<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Dark Ages](https://indike.org/pramana/in.darkages) › [Vijayanagara and the South](https://indike.org/pramana/in.darkages.south) › Rayavacakamu

# Rayavacakamu (Rāyavācakamu)

Tidings of the King

Telugu prose account of Kṛṣṇadēvarāya's reign presented as the reports of an agent at the Vijayanagara court.

- **Language:** Telugu
- **Date:** 1590–1610 CE
- **Extent:** 396 passages, 16,166 words
- **Text:** complete digital text
- **Source:** te.wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription; the work itself is in the public domain)

## Contents

- [2 అనుబంధం](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2) — 89 parts
- [3 ఉపయుక్తం](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3) — 19 parts
- [4 రాయవాచకము](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4) — 288 parts

## Text

### అనుబంధం

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.1)

అనుబంధం 1 : పదవివరణ  
అంగజాదులు (81:1): . “గుర్రాలకు  
పదారుగురు అంగవాదులనున్ను"  
అంగజాలులు== కావలివారు; అంగరక్షకులు (సూ.సి.) ఆయిఉండ  
వచ్చును. ఇచట అంగమర్దుడు (ఒడలు పట్టెడువాడు) అను అర్థమున  
వాడినట్లున్నది.  
అందుపడి (83:24) : అందుబడి = సమీపము.  
అఘుపురం (49·15) 'ఆగ్రా' అని నేలటూరు వెంకటరమణయ్య, చూడు :  
కృ.దే.రా, పు. 105  
అడ్డబడి (27:4;8:21) : అడ్డపడు, అడ్డము వచ్చు- అని. శ.ర, సూ,ని. కాని  
ఇచట 'సాష్టాంగపడు' అను అర్థమున వాడజడినది.

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.2)

ఆణ్నగర్లు (26:6;27:7) (త. అన్నగన్, పేడి) కంచుకి, వేతహస్తుడు  
(సూ.ని.)  
అధర్మపతులు (40:25)ఆధర్మమునకు పతులు; అధర్మవర్తనులు అను ఆర్థ  
మున వాడినది.  
అర పేద, కాలు పేద (42:26): ఇది తెలుగు, ఫారశీ మిశ్ర సమాసము.  
ప్యాదా అనే ఫారశీ 'పదానికి వికృతి పేద. కాలినడకవాడు, కాశీజంటు  
అని అర్థము. అర=సగము, కాలు=పాలిక. బలహీనులు అను ఆర్థ  
మున వాడినది. అర్ధ కథుడు అన్నట్లు. చూడు, గో. కృ, పు. 44

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.3)

పేద=వై. వి. భటుడు, అని శ.ర.  
పేద= (from Skt. పదాతి)  
n. a foot-soldier, భటుడు అని.  
బ్రౌ.ని; ప్యాదా n.s. for Piyaadah, a peon of footman  
(బౌ..మిశ్ర)  
అంజోలపడి (69:6) : సందర్భాన్ని బట్టి 'భీతి చెండి' అను అర్థము సరిపోవును.  
నిఘంటువులలో ఈ పదము లేదు.  
ఆవుగాములు (73:91 "అవుగాములనంగ" అవుగాము లనక, అవును, కాదు

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.4)

ఆనక .  
ఆము స్తీదు (28:28) చూడు ము స్తీచు.  
1  
ఆయాలాయం (30:26) (హిం?) వచ్చీ, పోయే అను అర్థమున వాడినట్లున్నది.  
'ఆయాలాయం గుర్రా'లని. ఇచట ఈ పదం గుర్రాలకు విశేషణంగా  
వాడబడ్డది. నిఘంటువులలో లేదు.  
ఏకవాగె (77:7) ‘‘ఆరువేల గుర్రాలి' వారి నింన్ని గుర్రాలనున్ను ఏకవాగెగా  
... బుట్టుకొని". సందర్భాన్ని బట్టి 'ఏకవారము' ‘ఒకేసారి' అనే అర్థము

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.5)

వస్తుంది. మిశ్రసమాసమని తోస్తుంది. 'వాగె'కు నిఘంటువులలో ఈ  
క్రింది అర్థాలు కనబడతాయి.  
వాగే, వా, వాగియ, (Skt). గుర్రపు కళ్ళెము.ను తగిలించేవారు  
(బ్రా.ని.)  
కందాచారము (29:4) “కందాచారం కరణాల పిలిపించి" ఈ పదము సూ.ని.  
లలో లేదు. బ్రౌ.ని. ఈ క్రిందివిధంగా అర్థమిచ్చింది.  
కందాచారము (H and K) n. The native militia.  
కట్టుబడివాండ్లు adj. Military దండు సంబంధమైన (బ్రౌ.ని.)

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.6)

కాని దీని అర్థము Military Department, సైనిక శాఖ.  
(చూడు, వి. స, III, 488; Sstudies, P. 182)  
కందాచారము (ఉ) (కందాచార్) (సం. స్కాంతావారము' సైన్య  
సంబంధమైన లెక్కలు వ్రాయుట.శ.ర. ఆను, పు. 98.  
కడ్డీ కవళములు (80:28) గడ్డి+కవణమునకు మారుగా కడ్డికథళములు అని  
వాడినట్లున్నది.  
కవణము=గుఱ్ఱము మొ॥ వానియొక్క ఉలవలు; వాణ  
(శ.ర; సూ.ని; బ్రౌ.ని.)

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.7)

క త్తలాణి : ( ) కత్తళము. సం. కర్తలాణ: కవచము తొడిగిన యశ్వము:  
అశ్వాది వాహనము అని సూని; సం. తెల్లని గొరిజ శోఁక, వెండ్రుకలు  
గల నల్ల గుఱ్ఱము, కత్తలాని, కర్తలాణము అని శ.ర; దీనికి శ.ర;  
శివతత్వ రత్నాకరము నుండి నిర్వచనమిచ్చింది; కర్తలాణము (Skt.)  
n. a black horse having white hoofs and a white  
tail, క త్తలాని అని బ్రో.ని.  
కాని ఇది సంస్కృత భవము కాదు. ఫారశీ నుండి వచ్చిన అన్యదేశ్యము.  
ఖతాన్ దేశపు గుర్రము. చూడు గో.కృ. పు. 81; దొణప్ప, రా. డా.

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.8)

వ్యా. పు. 177 179; పు. 182.  
కత్తికట్టలాలు (54:22) 'కట్టలము' నిఘంటువులలో లేదు. "కట్టనము', 'కొట్ట  
డము' అనే పదాలు బంధము, కూర్పు అనే అర్థంలో ఉన్నాయి.  
(సూ.ని; క.ర; బ్రౌ.ని.) ఇచట కొమ్మకు వేలాడుతున్న మనుష్యులను  
క్రిందికి దించుటకు ఉపయోగపడు త్రాళ్ళ కూర్పుగా కనపడును.  
కప్పణాలవారు (44:18; 57:18) : కంపణాలవారు; కంపణము దేశవిభాగము.  
క్రింద “వారి బాణంతా మాళ్ళు" చూచునది.  
"

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.9)

కబాయి, కబ్బాయి (30:6; 39:17; 55:26; 65:14; 50:6) కబాయి  
or  
కబాయీ (H) n. A shirt, an ornamental garment  
- బ్రౌని); కడాయి (యీ) కబ్బాయి. (హిం. కబా. క. కబాయి. తా.  
కపాయ్) అంగీ (సూ.ని); కబాయి (దే) - అంగీ (శ.ర.)- ఇది అన్య  
వేశ్యము. శబ్దరత్నాకరకారుడు దేశ్యమన్నాడు. దొణప్పగారు కబాయిని  
బుడతకీచు నుడులలోనిదిగా చెప్పినారు. చూడు దొణప్ప, భా.చా. వ్యా.  
పు. 263; కళాయి or కపాయి n. s. Kaba, a shirt, an

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.10)

ornament garment; కపాయి for n. s. Qaba ; తురకలు  
తొడిగేవొక చొక్కా (బ్రౌ. మిశ్ర, పు. 18, 17).

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.11)

కన్నెట్ రౌతులు,(80:5) సందర్భాన్ని బట్టి “కబ్బిలి” అనేది ఒక దేశ.  
నామమో, లేక జాతి నామమో ఆయి ఉండవలెను. నిఘంటువులన్నిటిలో,  
కన్పిలి—కల్లమ్మువాడు (శ. ర); (సూ.సి.); A toddy seller  
(బ్రౌ.సి.) అని అర్థము ఇచ్చి ఉన్నది.  
కరమల \[55:20\]. కమ్మరి. 'కరమల' ఆకు ధూపము శ.ర., సూ.ని లలో లేదు.  
జ్ఞాని, లో ఉంది.  
కడ్తారు, కర్తర \[40:9; 51:1\] : కర్తారు \[డు\]. (హిం. కర్తార్). 1.  
తురుష్కులదేవుఁడు (అల్లా). 2. సూర్యునకు తురుష్కభాషానామము .

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.12)

అని సూ.ని; బ్రౌ.ని.తో లేదు. ఈ పదాన్ని గూర్చి గోపాలకృష్ణరావుగారు  
ఇట్లా వ్రాశారు : ఈ పధము ముస్లిము దేవతను, సూచించునని శ్రీ సుర  
నక్షరము ప్రకాపరెడ్డిగారు అనుమానించిరి. చ ద ల వాడ మల్లన  
ప్రయోగము "కర్తారుండనుచుం దురుష్కులు మొదల్గా గొల్వఁ బ్రత్య  
వమై మార్తాండుండుడియించె" ఇట్టి అనుమానమునకు దారి తీసినది.  
శ్రీ నిరువవోలు వేంకటరావుగారు శబ్ద రత్నాకరము అనుబంధమున  
అర్యదేశ్యముల శబ్దముు ఆర్థమును వివరించు పట్ల ముస్లిములు దేవుడని  
భావించిరి. కర్తారుడు ముస్లిం దేవత కాడు. కర్త యను పదమువలన

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.13)

-నేర్పడిన రూపము కర్తారుడు = చేయువాడు, భగవంతుడు అని  
-  
సామాన్యార్థము, గో. కృ. పు. 29.; చూడు. "కర్తార” శబ్దం,  
ఆం. సా. ప. ప, 28 (4), ఈశ్వర, పు. 146 మొ॥; కర్తారుఁడను  
పదము హిందీయని కొందఱు, హిందీలో ఇది లేదు. 'కర్తృ' ప్రథమా  
బహువచన రూపము 'కర్తార'. సృష్టికర్త సర్వేశ్వరుఁడని అర్థము.—  
—దోణప్ప, భా. చా. వ్యా. పు. 194.  
సారెసారెకు.) గర్తాలు దూఱువారు". కృ. రా. వి, III. 46;

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.14)

John Shekspear, A Dictionary of Hindustani and  
English, Second Ed. 1890 లో ఈ క్రింద చూపినట్లు  
సంస్కృతభావంగా చెప్పబడింది.  
S. Kartar ( ) S.M. The creator, an author, doer.  
కాళము \[78:17\] “కాళములమీద సముద్ర తరణమై". ఇచట కాళము అనగా  
ఒక విధమైన పడవ అను అర్థము సరిపోవును. ఈ అర్థంలో 'కాశము'  
అనే పదము నిఘంటువులలో లేదు.  
కుతపనమలక \[84:5\] గోల్కొండ సుల్తాన్ కుతుబ్ షా. 'మలక' ఫారసీ

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.15)

'మలిక్' శబ్ద భవము,  
కుర్నీసులు : \[76:16\]. “ఇది కొర్నిష్ అను పారశీక 'పదము యొక్క రూపము  
వినమ్ర శిరస్కులై రాజునకు ఏడు సార్లు సలాము చేయుట” చూడు,  
"గో, కృ, 69.  
కూర్నీ నిషాతు(హిం. కూర్జికాత్), సలాము; వండకము. (శ. ర. ఆహా  
100).  
సళ్ళాయి \[30:0; 80:6.\] ఫారశీ. కులహ్, బట్టదోపి - గో. కృ, పు.. 2;  
కుల్లా \<Dరసి. కులాహ్ నల్ల గొఱ్ఱపిల్ల తోలుతో కూదిగా చేసి

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.16)

ముస్లిము సాధువులు, దర్వేషులు ధరించెడి టోపి దొణప్ప, థా.చా. వ్యా,  
పు. 181  
కూచి (62:18) “నగారా కూచి రేయిలచ్చమని” కూచీ అను (ఫారశీ) పదము  
కూచి అయినది. దఁడును ప్రయాణము చేయించుట —— గో, కృ, పు.  
68: కూచీసేయు (హి. కూచ్), దండయాత్ర వెడలు ళ. ర. అను  
పు. 100; కూచీ (హిం. కూచ్.) దండయాత్ర (సూ.ని; కూచిచేయు,  
To march an army (బ్రౌ.ని)  
కొత్తవాలు (88: 16,19) కొత్తవాలు అనే తలారికి” అని రాయవాచకమే

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.17)

ఆర్థ వివరణ ఇచ్చింది. ముస్లిం రాజ్యాలలో పోలీసు అధికారి. ముష్కర  
తురుష్కులవలఁబొమ్మని కొత్వాలు కప్పగింతు" రని, కృ.రా.వి,  
II.128.  
కొనమూకలు \[84:2\] 'సేనాముఖము' అనే అర్థంలో వాడినట్లున్నది.  
కోకతాకలు \[75:15; 76:7\]. “చీని చీనాంబరమై పట్టు పఠావళ్లు పీతాంబరాది  
గాగల సకలమైన కోక తాకలున్ను" అని రాయరాచకమే  
.  
అర్థాన్ని వివ

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.18)

రించింది. కాని, ఈ ద్వంద సమాసము నిఘంటువులలో లేదు. 'తాక '  
అనే పడంకూడా లేను:  
కోటకైదీ \[58:14\] ‘కైచీ’ కి అర్థం తెలియదు. నిఘంటువులలో లేదు. అగడ్త  
అయి ఉండవచ్చు.  
కంపోలు \[64:14\]  
“అలజడి" అను అర్థము వచ్చును. నిఘంటువులలో లేదు.  
వీటి పాటి చిక్కు చిల్వాశములు \[35:15\]. అర్థం తెలియడంలేదు. చిల్వానము,  
చిల్లాణాము అనగా డాకు (స్పూని ) అయి ఉండవచ్చు.

### [2.19](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.19)

చెరాజొరా \[64:14\] “చెరాజొరా బట్టి చాలా కంపోలం శేయంగా" చెరబట్టి,  
జొరాబట్టి (?). చూడు పైన, కంపోలం. జొరబడా (చొరబడి) ?  
జవురు జంగులు \[85:8\] జబురు జంగి ఫిరంగులు" అని కృ.రా.లి, 11.  
122. ఒక విధమైన ఫిరంగి (గొ.కృ37; బ్రౌ.మిశ్ర, పు. 33.  
జీరా \[24:18, 55:11\] "జీరా సంజ్ఞోక గుఱ్ఱములు”  
r  
"  
జీరా, n.s. Zira, Armonr, Nail కవచము బ్రౌ.ని. లో ఇది

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.20)

తెలుగు దేశ్య పదంగా చూపబడింది.  
జీరా- జిరా (త. సీరా. హిం. జీరా) కవచ విశేషము అని సూ.. దీనికి తమిళ  
సంబంధాన్ని చూపించింది.  
జీరా  
33.  
రా - దే.వి. కవచము, కవచ విశేషము (అని కొందఱు) అని శ..  
జిరా= ఏనుగు లేక అశ్వము మున్నగు వానిపై వేయు వస్త్ర కవచము. ఫా.  
జీరహ్-గో. కృ. 84; దొణప్ప, భా.పు. వ్యా, 190.

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.21)

జిరా సంజ్ఞోకం గుఱ్ఱములు, అనగా జిరాతో కప్పిన గుర్రములు అని అర్ధము,  
జీరిజు తాళ్లు (30:19) డేకాళ్లు. 'జీకిజు' నిఘంటువులకో లేదు. బహుళా  
జీరుకాడు (— వ్రేలాడు) తాళ్లయి ఉండవచ్చు. లేక డెవోజా చేద్దా  
తాళ్లయి ఉండవచ్చు. చూడు క్రింద 'డెరిజా'  
డెరిజా (60:18) = 36:20; 86:1, 87:4,8.  
డేరా- ఈ రూపము నిఘంటువులలో లేదు.  
తాకీతు (72:4) తఖీయద్ (ఫా) ఆజ్ఞాపత్రిక బౌ.మిక్ర. 44.  
దాదిమహలు (92:21) న్యాయసభా భవనము - గో,కృ, 39.

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.22)

దిన ప్రతింన్ని (5:27) ప్రతిదినమూ,  
దునేదార్లు (రులు) (27:16, 65:24, 67:8, 76:18) పర-(49:14) “గోల  
కొండ, విజయాపురం, అహముదానగరం యేలే ముగ్గురు దునేదార్లు" -  
ఈ వాక్యంలో ప్రభువులు (సూ.ని.) అనే అర్థం సరిపోతుంది; కత్తి చేత  
ధరించిన శూరుడు (శ .ర.);  
దునియాదార్ = మంచి వ్యవహర్త, చుఱుకైనవాడు, శూరుడు. పూర్వ కావ్యము  
అందు రెండువైపుల పదునైన కత్తి అను అర్థమున ప్రయుక్తమైన  
పదము-గో.కృ. 56.

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.23)

నగారా (58:10, 61:18) నఖారా అను పదమునకు వికృతి, గో.కృ. 69  
బ్రౌ.మిశ్ర, 57.  
నదురు ( ) కానుక. నజీర్ అను పదానికి వికృతి - గో. కృ. 69.;  
బ్రౌ. మిశ్రపు. 57.  
నల్ల ప్రజ (81:3) : కిరాతక సంఘము, ఆటవిక జనము (సూ.ని.) శ.ర. లో  
లేదు. చూడు, నేలటూరు వెంకట రమణయ్య, 'నల్లప్రజ', భారతి,  
1988, డిశంబరు, పు. 663. సైన్యములోని బోయవారు.  
40:3; 41:16) ఈ పదం.

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.24)

బ్రౌ. మిశ్ర లో కూడా లేదు.  
పేరుపొందిన, పేర్కొనబడిన  
నామజాదులు (88:19, 32:23; 83:26;  
శ.ర, సూ.ని., బ్రౌ.ని. లలో లేదు.  
“నాన్జద్ అను పారశీక పదమునకు  
ఆను అర్థములు కలవు. నాన్జద్ కర్నా  
అనగా నియోగించుట;  
ఇట నియోగింపబడినవారు అను అర్థమునందు “నామజాడు”

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.25)

లను  
పదము ప్రయోగింపబడినది" -గో. కృ. పు. 68; మోడేకుర్తి సత్య  
నారాయణ, “తెలుగు శాసనాలలో అన్య దేశ్యాలు, " భారతి, 1959,  
ఆక్టో, పు. 69,  
నిశానులు (61:18) : టెక్కెములు-గో.కృ. 69; Nishan-Flag, banner.  
ఝండా. బ్రౌ.మిశ్ర, పు. 600  
పట్టీ, పట్టె (58:17; 8:7) “రామలింగమ నాయనికి పట్టీలు ఇచ్చి." గోక్క,  
పు. 69 లో దీనిని పారశీ పదంగా తలచి, పట్టి = జాబితా అని అర్థం

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.26)

చెప్పారు. కాని ఇక్కడ దీని అర్థము “తమలపాకు పట్టి" అని. ఒక  
నియోగానికి (Commission) కు ముందు ఇట్టి పట్టీలిచ్చుట ఆచారము,  
చూడు, రా.వా. (8:17), “పట్టెలు”, పట్టెలు, ఆభరణ విశేషములని  
కులశేఖరరావు, ఆం. వచ, వాఙ్మ, పు. 517.  
పదునెనిమిది రేవులు (4:6) కౌటిలీయార్థ శాస్త్రంలో చెప్పిన 18 ప్రభుత్వ  
శాఖలు (?) అష్టాదశ తీర్థములు.  
పయడు బియ్యము వారు (89:9; 73:15): పడి బియ్యము వారు-పరిమికావ  
సరములు కలిగినవారు అను అర్థమున వాడినట్లున్నది.

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.27)

పరదునేదార్లు 49:14 శతురాజులు. చూడుదునేదార్లు.  
పర భారకం (12:19) : మిక్కిలి భారము ?  
పరాకు (18:25) ఉపేక్ష, నిర్లక్ష్యము.  
పాయు (య) దళము (37:5; 68:2) “మూడు లక్షల పాయవరము. పాద  
దళమా ? Foot-Soidiers ?  
ప్రతిచింత (28:11) : తిరుగు ఆలోచన, సరియైన ఆలోచన.  
ప్రహరి బడగరము (8:13): ప్రహరి = కోట ప్రాకారము: బడగరము (i) =  
అగడ్త (?) బడగరములు = ఆటవిక జాతీయోధులని కులశేఖరరావు,

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.28)

ఆం.వచ.వాఙ్మ, పు. 517.  
బంటు బయదలు (25:8; 28:29) - బయదళాలు (47:24) బంటు పైన-  
(ప్యాదా అను పదమునకు వికృతి పైద), కాలినడక వాడు, (Foot soldier,  
అయి ఉండవచ్చు. ఏకార్థక పదములు జంటగా ప్రయోగించుట :  
చూడు గో-కృ. 44.  
బలమించ్చి (84:14) : బలముతో అధిగమించి.  
భయిరవాసలు (49:28) బహిర్ + వాసము, పై గుడ్డ; అధివాసము.  
భారవసము (38:14) భరోసా = నమ్మకము :- గో.కృ. 69.

### [2.29](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.29)

మకల టెక్కెములు (80:20) : మకల ? “మలక ”  
అయి ఉండవచ్చు.  
మలక =మహమ్మదీయ.  
మలక టెక్కెములు=చంద్ర ధ్వజములు.  
మరిగి (23:8) మరలి.  
మరుచునాడు (55:21; 24:3; 64:5) మరునాడు: మరుసటినాడు The  
next day.

### [2.30](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.30)

మర్త్యాఖండం (54:14; 55:15) ఒక విధమైన పెద్ద కత్తి  
ఖండా = పెద్దకత్తి (శ.ర.)  
మానుషములు (59:22) పౌరుషములు అను అర్థమున వాడినట్లున్నది.  
నిఘంటువులతో లేదు.  
ముఖాములు \[41:12 ; 43:12; 49.21\]. "ముఖాములైన స్థానాపతులు”  
అని రాయవాచకమే \[49:21\] ముఖాములనగా స్థానాపతులని అర్థ  
వివరణ ఇచ్చినది. ముఖీం N. S. Muqim. A resident, ఉండే.  
వాడు. కాపురముండేవాడు. అని బ్రౌ. మిశ్ర. పు. 91. “గౌరవ మొప్ప

### [2.31](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.31)

నచ్చటి ముఖాములు వ్రాయదొడంగి రెంతయుడ్" అని కృ.. రా. వి.,  
11 ; 118. “నిఘంటువుల కెక్కని పదములలోనిది యొకటి. ముఖాము  
అనగా స్థానము. తద్ధర్మార్థమున స్థానికుడనుటకు “ముఖీము” సరియై న  
రూపము. కృష్ణరాయవిజయమునందును కైఫియతులందును ముఖాములు  
అను రూపమే కన్పట్టుచున్నది -గో. కృ. పు. 39  
మనుపటివారు వెనకటివారు యెడవంక్కవారల \[57:19-20\] ముందువరసల  
సైన్యము, వెనుక నిలిచిన సైన్యము, ప్రక్కల నుండి పోరాడే సైన్యము,  
Vanguard, Rearguard and flanks.

### [2.32](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.32)

మును(న)కలు(గా) \[21:1; 26:18,21; 74:5\] ముందుగా.  
మున్నెరిక \[84:15\]. మున్నెఱుక, ముందుగా తెలియునది.  
ముల్లాశాస్త్ర ప్రవీణులు \[42:1\] ముస్లిం ధర్మశాస్త్ర ప్రవీణులు.  
ముస్తీదు \[25:8; 28:28\] సిద్ధము, ఆయత్తము. బ్రౌ. మిశ్ర. పు. 97;  
శ.ర.పు.884;  
ముస్తీపు \[80:10\]. అలంకరించిన ముస్తీబు N. S. Equipment,  
accourtment—బ్రౌ. మిశ్ర, పు. 97.  
మోర్ఛావేశి \[58:28\] నిఘంటువులలో లేదు. “దుర్గము చుట్టు త్రవ్వబడు

### [2.33](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.33)

కందకమును మోర్ఛా అందురు. యుద్ధము నిమిత్తమై త్రవ్వబడు కందక  
మనియు ఆర్థము.మోర్చావేయుట॥ సైన్యము దింపుట అని వ్యవహారార్థము.  
మోర్చ పారశీపదము" గో. కృ.పు. 69,  
యాది హెచ్చరికలు \[ \]. యాద్ అనగా జ్ఞాపకము. హెచ్చరిక అను  
భావార్థము. ఏకార్థక పదములు జంటగా ప్రయోగింపబడినవి. చూడు  
గో. కృ, పు. 70; ప్రొ. మిశ్ర, పుట. 101.  
యాయులు, స్థాయులు \[87:18\]. వచ్చినవారు, బయటనుండి (ఇక్కడే  
నిలకడగా) ఉన్నవారు.

### [2.34](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.34)

వస్తుసామగ్రీలు \[84:16; 35:2;  
41:15 ;  
35:21; 35:5; 86:7  
45:24; 61:2; 62:12, 14\] 'రసద్' అనే పదానికి వికృతి  
గో.కృ, పు. 69; బ్రౌ. మిశ్ర, పు. 103. వస్తుసామగ్రి. సమానార్థంలో  
"ధాన్యపున్ సామాగ్రు" లని కృ. రా. వి, II. 121.  
రుమ్మిము తైఖండం \[55:15\]. మూడు పైన మర్త్యఖండం. రూమీ మత్తెఖండమా?  
పెద్దక త్తి.

### [2.35](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.35)

రొక్కరోజనాలు \[88:10\] ద్రవ్యము, వస్తువులు అను అర్థమున వాడినట్లున్నది'.  
లాలారిపురుషులు \[86:12\] అర్థము తెలియుట లేదు. లాహిరి ( ? ) =  
మైకము.  
=  
లశికిరీతనము \[88:9\] లష్కర్ దండు. దండనాయకత్వము, సైనిక బలము.-  
గో. కృ, పు. 8రి; బ్రౌ. మిశ్ర, పు. 107.  
వరిశెలు \[76:2\] వరుసలు ( ?  
), మర్యాదలు ( ? )

### [2.36](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.36)

వింగ్లి \[87:25\] వీగి; ఓడి.  
వీడుకళ్లు \[73:8\] వీడు కోళ్లు ( ? )  
)  
వుదరదోలి \[58:12\] ఆదరదోలి  
వూడెము \[58:12\] గూడెము ( ?  
)  
1 N =  
వూడెములవారు \[88:15\] గూడెములవారు ( ? )

### [2.37](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.37)

వెముఖాసరించ్చి \[87 : 4\] సందర్భానిబట్టి "ఎదిరించి" అను అర్థము  
సరిపోవును.  
వేటారు \[58 : 5\] వేయారు, చూడు వెయ్యారులు \[586\]; వేటుకు  
ఆరు, "వేటారు తునుకలు" (58:5).  
శెలవు శిద్దాయాలు \[24 : 18): వ్యయము, రాబడి.  
సరాళము \[58 : 9; 68 : 19\] 'మార్గము' అను అర్థమున వాడినట్లున్నది.  
సరుదుస్థలాలు \[36 : 5; 88:8; 41:15; 18, 20, 18); సరిహద్దు పొలిమేర  
-బ్రౌ.మిశ్ర.పు. 118.

### [2.38](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.38)

సారి మార్గము \[72:17\] దండు త్రోవ, సారి యుద్ధయాత్ర. (శ.ర.)  
హజారము \[23:3) ‘హు జా' ఆరు పావళీ పరము దీనికి  
కొలువుకూటము, మొగసాల - గో.కృ.ప్ర. 24;  
-  
హుక్మత్తుగా \[47;17\] పెద్దగా, గొప్పగా (శ.ర.);  
మూలము. ఆస్థారము,  
. మిశ్ర, పు. 128.  
1.2L,2.

### [2.39](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.39)

గట్టిగా, “హుర్మత్తుగా..  
\[88:7\]  
హరిబాణం కొమాళ్లు \[44:18; 57 : 14\] హరిబాణం = అరివాణము=గిన్నె,  
గుండిగ. "Harivanam of Arivanam literally de-  
notes the plate or dish from which the food is  
taken. Therefore, Harivanam Kumallu literally  
means the sons of the eating - dish. It may be  
remembered in this connection that one of the

### [2.40](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.40)

classes of retainers of a Ring or Princes is  
called 'Kumallu' or sons. They have the privi-  
lege of partaking the food left in the plate of  
the king or prince after he finishes his meal.  
The Harivanam Kumallu mentioned here  
evidently retainers of this class. They appear to  
have been recruited exclusively from the pro-  
vince of Araga which was sub-divided into 18

### [2.41](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.41)

divisions known as Kampanas" -N. Venkata  
ramanayya, Further Sources, III P. 133, n.  
హొమిక్ \[67:11\] హోమిక = ఆమిక = ఆము, మదము (శ.ర.)  
హురుమంజ్జి \[72:20\] పారశీక దేశమందలి ప్రసిద్ధమైన రేవు -గో. కృ,81,  
దొణప్ప, ఖా.చా. వ్యా పు. 212;  
హేజీబులు \[82:24\] మంత్రి (శ.ర.); (Hejeb?), a clerk? a writer?  
ద్రౌ.మిశ్ర, పు. 130; "ఇది హాజిబ్ అను పారశీ పదమునకు వికృతి.  
ప్రభుత్వ వ్యవహారములను కాని తదితర కార్యములను గాని నిర్వహించు

### [2.42](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.42)

ఒకు ప్రభువులు పంపు అధికారులను పేజీయలందురు. వ్రాయసకాండు,  
లేఖకులు అను అర్థము నందును ఈ పదము ప్రయోగింపబడుచున్నది”.  
-గో. కృ, పు. 68.  
అనుబంధం 2 : అన్యదేశ్యాలు  
(వీని అర్థవివరణకై, చూడు. అనుబంధం 1)  
ఆయాలాయం (గుర్రాలు),  
కత్తలాణి. (  
కబాయి, కబ్బాయి,

### [2.43](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.43)

కాకి(గి)తము, 4:7-  
కర్తారు, కరరు,  
కుళ్లాయి,  
కుర్నీ సులు;  
)  
కొత్తవాలు (అనే తలారి),  
కౌలు, కౌలిచ్చి, 68:9  
జవురుజంగులు,

### [2.44](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.44)

జాబు,  
జీరా సంక్షోకం, (గుఱ్ఱములు)  
జీరీజు (తాళ్లు),  
టోకించు (?), 52:25; 58:7;  
కాణ్యము, 41:18  
ద(త)మామి, 52:25; 58:7; 62:18  
డెరిజా,  
తాకీతు,

### [2.45](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.45)

దాదిమహలు,  
దివాణం, 46:19; 55:11  
దునేదారులు (ర్లు), 17;  
పర  
నగరా,  
నదురు.  
95  
రాయవా

### [2.46](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.46)

నామజాదులు, 13  
నిశానులు,  
పక్కీరు, 7; 61:2  
పిరంగి, ఫిరంగి, 35:8; 64:9  
పేద, అర -, కాలు,  
భరవసము,  
మహలు, 56:7  
ముఖాములు, (ముఖాములైన స్థానాపతులు)

### [2.47](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.47)

ముల్లా (శాస్త్రప్రవీణులయిన పక్కీరులు),  
ము సీదు, ఆ  
ము స్త్రీపు,  
మొగలాయి, 52:8; 53.17  
మోర్చా,  
రస్తు,  
లశికిరీతనము,  
వజీరు,

### [2.48](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.48)

సరుదు,  
సలాము, 39:11  
సురధాణి (=సుల్తాను), 45:28; 46:1,6,8,18  
హజార,  
హన్మత్తు (హుర్మత్తు),  
6  
హురుమంజ్జ,  
హుక్మత్తు (హన్మత్తు),

### [2.49](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.49)

హేజీ బులు  
అనుబంధం 3 : రాజోద్యోగాలు  
అంగజాదులు, 31:1  
అణ్నగర్లు, అణ్నగళులు, 20:6; 27:7  
అధిష్ఠానకర్తలు, 11:11  
అమరగార్లు 31:5; 45:15; 29:21  
అమరనాయకులు, 4:12; 26:16  
అమరనాయక ంవార్లు 29:3: 32:20; 45:1; 79:18; 57:22

### [2.50](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.50)

అవసరం, 53:3  
ఆచార్య పురుషులు, 4:18  
ఆప్తులు, 4:12  
ఆశ్రితులు, 4:12; 79:17  
ఊ (వూ) డిగాలవార్లు, 35:25; 58:18  
కందాచారం, 29:5; కందాచారం కరణాలు, 29:5  
కటికం, 58:3; కటికాలవారు, 58:9  
కప్పణాలవారు, 44:18

### [2.51](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.51)

కరణాలు, కరణీకులు, 4:5; 23:20 25:10; 29:19; 30:27: 79:15  
కర్నాట కానబం, 57:25  
కర్ణికం, 81:8 .  
కవిజనులు, 79:15; కవీశ్వరులు, 11:22  
కవిలె,  
కావలికట్లు, 8:18; 25:10; కావలికట్ల గుంపులు, 57:25; కావలికట్లవారు,  
22:17  
కై జీతము, 28:21, 22; కైజీతంవార్లు, 79:14; 58:21

### [2.52](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.52)

కొమాళ్లు, 4:11; 85;4; హరివాణం కొమాళ్లు, 44:18; 57:14  
గణికులు, 29:13  
గురిమనుష్యులు, 58:17  
గూఢచారుడు, 26:10, 12  
చారులు, 26:11  
చేర్వగాండ్రు, చేర్వగార్లు, 4:14  
జోస్యులు, 11:22  
డెబ్భైరెండు వినియోగాలు, నగరి అల్లుండ్లు, కొమాళ్లు, దొరమన్నీలు, ప్రభువులు

### [2.53](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.53)

పాళ్యగార్లు, అమర నాయకులు, ఆప్తులు, ఆశ్రితులు, విద్వాంసులు, పురో  
హితులు, ఆచార్య పురుషులు, జియ్యంగార్లు, యతీశ్వరులు, దైవజ్ఞులు,  
భేషజులు, రౌతులు, మావుతులు, చేర్వగార్లు, రాజులు, వందివైతాళికులు,  
పాటకులు, పఠాణీకులు, శాస్త్రజ్ఞులు, నాటకాలంకారులు, విద్యాధికులు,  
వీణాధరులు మొ॥ 4:11-16; 20:4  
దొరమన్నెవార్లు, రౌతురాణువ, ప్రభుపాళ్యగార్లు, అమర నాయకంవార్లు,  
బోయనాయకంవార్లు, కైజీతంవార్లు, నియ్యోగులు, కరణికులు, రాయసాల  
వార్లు,దినసరివార్లు, విద్వజ్జనులు, కవిజనులు, నాటకాలంకారులు, దైవజ్ఞులు,

### [2.54](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.54)

భేషజులు, రవుతులు, స్థానాపతులు, ఆశ్రితులు, భాగవతులు మొ॥  
79:18-17  
తలారి, 3:21; 22:5; తలారికం, 22:11  
దళనాయకులు, 8:16; 12:14; 44:18  
దళవాయి, 4:8  
దాదులు, 26:5  
దినసరి (వార్లు), 58:8; 79:15; దైవజ్ఞులు, 4:18  
దొర,-మన్నీలు, 4:11; 26:16; 27:11; 57:18

### [2.55](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.55)

-మన్నెవార్లు, 29:2; 79:18; 26:20  
ధర్మాసనం, 8:8  
నగరి అల్లుండ్లు, 4:11  
నగరి కవిలె, 25:10  
నగరి కావలి, 25:10  
నగరి కె జీతంవారు, 57:22.  
నాటకాలంకారులు, 4:15; 79:16 ..  
నియ్యోగులు, - నగరి, 48:21; 44:10 - పరస్థలపు

### [2.56](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.56)

(పరస్థళం), 48:21: 50:25  
నియ్యోగులు, 88:16; 43:24; 814; 61:18; 79:14; 41:0  
పఠాణీకులు, 4:15  
పదునెనిమిది కప్పణాల వారు, 57:13; 63:20;  
పాటకులు, 4:15  
పారుబత్త్యగార్లు, 30:27; వాకిటి -, 85:8  
పారుపత్యము, వాకిటి, 36:18  
పారుబత్యగాడు, 38:18

### [2.57](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.57)

పాళ్యగార్లు, 4:12; 58:1  
పురోహితులు, 4:8  
ప్రధానులు, 4:8; 12:15

### [2.58](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.58)

ప్రభు పాశ్యగార్లు (ప్రభువులు + పాళ్యగార్లు?), 79:14  
ప్రభువులు, 4:11  
ఫణిహారులు, 74:10  
బంట్లు, 28:19  
బానిశెలు, 50:16  
బోనక తెలు, 26:5  
బోయదొరలు, 92:8  
బోయ నాయకంవార్లు, 79:14

### [2.59](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.59)

భాగవతులు, - 79:17:  
భేషజులు, 4:14; 79:16  
మణియగార్లు, శీమ, 23:25; 99;5  
మన్నెరికము, 29:112; 26:20  
మావతులు, 4:14; 57:19  
ముద్రక రలు, 8:1  
మును ఏటివారు. 57:19  
యెడవంక్కవారు, 57:20

### [2.60](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.60)

ర(రా)పుతులు, 4:15; 57:18; 28:18; 79.10  
రాయనం, 58:9; వారు, 72:4; 79:15  
-  
రౌతురాణువ, 57:24; 77:18; 29:3  
వంది వైతాళికులు, 4:14  
వాకిటి గొల్లలు, 72:1  
విద్వజ్జనులు, 79:15  
విద్వాంసులు, 4:12; నగరి–, 11:10

### [2.61](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.61)

వినియోగం పైకంవార్లు, 58:9; 53:19  
వీణాధరులు, 4::6  
వెనకటి వారు. 57:20  
3x(x), 21:17; 82:16; 85:11,12; 38:5; 41:28; 41:25; 62:26  
నగర -,  
వేగులవారు, 35:28  
శాస్త్రజ్ఞులు, 4:15  
42:27

### [2.62](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.62)

షోడశపాత్రులు, (పదురుపాత్రులు), 66:18,20  
సంప్రతులు, నగరి తొమ్మిది, 4:5; 57:23; తొమ్మిది 241; రాయడం  
తొమ్మిది  
-, 71:24  
సామాజికులు, 25:19; 35:25; 43:4; 48:6; 44618. .  
స్థానాపతులు, 2:4; 35:19; 48:15; 79:16; విఠలప్పనాయని-, 45:8;  
ఆమరగార్ల—, 45:4; ఏరదునేదార్ల 49;14  
యెదులశాహు, కుతపనమలక వారి–, 50:20

### [2.63](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.63)

కర్నాటకం వారి, 68:23  
స్వతంత్రసామ్యం, 57:25  
హరివాణం కొమాళ్ళు, 44:18; 57:14  
హెగ్గడి క త్తెలు, 28:5; 27:8  
--  
అనుబంధం-4 : నామసూచి  
(రాజోద్యోగులు, ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు)  
అక్క.ప్ప నాయుడు, 44:21

### [2.64](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.64)

అక్కప్ప నాయుడు పెద్ద (మ్మ?) సాని, 11:18  
అంకుశ భానుండు, 44:15  
అంకుశరావు, 45:16; 47:13  
అనంతరాజు, మల్లు, 44:28  
ఆనంతోజి పంతులు (అఘుపురం వారి స్థానాపతి), 49:15  
అప్పరపిళ్ల, 44:19; 11:18  
అప్పాజీ (తిమ్మరసు సాళువ), 11:18; 17:8; 18:8; 18:8; 28:5; 28:18;  
27:1, 4,28; 28:18,25; 42:19; 65:4; 71:28. 79:20 (2)

### [2.65](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.65)

సూచీలు ఇవ్వలేదు)  
అయ్యనమలక. 44:15; 45:18, 21  
అయ్యపరాజు (ఆహముదా నగరం వారి స్థానాపతి), 49:19  
ఆయ్యప్ప నాయడు, 44:20  
అయ్యమరసు, 11:12; 71:24; 80:2 (అన్ని సూచీలు లేదు)  
అయ్యలయ్య, 64:12  
ఆరవ రాముడు, వేగుల, 42:18  
అల్లసాని పెద్దయ్య, 80:4

### [2.66](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.66)

అల్లాలనాధుడు చిన్నభండారం, 24:2  
ఆవుకు వారు, 11:17  
క  
కృష్ణదేవ (రాయలు) శ, 11:9,10 (ఆన్ని సూచీలు ఇవ్వలేదు)  
కంపన్న, 88:12  
కమలనాభయ్య (కర్నాటకం వారి స్థానాపతీ), 88:28; 69:28-  
కరుణాకరయ్య (కటకం వారి స్థానాపతి), 49:18,  
కళ్యాణరావు, గుజ్జరి, 77:8

### [2.67](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.67)

కుతపనమలక (కుతుబ్ షా), 82:28; 46:25; 84:5; 65:28 (అన్ని  
సూచీలు ఇవ్వలేదు)  
కుప్పరపిళ్ల, 44:19  
కృష్ణప్ప నాయుడు, 44:21  
"..  
1  
కృష్ణావధానులు, అష్టభాషా కవిత (నగరి విధ్వాంసులు), 11:20  
కొండమరసు, రాయసం, 11:12: 18:2; 62,1; 71:24; 80:2 (అన్ని

### [2.68](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.68)

సూచీలు ఇవ్వలేదు)  
కొమార తిమ్మప్ప, 44:19  
4.  
కొమారస్వామి, బొక్కసం గొల్ల, 11:25  
గ  
గజపతి (ముకుంద), (బాహుబలేంద్ర), 83:14; 48:10; 65:26; 87:28;  
(అన్ని సూచీలు ఇవ్వలేదు)  
గజపతి, పెద్ద, 66:2

### [2.69](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.69)

గోపోజి (పక్కీరి). వేగుల 42:18; 39 4  
గోపోజి పంత్తులు (గోలకొండ వారి స్థానాపతి), 40:17  
చంద్రయ్య, పద్యనీతి 23:9  
చితాపు భానుడు, 65:9, 11, 12, 17  
చిన్నదేవి 17:13  
చ  
చెన్నం గిరయ్య (చాందువారి స్థానపతి) 49:13  
చెర్వ (ప్రధాని) 44:20

### [2.70](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.70)

చెవ్వప్ప నాయడు, 44:21  
103³  
33  
జంగమ(మ)య్య, తలారి, 3:21; 22:5; 22:చిత్  
జగదేవరావు, 47:13  
జగదేవు రాణా, 44:16  
జగన్మోహినీ (గజపతి వారి కొమార్తె 75:2  
డ

### [2.71](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.71)

డిండిమ పుంభావ సరస్వతి, ముల్లండ్ర, 4:22  
ఢాకోజి పంత్తులు (ఢిల్లీ సురతాణి వారి స్థానాపతి ఉంది  
తాత్కాళిక మతి, 41:4; 40:17.  
తిప్పరసు, ప్రధాని 11:15  
తిప్పరసు, 44:20; 80:2  
"  
13  
A

### [2.72](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.72)

తిమ్మన్న (తిమ్మయ్య), ముక్కు, లే1:28:13కు  
తిమ్మప్ప కొమార, 44:19  
తిమ్మప్ప నాయుడు, గణులి, 44:18  
తిమ్మరాజు, రాచూరి, 11:15  
తిమ్మరాజు 44:28  
తిరుమలదేవి, 77:8  
తొరగెంటివారు, 11:17  
}

### [2.73](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.73)

1  
త్రియంబక య్య, 11:15  
ద  
దళపతిరాయడు, 45:4  
దాదోపండితులు, 34:8  
దొండోపండితులు (నియోగులు), 32:22; 34:22; 84:7  
ధర్మయ్య, ధర్మాసనం, 3:8;  
నంద్యాలవారు, 11:17

### [2.74](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.74)

నాగా రెడ్డి, 44:24  
నారా... కాడు, సాళువ, 11:16  
నిజాంశాహు, 34:5; 65:28 (అన్ని సూచీలు ఇవ్వలేదు).  
}  
నీలాద్రిపంతులు (నిజాంశాహువారి నియ్యోగులు, స్థానాపతులు) 50:26  
13  
ప  
పదారుపాత్రులు, (చూడు, షోడశపాత్రులు).

### [2.75](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.75)

పరశురామనాయుడు, 45:3  
పురందరయ్యా (పురాణపురం స్థానాపతి), 49:20  
పురుషామృగమయ్య, మనోవేగి, వేగుల, 48:657:2  
పెద్దయ్య, అల్లసాని, 80.4  
ప్రతాపరుద్రుడు, వోరగంటి, 45:28, 25, 27; 46:1, 4, 8, 12,18  
ప్రభాకరశాస్తుర్లు, సహస్రావధాని (నగరివిద్వాంసులు), 11:22  
బరోదు, బెడదకోట, 47:4  
ACCNO-408

### [2.76](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.76)

బసవప్పనాయడు, కన్నడ 44:22  
ఐసువారెడ్డి, 44:24  
894.813109  
బాచరసు, 11:12; 18:2; 62:1; 80:2 RAM  
బాబోజీపంతులు (బాగానగరం స్థానాపతి), 49:20  
బుక్కరాజు, ఆర్వీటి, 11:16  
బూదహల్లీ వారు, 11:17  
07.5:00

### [2.77](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.77)

బేకోజీపంతులు (బెడదకోటవారి స్థానాపతి), 49:18  
బొంమ్మి రెడ్డి, 44:28  
బ్రంహ్మౌపంతులు, బాహుబలేంద్రుని వారి, 83:14; 34:12; 35:1  
భాస్కరయ్య బొక్కసం, 11:14  
భాస్కరయ్య, 84:8  
మన్నారుపిళ్ళ, 11:14  
మలకరావు 47:14  
మ

### [2.78](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.78)

మల్లయ్య, మాదనగారి, 61:25; 50:4.  
మల్లారావు, హండ్లే, 44:17  
మాధవయ్య (మానశింగువారి స్థానాపతులు), 49:15  
ముకుంద పండితులు (కుతపనమలక వారి హేజీబులు) 32:24  
ముద్దాపండితులు (గోలకొండవాడి), 38:7, 11  
ముద్దోపండితులు, 84:5  
మేకరాజు సాళువ, 11:16; 44:22  
య

### [2.79](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.79)

యల్లమరసు, 11:12  
యాచమనాయడు, వెలిగోటి, 44:22  
యె (య, యే)దుల శా(సాహు, 84:5; 46:25; 65:28 (అన్ని సూచీలు  
ఇవ్వలేదు.)  
యెల్లనదళనాయకులు, 11:13  
రామచంద్రయ్య, రాయసం, 11:14  
రామప్ప, బోయి, 44:17  
రామయ్య, మారీచి, 82:17

### [2.80](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.80)

α  
రామలింగమనాయుడు, పెమ్మసాని, 59:16, 17; 80:7  
రామాదీక్షితులు, చతుర్వేది (నగరి విద్వాంసులు), 11:20; 89:1  
రామినాయుడు, రాచూరి, 44:16  
రాము, వేగుల, 38:3  
రాముడు, ఆరవ, వేగుల, 42:18  
లక్కణ దళనాయకులు, 11:13  
లక్ష్మీపతి, 11:15

### [2.81](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.81)

లక్ష్మీపతి, అవసరం, 71:24  
లింగమరుసు, దళవాయి, 11:16  
విఠలప్పనాయుడు, 44:25; 45:3  
విశ్వనాధనాయుడు, కొటికం, 44:20  
వీరనరసింహ్మరాయలు, 2:6; 20:16  
వీరభద్రయ్య (అమరగార్ల స్థానాపతి), 45:4  
వీరభద్రయ్య, 64:10  
107-62

### [2.82](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.82)

రాయవాచకము  
వీరమరసు, 11:13  
వీరమరసు, రాయసం, 71:24  
వీరమరాజు (విజయాపురం స్థానాపతి), 49:20  
వీరమరాజు, 44:23  
వెంకటయ్య, అవసరం, 11:15  
వెంకట రామ శాస్త్రులు, శాబ్దిక పాండిత్యం (నగరి విద్వాంసులు), 11:21  
వెలుకొంటివారు, 11:18

### [2.83](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.83)

వోబళయ్య (వోరగంటి వారిస్థానావతి), 49:17  
శంకరనాయుడు, ఇక్కెరి బసవాపట్టణం, 85:4  
శ్రీపతివారు, 11:17  
ష  
షోడశపాత్రులు, 68:18-28 - బలభద్రపాత్రుడు, దుర్గాపాత్రుడు, భీమా  
పాత్రుడు, ముకుందపాత్రుడు, భీకకపాత్రుడు, భైరవహిత్రుడు, రణ  
రంగపాత్రుడు, అఖండపాత్రుడు, మురారిపాత్రుడు, వజ్రముష్టపాతుడు.  
తురగరేవంపాత్రుడు, ఆశనీపాత్రుడు, అసహాయపాత్రుడు, గళాంశం

### [2.84](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.84)

పాత్రుడు, మృగేంద్రపాత్రుడు,  
సంగరాజు, రాచూరి, 11:18  
సంగ్దరాజు, 44:19  
సాళువనాయకుడు, 44:19  
సుక్కులనాయడు, 58:16  
Y2  
సుబుద్ధి (గజపతి వారి నియ్యోగి 72:2; 78.12: The Tod  
హనుమంతయ్య, వాయువేగి, 48:5; 57:2

### [2.85](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.85)

హరివాణంకొమాళ్లు, 57:14  
హరివాణం కొమాళ్ళయిన పడునెనిమిది కప్పణాలవారు, 41...  
I  
+  
అనుబంధం - 5  
మధురనాయక రాజుల వంశవృక్షము  
నాగమ నాయుడు  
విశ్వనాథ నాయకుడు—భార్య నాగమ్మ (1529-1564)

### [2.86](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.86)

1  
వెంకటకృష్ణప్ప నాయకుడు-భార్య లక్ష్మమ్మ (1584–1572)  
'వీరప్ప నాయకుడు - భార్య తిరుమలాంబ (1572–1685)  
ACC NO. 1408  
రెండవ కృష్ణప్పనాయకుడు విస్సప్ప  
(1591-1601)  
(రాయవాచకంలోని  
విశ్వనాథ నాయనయ్య)

### [2.87](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.87)

కస్తూరి రంగప్ప  
ముద్దుకృష్ణప్ప నాయకుడు (1601-1609)  
894-8/3109  
RAMకుడు కుమార ముద్దు వీరప్ప  
మొదటి ముద్దు వీరప్ప. తిరుమల నాయకుడు  
(1609-1628)  
(1623-1629)  
1

### [2.88](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.88)

రెండవ ముద్దు వీరప్ప (1629-59)  
07.53001  
otr. 5200  
చొక్కనాథుడు.—భార్య నాగమ్మ(1659–1682) ముద్దళగిరి  
1  
మూడవ ముద్దు వీరప్పనాయకుడు - భార్య ముద్దమ  
(1682–1689)  
మంగమ్మ-చొక్కనాథుని భార్య\]

### [2.89](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.2.89)

(1.689–1706)  
(1675-1878)  
విజయరంగ చొక్కనాథుడు (మూడవ ముద్దు వీరప్ప కుమారుడు,  
(1706-1782)  
| భార్య మీనాక్షి  
మీనాక్షి (1788–1786)  
మంగమ్మ పౌత్రుడు)

### ఉపయుక్తం

### [3.1](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.1)

ఉపయు క్త గ్రంథాలు, వ్యాసాలు,  
పత్రికలు - వాని సంకేతాలు  
తెలుగు  
ఆరుద్ర : సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం, 1966, సంపుటాలు 9, 10  
(స.ఆం.పా.)  
11, 12.  
అరుణకుమారి బి. : ఆంధ్ర వాఙ్మయమున చారిత్రక కావ్యములు,  
వా ల్తేరు, 1978.  
(ఆం.చా.కా.)  
ఏకాంబ్రనాథుడు : ప్రతాపరుద్ర చరిత్రము, నరేంద్రనాథ సాహిత్య  
మండలి, తణుకు, 1969.  
కాసె సర్వప్ప ః సిద్ధేశ్వర చరిత్రము

### [3.2](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.2)

(ప్ర.చ.)  
కుమార ధూర్జటి : కృష్ణరాయ విజయము, ఏలూరు, 1902; మద్రాసు,  
1929; ఆం. ప్ర. సాహిత్య అకాడమీ, 1981.  
1974.  
(52.00.2.)  
కులశేఖరరావు, యం. ఆంధ్ర వచన వాఙ్మయము, హైదరాబాదు,  
(ఆం.వ.చ.వాఙ్మ.)  
కృష్ణమూర్తి, భద్రిరాజు (సం.): తెలుగుభాషా చరిత్ర, హైదరాబాదు

### [3.3](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.3)

రెండవ ముద్రణ, 1979.  
1  
(3.p.5.)  
గోపాలకృష్ణరావు, కె. : తెలుగుపై ఉర్దూ పారశీకముల ప్రభావము,  
హైదరాబాదు, 1988.  
1972.  
(గో.కృ.)  
దొణప్ప, తూమాటి; భాషా చారిత్రక వ్యాసావళి, హైదరాబాదు,

### [3.4](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.4)

(భా.చా.వ్యా.)  
నృసింహకవి, సంకుసాల : కవికర్ణ రసాయనము, (పరిష్కర్త:  
మోచర్ల రామకృష్ణకవి, ఆం. ప్ర. సాహిత్య అకాడమీ, 1987.  
పేద తిరుమలాచార్యులు, తాళ్ల పాక : శ్రీ భ గ వ ద్గీత (పరిష్కర్త: జి.యన్.రెడ్డి)  
తిరుపతి, 1978.  
ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరు: (a) తంజావూరి ఆంధ్రరాజుల చరిత్ర. మద్రాసు,  
1914. (b)“‘స్నాన' శబ్ద విచారము" భారతి, 1927, నవంబరు,  
పు. 41-45 లు.

### [3.5](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.5)

మహాదేవశాస్త్రి, కోరాడ: "కావ్యభాషా పరిణామం, (క్రీ.శ. 1000–1599) .  
తె.భా.చ. పు. 206 మొ॥  
రామయ్యపంతులు, జయంతి (సంపాదకుడు, పరిష్కర్త) :  
(a) ‘రాయవాచకము’, ఆం.సా.వ.ప, 1914, తృతీయ సంపుటము,  
లు  
3. 11-40, 49-64, 125-136, 175-182, 207-210 e  
5.  
(రా.వా. 1914)

### [3.6](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.6)

(b) రాయవాచకము, ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రచురణ సంఖ్య. 88,  
కాకినాడ, 1938.  
(రా.వా. 1988)  
రామరాజు, బి: “కావ్య భాషాపరిణామం (క్రీ.శ. 1600-1899)", తె.భా.చ,  
3. 239 3011  
రెడ్డి, జి.యన్. “అర్థ పరిణామం", తె.భా,చ, పు. 427 మొ॥; (పరిష్కర్త):  
తాళ్లపాక పెద తిరుమలాచార్యులు- శ్రీ భగవద్గీత (తొలి తెలుగు వచన  
భావానువాదం), తిరుపతి, 1978.

### [3.7](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.7)

-  
విశ్వనాథశర్మ, వేమూరి: “దక్షిణాది తెలుగు కొన్ని పాత ఉత్తరాలు",  
ఆం.ప., 1964-65, విశ్వావసు, పు. 151.  
వీరరాజుపంతులు, నడకుదుటి: 'సర్వలక్షణ సార సంగ్రహము-స్నాన శబ్ద  
విచారము', భారతి, 1927, ఆగష్టు, పు.12; 1928 ఆగష్టు, పు.315-  
317 లు.  
వెంకటరత్నం, తెలికచర్ల: 'వచన రచనా పరిణామము'; వి.స. III పు. 632.  
వెంకటరమణయ్య, నేలటూరు :

### [3.8](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.8)

2. కృష్ణదేవరాయలు, హైదరాబాదు, 1972  
(82.2.00.)  
b. విజయనగరచరిత్ర, భాగములు, 1, 2. హైదరాబాదు, 1979.  
(విజ. చ)  
c. 'నల్లప్రజ' భారతి, 1938, డిశంబరు, పు. 683.  
d. 'మధుర' తంజాపూరు నాయకరాజుల నాటి ఆంధ్ర వాఙ్మయము',  
భారతి, 1954 ఫిబ్రవరి, పు. 148 మొ॥  
వెంకటరాఘవానందరావు, గొ. : "గద్యవాఙ్మయము”

### [3.9](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.9)

వెంకటరామమూర్తి, గిడుగు: గద్యచింతామణి, భాగము 1, గుంటూరు, 1988,  
వేంకటరావు, నిడుదవోలు :  
a. ఆంధ్రవచన వాఙ్మయము, మద్రాసు, 1954 (ఆం. వ. వా )  
b. దక్షిణదేశీయాంధ్ర వాఙ్మయమ, మద్రాసు, 1982 (ద. ఆం.వా.)  
శేషయ్య, చాగంటి : ఆంధ్ర కవి తరంగణి (ఆం. క. త.)  
సభాపతి : 'సభాపతి లక్షణము - వచనము', ఆం.సా.ప.ప, 1924, 13. 1,  
2. 66 30011.;  
A Descriptive catalogue of Telugu Manuscripts

### [3.10](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.10)

in the Maharaja Sarfoji's Sarasvati Mahal  
Library, No. 815  
సత్యనారాయణ, మోడేకుర్తి : 'తెలుగు శాసనాలలో అన్యదేశ్యాలు' భారతి,  
1959, అక్టోబరు, పు గి5 మొ॥  
సీతారామయ్య, కురుగంటి తంజాపురాంధ్రనాయక చరిత్రము, మదరాసు,  
1982.  
సోమశేఖరశర్మ, గుల్లంపల్లి - ఇతరులు : విజ్ఞాన సర్వస్వము-మూడవసంపుటము,  
(వి. స. III)

### [3.11](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.11)

మదరాసు, 1953.  
పత్రికలు  
ఆంధ్ర పత్రిక ఉగాది సంచికలు  
(ఆం. ప.)  
ఆంధ్రసాహిత్య పరిష్పత్రిక, కాకినాడ  
(No. No. 5. 5.)  
కారతి  
నిఘంటువులు

### [3.12](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.12)

బ్రౌన్ చార్లెస్ ఫిలిప్, వెంకటరత్నం, క్యాంప్బెల్, వీరేశలింగం :  
నిఘంటు తెలుగు, ఇంగ్లీష్, Second Ed;  
New Delhi, 1979  
బ్రౌన్ చార్లెస్ ఫిలిప్ : (a) బ్రౌణ్య తెలుగు నిఘంటు  
(Telugu - English Dictionary), Madras,  
(b) బ్రౌణ్య మిశ్ర భాషానిషుంటు,  
(బ్రౌ.ని)  
1842

### [3.13](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.13)

(బ్రౌణ్యము)  
Madras. 1954  
(15.2018.)  
రామయ్య, జయంతి : శ్రీ సూర్యరాయాంధ్ర  
నిఘంటువు, కాకినాడ, 1936; పునర్ముద్రణ,  
(సూ.ని)  
ఆం, ప్ర, సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1979  
సీతారామాచార్యులు, బహుజనపల్లి: శబ్దరత్నాకరము

### [3.14](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.14)

(శ.ర.)  
(పరిష్కర్త : నిడుదవోలు వేంకటరావు), పునర్ముద్రణ,  
మద్రాసు, 1969  
English  
Krishna swami Ayyangar (Ed.)

### [3.15](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.15)

Sources of Vijayanagar History, Madras, 1919 (Sources)  
Nilakanta Sastri, K. A & Venkataramanayya. N.  
Further Sources of Vijayanagar History,  
Madras, 1946  
(Eds-)  
(Further Sources)  
Sathianatha Iyer: The History of the Nayaks of  
Madura, Madras, 1924.

### [3.16](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.16)

Sewell, Robert: A sketch of the Dynasties of South  
India, Delhi, Reprint, 1975.  
(Sewell)  
Sherwani, H.K: Muhammad Quli Qutb Shah,  
Bombay, 1967.  
(Sherwani)  
Siddiqui, A. M. : History of Golconda,  
Hyderabad, 1956

### [3.17](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.17)

(Siddiqui)  
Swamikannu Pillai : An Indian Ephemeris,  
Madras, 1920  
(Ephemeris)  
Venkataramanayya, N. : Studies in the History of the  
Third Dynasty of Vijayanagar,  
Madras, 1935  
(Studies)

### [3.18](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.18)

Dictionaries  
Apte, V. S. The Students' Sanskrit English

### [3.19](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.3.19)

Dictionary, Delhi, 1975  
(Apte)  
Kittel, F. A Kannada-English Dictionary,  
Mangalore, 1894.  
(Kittel)  
Shakespear, John: A Dictionary of Hindustani and  
English, Second Ed. 1880  
Inscriptions:  
Epigraphia Carnatica  
(John)  
(E. C)  
Tirumala Tirupathi Devasthan am Inscriptions  
-\>  
(T.T.D.I.)  
Report on TTDI (by Sadhu Subramanya Sastry), 1880  
ఇతర సంకేతాలు  
(Report)  
14:10. ఇట్లా చూపిన సంఖ్యలు, ఈ రాయవాచక ముద్రణలో, కోలను  
( : ) కు ముందున్న సంఖ్య పుటను, కోలను ( : )  
తర్వాత సంఖ్య పంక్తిని సూచిస్తుంది.

### రాయవాచకము

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.1)

అవతారిక  
క విజయనగరవృత్తాంతము  
సుజనులచే విన్న యట్టి సూనృతవాక్కుల్  
ప్రజలకుఁ దేటపడంగా  
సృజియించితిఁ గృష్ణరాయ శేఖరుచరితల్,  
క. విజయనగరజనపాలుఁడు  
విజయాపురి గోలకొండ వీరులతోడన్  
గజపతిని నాజి గెలిచిన

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.2)

విజయుండౌ కృష్ణరాయవీరునిచరితల్.  
కు రాయలకు రాజనీతులు  
నాయుఁడు నప్పాజి చెప్పినవి యన్నియుఁ దాఁ  
బాయక మనసున నునిచిన  
రాయసములు వ్రాయఁ జదువ రసికత గలుగున్.  
క. బాలురు చదివిన బుద్ధివి  
శాలురు గావలయు శాస్త్రజాలంబులలో  
లోలురు సరివధచింతా

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.3)

శీలురు గావలయు భక్తి శీలత నెపుడున్.  
LO  
5  
కథాప్రారంభము  
శ్రీమంతు సకలగుణసంపన్ను లయిన మహామేర సమానధీరు లైన  
ఆఖండితలక్ష్మీప్రసన్ను లయిన శ్రీమన్మహా మండలేశ్వర రాజమాన్య  
మహారాజరాజశ్రీ కాశీవిశ్వనాథనాయనయ్య వారి దివ్య శ్రీపాదపద్మములకు  
దేవరవారి స్థానాపతి భక్త పరాధీనుండు సద్వినయ భయభక్తులనున్ను

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.4)

శాయంగల విన్నపం.  
విద్యానగరమందు వీరనృసింహరాయలవారు బ్రాంహ్మీముహూ ర్తాన  
లేచి ఆరాధ్యుల నామావళులున్ను ఆధ్యాత్మ సంకీర్తనలున్ను పాండవ  
గీతలు భ్రమరగీతలు గజేంద్రమోక్షం భారతసావిత్రి దధివామని స్తోత్రము  
గంగావతరణమున్ను నదీస్తోత్రమున్ను భారతం భాగవతం రామాయణం  
10 ముచుకుంద్దిస్తుతి అక్రూరస్తుతి భీష్మస్తుతి సంజయునినీతి విదురనీతి  
కర్ణాటక రాజుల దినచర్య  
చాణూరనీతి పద్యనీతి ఇది మొదలై నవిన్ని నీతివైరాగ్య శతకం పురాణ

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.5)

శ్రవణమున్ను రాజనీతు లన్నియు విని దర్పణావలోకానంతరం కన్య  
కామణుల కపిలకామధేనువను స్పర్శనంబు జేసి విప్రవరుల దర్శనంబు  
జేసిన పింమ్మట దంతధావన ముఖమజ్జన నామతీర్థ మై విభూతి ధరియించి  
15 పేరోలగండై కూర్చుండగాను నూట యెనిమిది తిరుపతులనుంచిన్ని తీర్థ  
ప్రపాదములున్నుడబ్భై రెండు దేవస్థలాలనుంచి విభూతి గ్రంధ ప్రసాద  
ములున్ను రాగా యెదుకుకొని ప్రత్యుద్ధానము జేశి అంజలిచే నందుకొని  
శిరసావహించి స్దలాంతరాల నుంచ్చిన్ని వచ్చిన అయ్యంగార్ల నున్ను  
ఆరాధ్యపీఠంవారలనున్ను వుచితాసనములయందు కూర్చుండ నియమించి

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.6)

ఆష్ట స్వయం వ్యక్తం శ్రీరంగం శ్రీముష్ణం వెంక్కటాచలం  
20 సాలగ్రామం తోతాద్రినై  
మిశారణ్యం పుష్కర క్షేత్రం  
మొదలయిన స్థలాలకు సురక్షితము గలవా అని ఆడిగినందులకు  
దేవరవారి ప్ర్రతాపాతిశయమువల్ల ఆయాసలాంతరముల పున్న  
ఇది  
వొఖటికొకటి కొదవలేకుండ  
రాయవాచకము

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.7)

నడుపుతావున్నారు  
5  
ముద్రక ర్త లు  
నూటయెనిమిది తిరుపతులున్ను నిత్యోత్సవములుగా నడుస్తావున్నది అని  
అయ్యంగార్లున్ను పలుకగా, పృథి వ్యాపస్తేజో వాయు రాకాశాత్మక మైన  
మేకామనాథ జంబునాథ అరుణాచలేశ్వర కాళహస్తీశ్వర చిదంబరం  
మొద లైన డెబ్బై రెండు దేవస్థలాలకున్ను పదునెనిమిది శక్తుల  
కున్ను నిండు పడితరములుగలిగి నిత్యోత్సవములు గలిగి వున్న దనేటట్టుగా

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.8)

ఆరాధ్యులు దెలుపంగా, విన్నవాడై చాలాసంతోషభరితుండై వార్లకుపట్టె  
లు యిచ్చి ధర్మాసనం ధర్మయ్యను పిలువనంపగా ఆయన వచ్చి నిలిచి  
దేవరవారు ఆనతిచ్చిన ప్రకారం ద్రావిడరాజ్యములో గల అగ్రహార  
ములకున్ను ఆంధ్రదేశం హయన దేశం మొరసునాడు మెల్నాడు 10  
కర్ణాటకం ఘట్టంశీమ చేర చోర పాండ్య మగధ మళయాళ ఆదిగా గల  
అగ్రహారములకున్ను అవధి ఆటంకములు లేక నిత్యకర్తానుష్ఠానపరు  
లై ఋగ్యజుస్సామా ధర్వణ పారీణు లయి షట్ఛాస్త్రపారీణు లయి  
పంచయజ్ఞ పరాయణులై అతిధి సంతర్పణలు జేసుకొని నిర్విచారు

### [4.9](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.9)

లై సుఖవసతిగా వున్నా రని విన్నపము శాయంగా,  
రాయల  
15  
20  
వారు విన నవధరించి దళనాయకుల పిలువ నంపగా వారు వచ్చి  
పొడగని నిలిచి వినయముతోడట్టు సింహ్మాసనరాజ్యములో గల గిరిదుర్గ  
వనదుర్గ జలదుర్గ స్థలదుర్గముల యందు కావలికట్లు ప్రహరిబడ గరములు  
న్ను వీగముద్రలు స్వామివారి ప్రతాపమువల్ల జతనమై వున్నది, పా

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.10)

మంతరాచకార్యములు విశేషములుగా లేదు అని విన్నపం శాయంగా,  
ఆవెంబడిగా తలారి జంగమయ్య వచ్చి రాయలవారి సముఖానకు అడ్డబడి  
చేతులు కట్టుకొని నిలిచి దళనాయకులతోను విద్యానగర పట్టణములో  
నున్ను  
వెలి పాళ్యములయందు న్ను యాది హెచ్చరికలు గలిగి రాత్రి పగళ్లు  
తలార్లు జతనమై జాగ్రతగా కాస్తావున్నారు; గనక పట్టణములో గల  
అష్టాదశవర్ణాదులవారున్ను అత్యంతసంతోషపరులై అతివైభవములతో 25  
డట్టు నిత్యకల్యాణములు న్ను పచ్చతోరణములున్ను గల్గివున్నా రని

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.11)

రాయలవారికి విన్నపంజేసి  
విన్నపం శాయంగా, దళనాయకులు విని  
రాయవాచకము  
నారు. ఆ పిమ్మట విఠలవిరూపాక్షస్వామి ధ్వజారోహణమై వున్నది  
రథోత్సవానకు విజయం శాయవలెను. అని విన్న పంశాయంగా దగ్గరవున్న  
దళనాయకులు ఆతీరున్నె రాయలవారు విచ్చేస్తావున్నారు. స్వామి  
రథారూఢులైన తోడుతోనె వచ్చి విన్నపం శాయమని ఆంప్పించి రాయల  
నగరి తొమ్మిది సంప్రీతులనున్ను పిలువనంపగా కరణాలు వచ్చి పదు

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.12)

నెనిమిది రేపుల లెఖ్కలున్ను  
వినుపించిన తర్వాత రాయల  
కమకాకితములు యేకాంతముగా  
వారు దిక్కులనుంచి వచ్చిన  
వినుపించగా విని ప్రధానులను దళవాయిని రప్పించక కొంతదడపు  
యేకాంతపుకొలువుగా నుండి ఆపిమ్మట నిండు కొలువుకు వచ్చినవా రై సకల  
సామాజికు లను రప్పించుక నాలుగారుఘడియలు పేరోలగంబై కూ  
ర్చుండివుండగా నగరిఅల్లుండ్లు కొమాళ్ళు దొరమన్నీలు ప్రభువులు

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.13)

పాళ్యగార్లు అమరనాయకులు ఆప్తులు, ఆశ్రితులు, విద్వాంసులు.  
పురోహితులు, ఆచార్యపురుషులు, జియ్యంగార్లు, యతీశ్వరులు, దైవజ్ఞులు,  
భేషజులు, రౌతులు మావుతులు, చేర్వగార్లు, రాజులు, వందిపై తాళికులు  
15 పాటకులు, పఠాణీకులు, శాస్త్రజ్ఞులు, నాటకాలంకారులు, విద్యాధికులు,  
వీణాధరులు ఇవి మొదలుగాఁ గల డెబ్బై రెండు వినియోగాలవారున్ను  
వచ్చి కొలువుండ గా దైవజ్ఞులున్ను లక్షణికులున్ను దళనాయకులతోను  
ఆగ తానాగత భూతభవిష్యద్వర్తమానములుగా ప్రసంగం శాయంగా  
ఆ వెంబడిని విద్యానగరం పట్టఁ గ్గావించ్చేటందుకు మునుపు

### [4.14](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.14)

20 విద్యారణ్య శ్రీపాదాలు యెందుండిరి వారు ఇప్పటికి రాకారణమేమి వారు  
వచ్చి పటం గావించినది యెట్లు అని ఆడిగింనదులకు ముల్లం  
డ్రడిండిమపుంభావసరస్వతి విద్యారణ్యుల వచనాలున్ను విజ్ఞానేశ్వర  
మనువచ నాలున్ను ఆయనకు దెలిశివుండును పుంభావ సరస్వతి విన్ని  
విద్యారణ్య ప్రశంస  
25 పంజేశినవివరం; మూకాంబికయందు జ్ఞానేంద్రసరస్వతులు విద్యారణ్యులకు  
ఆశ్రమస్వీకార మిచ్చి జ్ఞానోపదేశం జేశి సన్యాసాశ్రమమునకు సంమకాం  
చనలోష్ఠుం డై కామక్రోధములు కట్టబెట్టి మదమాత్సర్యములు విడిచి

### [4.15](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.15)

డై  
శత్రువులు మిత్రువులుగా  
ఏ  
జూచి  
తిట్టినవారల దీవించినవార  
లుగాయెంచి భూమియె పర్యంకముగా శయనించి భిక్షాన్న మె అమృతాన్న  
మని తృప్తుం డై కాషాయవస్త్రములు గట్టి నియత బ్రంహ్మధ్యానవిపుణతను  
డై మౌన ముతోడట్టు గ్రామైకరాత్రముగా చరింప మని ఉపదే

### [4.16](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.16)

శించిన ప్రకారానకు చలింపక సంచరింపంగా పురాతన పుణ్యంవల్ల  
యేవూర యేయింటికి పోయిన మృష్టాన్న భిక్షము బెట్టుదురు ఆయన్నము  
దెచ్చి గురువు లయిన జ్ఞానేంద్రసరస్వతులు సన్నిధానమున వుంచగాను  
వారు జూచి సన్యాసులకు భిక్షాన్నము అర్హమింతేగాని మృష్టాన్నము  
యోగ్యము గాదు అట్టీపట్ల రాజయోగ్యమైన అన్నము దేవచ్చునా అని  
కోపగించుకోంగా విద్యారణ్యులు యీశరీరానకు కావలె నని యిచ్చచేతను  
ఆడిగినవాడనుగాను యేవూర యేయింటికి పోయినా యీరీతిని భిక్షం  
.

### [4.17](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.17)

అని  
బెట్టుతావున్నారు. ' ప్రారబ్దాను ఏమికేతును  
విన్న పంశా  
యంగా, జ్ఞానేంద్రులవారు విద్యారణ్యుల పరిశోధించవలశీ తమశిష్యులను  
వెంబడి పంపగా, వార్లు విద్యారణ్యుల వెంబడిని పోయి అక్కడక్కడ  
పంచభక్ష్య పరమాన్నముతో డట్టు భిక్షంబెట్టులును గని వచ్చి గురు  
పులయిన జ్ఞానేంద్రులతో యీవివరం పలకరించగా వారు యితని  
పురాతన పుణ్యఫలము తప్పింపరాదు ప్రారబ్దం ఆనుభవించక తీరదు

### [4.18](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.18)

అని మనస్సున యెంచి అయినా భాగీరధీయాత్రజేశి అందువాసముగావుండి  
జీవన్ముక్తు ఎడవగ:మని ఆనతిచ్చి అందంగా అనుజ్ఞాతుం డై విద్యారణ్యులు  
భూప్రదక్షణముగా విరాటపురందాటి వరాట దేశానకు పోంగా ఆదిపర్వతం  
సమీపాన వరాహనదీతీరాన అశ్వద్ధ వృక్షమందు ఋగ్యజుస్సామాధర్వణ  
పారీణత. జేసుక బ్రాహ్మణుండు ఏక దేశాన వానప్రస్థుం డై వుండగాను ఆయ  
నను చేరబోయి విద్యారణ్యులు ఆ బ్రాహ్మనిపూర్వోత్తరములున్ను  
గోత్రనామాలున్ను అడుగగా ఆ బ్రాహ్మణుండు సత్యవచనుండు గనక  
తన పేరు శింగిరిభట్లంద్దురు రఘునాయకులు రాజ్యపరిపాలనం జేశే

### [4.19](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.19)

దిలునా దశాశ్వ మేధ షోడశ మహాదానములు న్ను శాయంగా తులా  
20  
10  
15  
పురుపదానానకు యెవ్వరున్ను పూనేవారు లేరు గనక అందువల్లను  
యాగఫలితం శేయ మని రఘునాయకులు మాతో పలకరించగా  
ఆయనకొరకై తులాపురుష దానానకు ఆచార్యత్వముగా నన్ను నియ  
మించిరి గనక వారి చేత ప్రతిగ్రహలబ్ధుం డైన దారభ్యం

### [4.20](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.20)

అశ్యద్ధవన మందువాసముగా వుందును తనకు ఆగత అనాగత  
భూత భవిష్యద్వర్త మానము లన్నియు దెలుగును ఆదెట్లంటేను...  
మీకు జ్ఞానేంద్రులవారి శిష్యులు మీనామధేయం విద్యారణ్యులు మిమ్ము  
భాగీరధీస్నానము జేశి అందువాసముగా వుండి అచ్చటనే జీవన్ముక్తుండ  
వగుమని నియమించి అంపినారు గనక మీరు ఆ దిక్కున ఉండతగ్గది  
10 లేదు కాశీలో వేదవ్యాసుల దర్శనమున్ను అన్నపూర్ణ విశాలాక్షీ విశ్వేశ్వ  
రుల దర్శనమున్ను కలిగి వారి అనుగ్రహమువల్ల తిరుగా పంపానదీ  
తీరాసకు వచ్చి పెంపుగా ఒక పట్టఁగావించి హరి హరుల పేరిట

### [4.21](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.21)

వార్లను పట్టముగట్టీ ఇష్టసంపదలతో డట్టు మోదంబున వుండేటందుకు  
శింగిరిభట్లు ఆగతం జెప్పినందులకు, విద్యారణ్యులు శింగిరిభట్లను  
15 బ్రహ్మరక్షస్సుగా యెంచి భీతిలేక ప్రత్యుత్తర మియ్యగా దలచి వ్యాసులు  
మనదృష్టి గోచరులు గానేరరే వారిదరిశనం యే రీతున గలిగిని అని  
అడిగినందులకు వ్యాసులు మీ దృష్టి పదమయ్యేటట్టు జేశేను నేజెప్పినట్టు  
నడిపి రాయనా నాయభీష్ట కార్యములున్ను నెరవేరును, మీకున్ను.  
కార్యపాధకములు కలిగిని అని పలకరించె. గనక ఆ తీరున్నె మీ  
20 యభీష్ట కార్యము లున్ను నెరవేర్చేము అని పలకరించి నందులకు

### [4.22](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.22)

స్విగ్గిరిభట్టు పలికే ప్రకారం అయితే మీకు కరతలామలకముగ  
దెలిపేను అని పలుకరించగా విద్యారణ్యులు చాలా సంతోష బడి  
'వేదవ్యాసులు దర్శనానకు హేతువుపలకరించ మనగా శింగ్గిరిభట్లుపలికే  
ప్రకారం- మేము పలకరి\_చే వార్తలు విని కాశికి బోయి మావద్దకి వ స్తేను  
25 అన్ని కార్యములున్ను జెప్పేను మీరు కాశికిబోయిన సమయాన వేద వ్యాసు  
లు కావడికుండలతో మధువుంన్ను భుజాన వుంచుకొని తోలుకుళ్ళ యిన్ని  
బిల్ల: చెప్పులున్ను వీలిదట్టిన్ని పుభ యపార్శ్వములు చతుర్వేదపమానము  
నాలుగు శునక ములుగూడి

### [4.23](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.23)

రాయవాచకము  
сл  
రాగా నికృష్టమయిన రూపము  
తోడట్టు మధ్యాహ్న కాలమందు గంగాతీరానకువచ్చి కాపడి గట్టున  
దించ్చి మణికర్ణికలోన స్నానముజేసి గట్టుకు వచ్చి గోదోహనమాత్రం  
వెలపట వచ్చి నిలిచి వుందురు గనక అసమయానమీరు సంకోజపడ క  
అచ్చటికి బోయి వారిపాదములు ఘట్టిగా పట్టుకొని వఁదనంచేస్తేను వావం 5  
టిహీనుని మీ వఁటియతీశ్వరులు యీరీతున వందనములు శేతురా అని

### [4.24](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.24)

హీనకులాచారపుమాటలుగా యెన్ని విధములుగ పలకరించగా పాదములు  
విడువక బట్టుకొంటే అప్పుడు వారికి దయవచ్చి అనుగ్రహించేరు  
అని జెప్పంగా విద్యారణ్యులు విని అందుండి కాశికి బోయి మణికర్ణికా  
ఘట్టాన కాచి వుండగా ఆలాగె మధ్యాహ్న కాల మందు శింగ్గిరిభట్లు 10  
పలికిన ప్రకారానకు వేషము వేసుకొని వచ్చే వేదవ్యాసులు గనుగొని  
సాష్టాంగ నమస్కారములు జేసి రెండు పాదములున్ను కన్నుల  
నొత్తుక భ క్రియె  
నిలిచిన సన్యాసినిజూచి యీతండు మాస్వరూపం

### [4.25](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.25)

తెలిశినది యెట్టు అని జ్ఞానదృష్టినిజూచి విద్యారణ్యులతోను మీరు  
శింగిరిభట్లు దెలుపగా గదా మాస్వరూపం యెరిగితిరి  
మంచిదాయెను శింగిరిభట్లు బహుకాలముగా మాకు స్నేహమైవుండును  
ఆయనకునిద్రాఆహారములు లేక అశ్వద్ధవన మందు చాలా అవధిపడుతావు  
న్నాడు నిన్నుంచి కర్నాట కాన వఖ నగరం కానున్నది అందు ము  
న్నూట అరవై యేండ్లు లక్ష్మీకటాక్షం కలిగివుండును ఆపట్ణం వున్న నాళ్ల  
కు ఆ సింహ్మాసనస్థునితోదెలిపి శింగిరిభట్లకు ప్రీతిగా నిత్య కృత్యమున్ను  
పంచభక్ష్యపరమాన్నముతోడట్టు మృష్టాన్నముగా సహస్రబ్రాహ్మణభో

### [4.26](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.26)

జనం శేయించ మని ఆనరపతితో పలికి ఆనగరమందు ముప్ఫైనృపతులు  
కీర్తి ఖ్యాతులుగల్గి నడవ కారణమున్నది అని పలకరించి కొన్ని  
మంత్రరహస్యములున్ను విద్యారణ్యులకు అనుగ్రహించి వేదవ్యాసులు  
అదృశ్యులయి పోగాను విధ్యారణ్యులు ఆనందభరితుండై భాగీరథిలో  
స్నానము జేశి కాశీ విశ్వ నాథులనునున్ని విశాలాక్షీన్ని దర్శించి గయా  
ప్రయాగలున్ను దర్శనస్నానములు జేసి ప్రయాణగతుండై శింగిరిభ  
15  
сл

### [4.27](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.27)

రాయవాచకము  
ట్లు వున్న తావునకు వచ్చి తాము కాశికి బోయిన పూర్వోత్తరములున్ను  
వేదవ్యాసులు ఆనతిచ్చిన వృత్తాంతములున్ను శింగిరిభట్లకు దెలుపంగా  
,  
శింగిరిభట్లు సంతోషబడి విద్యారణ్యుతోను లక్ష్మీకటాక్షమువల్ల  
వఖ్కపురం గావించి అందున రాజుల ప్రతిష్ఠ జేస్తేను ఆపురానకు తా  
విద్యానగరనిరాణము  
ము వచ్చి ఆయవనీపతులకు మే లొనగూర్చి కీడు పరిహరించుకొంచున్ను

### [4.28](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.28)

వుందున్ను. అచ్చట తనకు ప్రీతిగా నిరంతరమున్ను ఆనగరమందు  
అవ్వారిగా సత్రములున్ను దివ్యతిరుపతులున్ను పంచభూతాత్మకమైన  
శివస్థలాలయందున్ను గంగా, యమునా, సరస్వతీ, గోదావరీ, సింధు,  
10 నర్మదా, కావేరి, తానుపర్టి మొదలయిన మహానదీ తీరాలనున్ను  
నిరంతరం అవ్వారిగా రేయిపగలు అన్నదానము జేసేటట్టు కట్టుడ శ్రేయ  
మని మనవిజేసుక విద్యారణ్యులను శింగిరిభట్లలో తాము విద్యానగరానకు  
వచ్చి అందుండి రాయలవారికి అహర్నిశమున్ను తాము ఆశీర్వాదము  
జేసుక ఉండవలెను అని పలికి అంపించుకొని విద్యారణ్యులు ఉ త్తరదేశా

### [4.29](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.29)

న కాశ్మీరఖండమందు మండలమి శులవద్దను సకలశాస్త్ర సులున్ను నేర్చి  
చింతామణి మంత్రోపదేశముచేత లక్ష్మీదేవిని ప్రార్థన సేయంగా, ఆ ఇంది  
రాదేవి ప్రత్యక్షమై నీకు కావలసిన వరము లడుగు మని ఆనతియ్యగా  
విద్యారణ్యులు తన పేరు వొక పట్ణం గావించవలసివున్నది మీరు  
అక్కడ యెన్నాళ్లు వానముగా వుందురో అన్నాళ్లున్ను ఆపట్ణములోగల  
20 ప్రజలందరున్ను సుఖస్థితిని వుండవలెను, అందు నుంచిన్ని తన పేరు  
కీర్తిన్ని శాశ్వతముగా నిలుచును; భూలోకమందు ఎవ్వని పేరయినా  
యెన్నాళ్లు వెలయతా వున్నదో అన్నాళ్లున్ను ప్రజలకు స్వర్గాది భోగము

### [4.30](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.30)

లున్ను ఐశ్వర్యప్రదమున్ను పుత్రపౌత్రాదివృద్ధిన్ని కలిగివుండును  
గనక తాము గావించే పట్ణమందు మీరు  
25 వుండేటట్టు ఆనతీయవలె నని ప్రార్థన శ్రేయంగా,  
శాశ్వతముగ  
ఆమహా దేవి  
మీ మనస్సుప్రకారం వచ్చియుండే మని అనుగ్రహించి, నీవు మము  
వారుగదా మాకు లెస్సగా తెలియజెప్పవలె”నని ఆనతిచ్చినందులకు, అప్పా  
జి అయ్యమరసు కొండమరసు బాచరసు మొదలైనవార్లు నలుగురున్ను

### [4.31](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.31)

"స్వామివారు ఆనతిచ్చినది నీతికార్యమే సరి, సకలనీతులున్ను, విచక్షము  
లున్ను, సకలకారన్యిర్వాహకములున్ను, సామర్థ్యములున్ను ...మయ్యేది  
సామాజికులతో ఆలోచించేది సకలసామ్రాజ్యసాధకమని రాయల దేవునితో  
రాజనీతులు విన్న పంజేసినది.  
కృష్ణదేవరాయనికి మంత్రులు రాజనీతియుపదేశించుట  
"సింహ్మాసనాధిపతి అనంగా విష్ణు అంశ గాని యితరంగాదు. అది  
యేలాగంటేను "నరాణాంచ నరాధిప”మని భగవద్వాక్యం ఉన్నది.  
§ అందుకు నీలిపద్యం.§

### [4.32](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.32)

క. తరుణుండై నవరత్నా  
భరణుండై గంధపుష్పపరిమళయుతుఁడై  
సరనాయిక పరివృతుఁడై  
పరఁగినవాఁడ మరు నిట సభాపతియనఁగన్.  
క. శ్రీరమ్యుడు విజయుండును  
ఢీరోదాత్తుండు సుగుణతేజో నిధియై  
యారయ సింహాసనమున  
నారూఢుం డగుట యెప్పు నాసభ నడుమన్.

### [4.33](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.33)

ఇట్లు సింహ్మానస్థుండు స్వామ్యమాత్య సుహృత్కో రాష్ట్రదుర్గబలంబు  
లను రాజసప్తాంగంబుల దెలిశీ ఆందోలికా అంబర ఆభరణ వాహన రాజు  
నక్మాన ఓర్పూర తాంబూలంబులను ఉచిత సపాంగంబులను ర్యాయెరుగ  
వలయు. సామ భేదదాన దండమాయోపాయ ఉపేక్ష మహేంద్ర జాలం  
బులు తెలియవలయు, రాజులకు స ప్తవ్యసనంబులు గలవు.  
నీతిపద్యము.  
గీ. వెలఁది, జూదంబు, పానంబు, వేఁట, వలుకు  
ప్రల్లదంబును, దండంబుఁబరుసఁదనము,

### [4.34](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.34)

అందులకు  
5  
10  
15  
సొమ్ము నిష్ప్రయోజనముగ వమ్ము సేఁత  
యనెడు స ప్తవ్యసనములఁ జనదు తగుల.  
కవి  
అవి యేవి యెట్లంటేను:- వెలది, శ్రీవ్యసనము, జూదము, జూద

### [4.35](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.35)

మాడుట, పానము, సురాపానముచేయుట, వేటపోవుట, పలుకుప్రల్లదము,  
5 తిట్టుట, అకారణంగా దండించుట, అనుచితం వెచ్చబెట్టుట, యీయేడు  
వ్యసనములున్ను వర్ణించవలెను. ఇదిగాక, సుత నిధి దేవగేహ వనతటాక  
కృతి బ్రహ్మప్రతిష్ఠ మొదలైనవి స ప్తసంతానంబుల బడయుచు,  
విద్వాంస పౌరాణిక ఇతిహాస భట్ట పరిహాసక గాయకులను సభా సప్తాంగ  
పరివేష్టితుండై అసృక్ మాంన మేదో ధాతు అస్థి మజ్జా కు క్లంబులను  
సప్తధాతువుల పరిజ్ఞాతుండై, లవణ ఇక్షు సురా సర్పిదధి క్షీరశుద్ధోదకంబు  
లను సప్తసాగర పరివేష్ఠింత బైన క్షోణీ చక్రంబు నిర్వక్రంబుగా భుజా

### [4.36](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.36)

పీఠంబున ఆదరింపుచు జంబూ ప్లక్ష కుశ క్రౌంచ శాక శాల్మలీ పుష్కర  
ద్వీపంబులయందు విజేచ్ఛ కీర్తిప్రభలు వెలుగొందజేయుచు, హిమవంత  
మాల్యవంత నిషధ వింధ్య పారియాత్రక గంధబూదన హేమకూటం  
బులను సప్తకులగిరి ప్రభావంబులు దెలియుచు కశ్యప అత్రి భరద్వాజ  
విశ్వామిత్ర గౌతమ జమదగ్ని వసిష్ఠులను సప్తమహా ఋషీశ్వరుల తప  
స్నామర్థ్యంబులు కనిపింపుచు, శిరోవేషన కర్ణభూషణ గ్రైవేయక  
అంబర వాహన గంధ తాంబూలంబులను సప్తత్యాగంబుల నెరింగి, మరి  
యు నా "క్యంబు అకృతంబు అప్రసాదంబు అనర్థకంబు క్రోధంబు దీర్ఘ

### [4.37](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.37)

20 చింత దీర్ఘసూత్రతము యెరుకగలవారల యెకుంగమియు అర్థంబులయం  
దు అనాసక్తియు అనర్థకచింత నిశ్చిత కార్యంబులు శాయమియు మంత్రం  
బుల రక్షింపమియు శుభంబుల ప్రయోగింపమియు విషయంబుల తగులు  
టయు సనందిరగిన పదునాలుగు రాజ దోషంబులు పరిహరించి కనుసృష్ఠి  
పంచత్వంబువలన గోకులంబులు నందనవనంబులు జలస్థల పదస్థల వణి  
క్రియ దుర్గరక్షణంబుల అర్థంబు లార్జింపుచు, పంగు అంధక మూక  
బధిర వికలాంగులు మొదలుగాగల పాంథుల దయతో నరసి రక్షింపుచు  
ఆహవనీయ

### [4.38](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.38)

భయాతురు డై న శత్రువుశరణన్న గాచి రక్షింపుచు, అన్వీక్ష... దండనీతో  
అనియెడు తర్కవిద్యార్థశాస్త్రంబుల రహస్యంబుల నెరింగి, రధారోహణ  
అశ్వారోహణగజారోహణ పద.. లాఘవ విచక్షణుండై, దానధర్మ  
పరోపకారంబులగు ధర్మత్రయంబులనెరింగి, ప్రభుమంత్ర ఉత్సాహంబు .  
లను శ క్తిత్రయంబులు గలిగి శత్రు మిత్ర ఉదాసీనులను త్రివిధంబుల 5  
దారినెరింగి, ఉత్ప తిస్తితిలయంబులను త్రివిధంబులనెరింగి, ప్ర్రాతర్మ  
ధ్యాహ్న సాయంకాలంబులను త్రిసంధ్యానియమస్థుండై  
గార్హపత్య దక్షిణాగ్నులను త్రేతాగ్ని హోత్రంబులు నలుపుచు, శైత్య

### [4.39](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.39)

మాంద్య సౌరభ్యంబులను వాయు మార్గత నియంబుల నెరింగి, యేలాగ  
క్రముక ధవళపత్ర ముక్తాఫల చూర్ణంబులను త్రిగుణాత్మక రూపంబైన 10  
తాంబూలంబు లనుభవింపుచు, సత్వరజస్తమోగుణంబులను త్రిగుణంబుల  
నెరింగి, ఉత్తమ మధ్య మాధమములను త్రివిధ నాయక లక్షణంబుల  
నెరింగి, ధర్మార్థ కామ మోక్ష చతుర్విధ పురుషార్థపకుండై, వేద శాస్త్ర  
పురాణ ఇతిహాసంబులను చతుష్టయంబులు పరీక్షింపుచు, ఋగ్యజుస్సా  
మాధర్వణంబులను చతురాగమంబులు పరీక్షింపుచు, బ్రహ్మచారి గృహజ  
వానప్ర్రాన భిక్షుకులను చతురాశ్రమంబుల వారిని దెలిశి రక్షింపుచు, రథ

### [4.40](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.40)

గజ తుఠగ పదాతులను చతురంగ బల స్తోముండై, మనోబుద్ధ్యహంకార  
చిత్తంబులను చతుర్విధంబులఁ దెలిసి, క్షౌరాభ్యంగన దంతధావననిర్మల  
వస్త్రంబులను చతుర్విధ గరగరిక లుగలిగి వస్త్రాభరణగంధపుష్పంబులను  
చతుర్విధ శృంగారవంతుడై, ఉన్మదన మదన మోహన వశీకరణ సంతా  
పంబులను చతుర్విధమదనమార్గముల నెరింగి, భద్రదంత కూచిమార  
పాంచాల విట విదూషక పీఠమర్దన నాగరీకుల వగుదిని హస్తిని చిత్తి వి  
శంఖిని పద్మిని యను చతుర్విధ జాతి స్త్రీ లక్షణంబులు నెరింగి, బాల్య  
యౌవన కౌమారలోలులను చతుర్విధవయః పరిపాకంబులు నెరింగి జార

### [4.41](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.41)

చతురిక సంసారిక దూతిక లక్షణంబుల నెరింగి, శబ్ద స్పర్శ రూప రస  
చంధంబులను పంచమహాభూతంబుల నెరింగి, శ్రోతత్వక్ చక్షుః నాసికా  
15  
సగర కా  
కా  
జిహ్వలను పంచేంద్రియంబుల వదిలస్తుండై, మిత్రభేద సుహృల్లాభ సం  
ధివిగ్రహ లబ్ధినాశన అసంప్రేక్ష్వ కార్యత్వంబుల నెరింగి, ప్రారంభో  
ఫాయ పురుష ద్రవ్య సంపత్తి దేశకాల విభాగ వార్తా ప్రతికార్య సంధి

### [4.42](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.42)

యను పంచాంగంబుల నెరింగి నడుపుచు, పృథి వ్యాపస్తేజో వాయు  
రాకాశంబులను పంచభూతాత్మకుండైన ప్రాణాపాన వ్యానోదాన సమా  
నంబులను పంచ ప్రాణస్థానజ్ఞుండై, అరవిందం అశోకం చూతంమల్లి :  
నీలోత్పలంబులను పంచబాణములకు లోనుగాక, ఊదుట మీటుట వేయుట  
రచ్చుపైకం. ఆలాపంబులను పంచమహావాద్యంబుల నెరింగి, భక్ష్య  
భోజ్య లేహ్య చోష్య పానీయంబులను పంచవిధ ఆహారంబులు నెఱింగి,  
10 కటుతిక్త లవణ ఆమ్ల మధు కషాయంబులను షడ్రసంబులక్షణంబుల  
నడుపుచు, సంధి విగ్రహ యాన ఆసన ద్వైదీభావ సమాశయంబులను

### [4.43](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.43)

రాజషాడ్గుణ్యంబులను యెరింగి, హరిశ్చంద్ర నల పురుకుత్స పురూరవ్  
\_ర్తవీర్యులను ఆర్గురు చక్రవర్తుల చరిత్రంబులు విసుచు,  
గయ అంబరీషు శశిబిందు అనంగ్గు పృథు నృగు మరుత్త భరత రామ  
దిలీప శిబి రంతిదేవ యయాతి సూంధాత భగీరథులను పదార్డుకు రాజుల  
కథాశ్రవణ...జై న కాపాలిక బౌద్ధ చార్వాకంబులను పదర్శనంబులను  
యెరింగి, 'వేదాంత, వైశేషిక, భాట్ట, ప్రభాకర్, పూర్వోత్తరమీమాం  
సంబులనియడు షట్ఛాస్త్రంబులు పరీక్షింపుచు, ధన ధాన్య వస్తు వాహన  
బంధుజన దాసీదాసాది జనులను గలిగి ధోజన వస్త్ర గంధ పుష్ప తాంబూ

### [4.44](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.44)

లంబుల ప్రియ కామినీ సంగగోష్ఠియు పాన్పులను అష్టభోగంబు లనుభ  
వింపుచు, కులము రూపము విద్యయు చలము బలము యవ్వనము  
రాజ్యంకలను అష్టమదంబులను అహంకరించి, కస్తూరి కర్పూరం  
చాందు జవ్వాజి అగరు పన్నీరు తట్టుపుసుగు శ్రీగంధంబులను పరిమళ  
లేవనుండై, వాగెయు రాగెయు బహుమానంబు కేశయు శస్త్రసాధనంబు  
వీరాస్త్రంబుల రాకయు అను అష్టావధానంబుల నెరింగి, శృంగార వీర  
కరుణ అద్భుత' హాస్య భయానక బీభత్సరౌద్రా వెళ్తుండై ముక్తామా  
15

### [4.45](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.45)

తిరిగి జూడక పొమ్ము మేము నీవెంబడిగా వస్తా వున్నారు మని ఆన  
తిచ్చి పంపగా, కాశ్మీరదేశాననుండి పుజ్జనికి వచ్చి కొల్లాపురమందుండి  
కిష్కింధకురాగా, విద్యారణ్యులు తుంగభద్రలో.. స్నానముజేసి  
పంపానదీతీరానకువచ్చి పంపా విరూపాక్షులను సేవించి మతంగ పర్వత  
మెక్కి పట్ణం గావించేందుకు చతురశ్రమమైన భూమిని నాలుగుదిక్కులు  
చూడగా, ఆ సమీపాన గోవులమందలోనున్న శునకాన్ని పర్వత గుహలో  
నున్న కుందేలు తరుమగా విద్యారణ్యులు జూచి ఆశ్చర్యబడి, లోకము  
లోను శునకం కుందేటిని తరిమేది గాని కుందేలు శునకాన్ని తరిమేది

### [4.46](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.46)

యెక్కడ జూడము యీస్థలమహిమయేమో అని ఆదిక్కుల నున్ని పిన్న  
పెద్దలను విలువనంపించి అడుగగా వారు చెప్పునది యొక్క స్థల 10  
మహాత్మ్యముయెంతబలవంతులుగావున్నాను మతంగమహామునులవారి  
శాపమువ ల్ల దుర్బలుల హింసించ కూడదు అని చెప్పి వున్నారు. పూర్వ  
మందు కిష్కింధలో వాలిసుగ్రీవులుందుకు. వారు తమలోతాము కల  
హించుకొని యుద్ధముజేశి ఆయొక్క యుద్ధం ఖుజేయగల సమయాన మహా  
బలవంతుండు గనక సుగ్రీవుండు వాలితో యెదురించి యుద్ధము  
సారివచ్చి యీ మతంగపర్వతముమీదికి వచ్చి వుండును. వాలి వెంటాడీ

### [4.47](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.47)

రాగా పూర్వమందు వాలిని యీ కొండ యెక్కకుండ మతంగమహాముని  
శాపమిచ్చినాడు గనుక ఆ దారభ్యం బలవంతములైన జంతువులైన  
మనుష్యులయినా యీదిక్కు బలవంతపు పని శేయబడదు అని చెప్పినారు  
అలాగున అది మొదలుగా సుగ్రీవుండు వాలితో యుద్ధము  
యీ మతంగ పర్వతానకు వచ్చును. కాబట్టి యీస్థలానకు ఎంతబల  
వంతుడు వచ్చినా నిర్వాహకశ క్తి లేక సారి పోవును గాని యెదురించి  
నిలువ లేడు అవి యేమో యీస్థలానవుండే జంతువు లయినా గాని మనుష్యు  
లేనా గాని అరిజనులకు అసాధ్య మని జెప్పగా, విద్యారణ్యులు ఆశ్చర్యబ 25

### [4.48](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.48)

డీ, ఇది మునీశ్వరుల మహిమగల తావు అని చాలా యెంచి యీ దిక్కున.  
పట్ణము గావించవలెను అని నిశ్చయించి అశ్వపతి గజపతి నరపతులలో  
నరపతియే ఘనము గనుక నరపతిరాజ్యానకు పరోపకారముగ పురం  
1  
సేయలేక 15  
చేయకూడక 20  
сл  
10

### [4.49](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.49)

15  
20  
రాయవాచకము  
గావించవలెనని యెన్నటికిన్ని చెలనం లేకుండా వుండేటట్టు మంచి  
ముహూర్తాన శంకుస్థాపనం జేశి వాస్తుపురుషుని నిలిపి నగరికి. స్థలం  
యేర్పఱచి నగరున్ను దేవళమున్ను కోట కొత్తళములున్ను నవద్వారము  
లున్ను ఏర్పఱచి వాస్తువులు దీర్చి నిధులు యేర్పాటు చేయవలెననితమతో  
కూడా విద్యాభ్యాసముచేసిన చతుర్వేద శంకరాబ్ధికుండైన శిష్యుని వెం

### [4.50](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.50)

శంకుసాపన ముహూర్తము  
బడిగా  
కూర్చుకొని నిశ్చయించి, యప్పుడు శాలివాహన  
శకాబ్దములు లెక్క ౦౨౭ యేండ్లు వెయ్యింన్నూట యిరువై  
యేడేండ్ల మీద వెల్లే ప్రభవనామ సంవత్సరం చైత్ర శుద్ధ పౌర్ణమి స్థిర  
వారం శుభయోగ శుభకరణములు గూడిన శుభ ముహూర్త మందు  
ముహూర్తముజేసి, కృష్ణపక్షం అమావాస్యనాటి రాత్రి నిశిసమయమందు  
శంఖుస్థాపనంజే పేటందుకు శాస్త్రజ్ఞులనున్ను మంత్రాధికులనున్ను దై వజ్ఞుల

### [4.51](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.51)

నున్ను గూర్చుక ఉత్తర దక్షిణాలు యేర్పాటుకు త్రిశంకు ధ్రువులనున్ను  
చూచి త్రిపురషించి శంఖుస్థాపనముజేసి తూర్పుపడమరలకున్ను త్రిపుర  
షించి శంఖువులు స్థాపించి వాస్తుపురుషుని షోడశమణువులు  
యెత్తు బంగారున శేయించిచేవకంభమున ప్రతిష్ఠించి, ఆ స్తంభము  
శిరస్సుసానానకు జలాంతరముగా త్రవ్వి, సుముహూర్తమందు మేము  
శంఖనాదము చేసినారము ఆ సమయమందు స్థాపించమనేటట్టుగా శిష్యు  
లతో పలకరించి, అంపించి లగ్నముతప్పకుండ నిరీక్షించుకొని వుండగా,  
ఆసమయమందువో ఖజంగమువాడుభిక్షాట నమునకు వచ్చిశంఖనాదముచేసిన

### [4.52](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.52)

వినిగురువులవారుశంఖం పూరించినారనేటట్టుగా యెంచివాస్తుపురుషునిని క్షే  
పించిరిగనక ఆవెంబడినే ఆగురువులవారున్న శంఖనాదము చేశినది విని  
రెండోతేప శంఖం పూరించినదియేమో అని సందేహించి గురువుల వారి  
వద్దకి వచ్చి శిష్యులు అడిగినందులకు, లగ్నం తప్పి స్థాపిస్తారో అని  
25 జ్ఞానదృష్టిని జూచి జంగమువాండు శంఖనాదము చేసినట్టుగా దెలిసి  
చలనము వచ్చెనని విద్యారణ్యులు జూచి చాలా కసి బడి (శిష్యులు)  
1.1  
రాయవాచకము

### [4.53](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.53)

జేసిన దోషమువల్ల మూడువేణున్ను ఆర్నూరేండ్లకు ఖ్యాతిగలిగి వుండ  
వలె నని యత్నము జేశినందుకు మున్నూట అరవై యేండ్లుగా నిలిచెను.  
వ్యాసుల వాక్యం తప్పక నిలిచెను అని యెంచి వాస్తుపురుషుని స్థాపించి  
నారు గనుక ఆదారభ్యం యీవరకు యిరవై తొమ్మిది నృపతులకు  
మున్నూరు యేండ్లాయెను. ఇంక అరువైయేండ్లు పట్టణమున్ను సింహ్మా 5  
సనమున్ను నిలిచియుండును,  
కృష్ణరాయల పట్టాభిషేకము  
15

### [4.54](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.54)

అని విన్నపంజేశి... యీ రాజ్యపట్టం కృష్ణరాయల వారికి కట్ట  
వలెనని దళనాయకులతో పలకరించి, నందు.. కృష్ణరాయలవారు తాము  
పెద్దలమైతిమి తమ మర్యాదాగా రాజ్యపరిపాలనం జేశేటందులకు పట్టాభి 10  
షేకం అధిష్ఠానకర్తలు శేయమని మంచి వేళజూచి ముద్దుటుంగర మిచ్చి  
నారు గనక దళనాయకులు అయ్యమరసు కొండ మరసు బాచరసు యల్ల మ  
రసు వీరమరసు అప్పాజి లక్కణదశనాకులు యెల్లనదళనాయకులు అప్పర  
పిళ్ళ మన్నారుపిళ్ళ రాయసం రామచంద్రయ్య బొక్కసం భాస్కరయ్య  
అవసరం వెంకటయ్యత్రియంబకయ్య లక్ష్మీపతి ప్రధాని తిప్పరుసు దళవా

### [4.55](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.55)

యిలింగరసుసాళువనారా....... కాడు ఆర్వీటీబుక్కరాజు సాళువమేక రాజు  
శ్రీపతివారు బూదహల్లీ వారు నంద్యాలవారు అవుకువారు... తొరగెంటి  
వారు రాచూరి తిమ్మరాజు సంగరాజు వెలుకొంటివారు.......... పెద్దసాని  
అక్కప్పనాయుడు కమ్మదొరలు తుళువదొరలు మొదలయినవార లందరు  
న్ను, నగరివిద్వాంసులు చతుర్వేది రామాదీక్షితులు అష్టభాషాకవిత కృష్ణా 20  
ధానులు శాబ్దికం పాండీత్యం వెంకటరామశాస్తుర్లు సహస్రావధాని ప్రభా  
కరశాసుర్లు జోస్యులు కవీశ్వరులు మరిన్ని గలిగిన పిన్న పెద్దలు  
అందరున్ను శాస్త్రోక్తముగ శుభముహూర్తమందలి కృష్ణరాయలవారికి

### [4.56](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.56)

మంగళస్నానం శేయించి, కళ్యాణ వేదికయందు బంగారుపీఠమున  
కూర్చుండ నియమించి, దశదానములు షోడశ మహాదానములున్ను శేయించి 25  
-  
స్వర్ణతులు రజితతుల రత్నతుల మౌక్తి కతుల మేరువులు కోటిగోదానాలు  
సహస్రకుటుంబ ప్రతిష్ఠలు మొదలైన దానధర్మములు శేయించి చతు  
స్సముద్రములనుంచిన్ని బంగారు కలశముల వుదకములు తెప్పించి  
మరిన్ని గంగాయమునా సరస్వతీ గోదావరీ నర్మదా సింధు కా వేరి  
5 తామ్రపర్ణి మొదలయిన మహానదులు వుదకములున్ను 'తెప్పించి' అష్టాదశ

### [4.57](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.57)

వాద్య ఘోషములున్ను మ్రోయగా, సుముహూర్తమందు బ్రాంహ్మలచేత  
మంత్రోక్తముగ అభిషేకము శేయించి, ఆపింమ్మల కనకాభిషేకం నివ  
రత్నాభిషేకం శేయించి చలువల తళ్లొత్తి, పీతాంబరం ధరియించి,చందన  
అగరు కస్తూరి తట్టుపునుగు మొదలైన సుగంధాదుల ధరియించి, వారల  
10 సందరినిన్ని విడిదీల కంపించి, ఆపింమ్మట అల్లుండ్లు కొమాళ్ళు బంధు  
పరిజనులనున్ను స్నేహితులనున్ను పంక్తిని. పెట్టుక ప్రసాపడి, సుగంధ  
జలముల హప్త ప్రక్షాళనము చేసి, ఆచమనీయ్యము జేశి, గిలుకుపావాలు  
మెట్టీ, సంక్షేపరామాయణం చదువుతాను, శతపదాలు నడిచి, రత్నకంబళి

### [4.58](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.58)

మీద కూర్చుండుకొని,. అప్పాజి మొదలైన వార్లనున్ను దళనాయకుల  
15 నున్ను ప్రధానులనున్ను పిలువనంపించి, వారలతోను కృష్ణరాయలవారు  
ఆనతిచ్చినది।  
ఉ  
"వీరనృసింహ్మరాయలవారు సింహ్మానని పరధారకం వహించ్చి  
నడిపించిన చారభ్యం యీవరకు అచ్యుతరాయలు - చంద్రమౌళిన్ని  
మేమున్ను కూర్చుండక. వుఁట్టీమి, యిప్పుడు మమ్మున రాజ్యషరభారకం  
20 వహించమన్నారు: గనక తమకు.......సింహ్మావసస్టులు నడిచేదేశీతు, ప్రజ

### [4.59](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu.4.59)

లను రక్షించే డేరీతు, పరిజనులకు నడిపించ్చేదేరీతు, ధర్మము ఆర్జించే  
దేశీతు, వ్రయంచేసే దేవీతు, శత్రువులు జయించ్చే దేరీతు, మిత్రువుల  
పోషించే దేవీతు, - ఆ ప్రజనులు పాలించ్చే దేరీతు, ఆశ్రితుల కొలిచినవారిని  
ఆదరిఁచ్చే దేశీతు, ఆత్మవంరక్షణకు అర్హులైన వారెవ్వడు, అర్థచింత  
25 వుపాయం అర్థవ్యయం సకల మున్ను తెలిశే దేశీతు, శాశ్వతమైన కీర్తి  
ఖ్యాతులుగలిగే దేరీతు, ఇవి మొద లైన రాజనీతులన్నియు తాము దెలిసిన  
మాణిక్య వజ్రవైడూర్య గోమేధిక పుష్యరాగ నీల ప్రవాళ మరక  
తంబులను నవరత్న పరిక్షితుండై, పద్మం మహాపద్మం శంఖ మకర

_First 167 of 399 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu)_

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu](https://indike.org/pramana/in.darkages.south.rayavacakamu) · Pramāṇa