Mokshopaya 6.29: ekonatriṃśas sargaḥ
Mokṣopāya (Kashmiri text, Śāradā transmission) 6.29
- Language
- Sanskrit
Contents
ekonatriṃśas sargaḥ
6.29.1
evaṃ bhusuṇḍavṛttāntaḥ kathitas te mayānagha /
anayā prajñayā tīrṇo bhusuṇḍo mohasaṅkaṭāt //
6.29.2
etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām /
bhusuṇḍavan mahābāho bhava tīrṇabhavārṇavaḥ //
6.29.3
yathā jñānena yogena santatābhyāsajanmanā /
bhusuṇḍo 'vāptavān prāpyaṃ tathā sādhaya tat padam //
6.29.4
asaktabuddhayas santo bhusuṇḍavad avasthitim /
prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ //
6.29.5
etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ /
idānīṃ dhiyam ālambya yathecchasi tathā kuru //
6.29.5.p1
rāmaḥ:
6.29.6
bhagavan bhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ /
hārdam uddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭam akhilaṃ tamaḥ //
6.29.7
prabuddhās smaḥ prahṛṣṭās smaḥ praviṣṭās smas svam āspadam /
sthitās smo jñātavijñeyā bhavanto hy aparā iva //
6.29.8
aho bhusuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam /
bhagavan bhavatā proktam uttamārthāvabodhadam //
6.29.9
bhusuṇḍacarite brahmann etasmin yat tvayā vibho /
tac charīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam //
6.29.10
tat kena nāma racitaṃ kuto vā tat samutthitam /
kathaṃ vā sthitim āyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate //
6.29.10.p1
vasiṣṭhaḥ:
6.29.11
paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca /
śṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇam idaṃ mayā //
6.29.12
asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam /
śarīrasadanaṃ rāma na kenacid idaṃ kṛtam //
6.29.13
ābhāsamātram evedam ittham evāvabhāsate /
dvicandravibhramākāraṃ sad asac ca vyavasthitam //
6.29.14
dvicandravibhramavidhau dvicandratvaṃ sad eva hi /
vastutaś caika evendus sthitir dehe tathaiva hi //
6.29.15
dehapratyayakāle hi deho 'yaṃ san vyavasthitaḥ /
asann eva vastutas sa proktas sadasadātmakaḥ //
6.29.16
svapnas svapnavidhau satyas tv anyadā sa mudhaiva hi /
budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā //
6.29.17
deho dehāvadhau satyo 'py asatya itarāvadhau /
pratibhāsāvadhau tāpe jalaṃ sad asad anyadā //
6.29.18
pratibhāsāvadhau dehas sann asaṃs tv anyadā smṛtaḥ /
ābhāsamātram evedam itthaṃ samprati bhāsate //
6.29.19
ayaṃ nāmāham ity antar gṛhītamananaṃ sthitam //
6.29.20
māṃsāsthimayanirmāṇaṃ deho nānyad iti bhramam /
tyaja saṅkalpanirmāṇā dehās santi sahasraśaḥ //
6.29.21
varatalpagato yena svapne dehena diktaṭam /
paribhramasi he rāma sa dehas te kva saṃsthitaḥ //
6.29.22
jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram /
paribhramasi meruṃ vā sa dehas te kva saṃsthitaḥ //
6.29.23
svapneṣv api ca yas svapnas tatra yena mahītaṭān /
paribhramasi he rāma sa dehas te kva saṃsthitaḥ //
6.29.24
gatair dehair manorājye mahāvibhavabhūmiṣu /
paribhramasi yeneha sa dehas te kva saṃsthitaḥ //
6.29.25
manorājye manorājye vicitrā yā jagatkriyāḥ /
prakaroṣi mahābāho yair dehais te kva saṃsthitāḥ //
6.29.26
vilāsinyānurāgiṇyā yena saṅkalpakāntayā /
nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehas te kva saṃsthitaḥ //
6.29.27
ete rāma yathā dehā mānasaspandasanmayāḥ /
tathaiva tādṛgārambho deho 'yaṃ mānasas smṛtaḥ //
6.29.28
idaṃ dhanam ayaṃ deho deśo 'yam iti yo bhramaḥ /
tat sarvaṃ cittavīryasya saṅkalpasya vijṛmbhitam //
6.29.29
dīrghaṃ svapnam imaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam /
dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana //
6.29.30
prabodham eṣyasi yadā param ātmecchayā svayā /
drakṣyasi tvaṃ tadā samyag idam ūrdhvād adho yathā //
6.29.31
svapnasaṅkalpakalane yathānyeva jagatsthitiḥ /
tathaiveyaṃ hi saṅkalpakalanā kācid eva ha //
6.29.32
yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ /
manasas svayam evāntas saṅkalpakalanodbhavā //
6.29.33
vicitraracanopetam anantaśatavibhramam /
saṅkalpakalanāmātraṃ tathedam avabhāsate //
6.29.34
yathā kalita ābhāso manaso 'bjajatāgatau /
dehavac cintito dehas sthito 'nyas tadvad eva hi //
6.29.35
prākpravāhacirābhyasto vāsanāvilayena yaḥ /
tathaiva dṛśyate dehas tadākṛtyudayena saḥ //
6.29.36
pauruṣeṇa prayatnena saṅkalpo hy ayam eva cet /
anyathā bhāvyate rāma bhūyate tad ihānyathā //
6.29.37
ayaṃ so 'haṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite /
satyo 'yaṃ bhāsate rāma bhāvanādārḍhyasambhavaḥ //
6.29.38
bhāvitaṃ tīvravegena yad evāśu tad eva ca /
sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā //
6.29.39
aharvyāpṛtir abhyastā yathā svapne 'pi dṛśyate /
tathā sambhāvanābhyastas saṃsāro 'py avalokyate //
6.29.40
yathā svapnāvadhau kṣipram aharvad avabhāsate /
tathedaṃ sarvakālastham api saṃlakṣyate ciram //
6.29.41
vyomany eva yathā tāpasantapte dṛśyate sarit /
dharāpy avidyamānaiva saṅkalpād dṛśyate tathā //
6.29.42
dṛśyate dṛṣṭivairūpyād yathā vyomani piñchikā /
tathaiveyaṃ jagallakṣmīr durjñānād eva bhāsate //
6.29.43
bhīrur apy eti na yathā svasaṅkalpeṣu sambhramam /
svasaṅkalpe 'pi saṃsāre na tathaiti bhayaṃ sudhīḥ //
6.29.44
sva eva hi svabhāvo 'yam itthaṃ samprati bhāsate /
saṃsārasaraṇisthityā kasmāt ko 'tra vibhāti kim //
6.29.45
sa eva kiñcit saṃśodhyaś śuddhyā vimalatāṃ gate /
tasmin na dṛśyate rāma moho 'yaṃ jāgataś calaḥ //
6.29.46
samyagālokamātreṇa svabhāvaś śuddhim ṛcchati /
na gṛhṇāti malaṃ bhūyas tāmratām iva kāñcanam //
6.29.47
ābhāsamātram evaitan na san nāsaj jagattrayam /
ity anyakalanātyāgaṃ samyagālokanaṃ viduḥ //
6.29.48
maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānam ajñānam eva ca /
cidābhāsād ṛte nāstīty ekatā samyagīkṣaṇam //
6.29.49
tvamahantādisaṃsāram idam etā diśo daśa /
sarvaṃ svābhāsam eveti samyagālokanaṃ viduḥ //
6.29.50
sadasanmayasaṃsāre yathābhūtārthadarśanāt /
nāstam eti na codeti samyagālokanān manaḥ //
6.29.51
nirṇīya sarvabhāvānām asattvaṃ sattvam eva vā /
niṣkāmaṃ śāntim abhyeti samyagālokanān manaḥ //
6.29.52
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati /
śītalaṃ satyatām eti samyagālokanān manaḥ //
6.29.53
avaśyam eva martavyaṃ sarvair eva hi bandhubhiḥ /
iti bandhuviyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase //
6.29.54
avaśyam eva ca mayā martavyam iti niścaye /
ity ātmamaraṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase //
6.29.55
avaśyam eva jātena kiñcit svavibhavādikam /
prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥ //
6.29.56
sarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ /
anarthāya bhavaty āpac chokasyāvasaro hi kaḥ //
6.29.57
bruḍaty udeti sphurati budbudaugha ivārṇave /
idaṃ hi janatājālaṃ kim atra paridevanā //
6.29.58
sat sad eva sadaivaitad asad evāsad eva hi /
kriyāvaicitryamātre tu kim asmin paridevanā //
6.29.59
nāham asmi na cābhūvaṃ na bhaviṣyāmi cādhunā /
deho 'haṃ cittadoṣo 'yaṃ kim anyat paridevyate //
6.29.60
dehāc ced anya evāhaṃ cidābhāsas tad aṅga he /
kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate //
6.29.61
iti niścayavat tv antas samyagjñānān mano muneḥ /
nāstam eti na codeti na cāntaḥ paritapyate //
6.29.62
paratām eva tāṃ so 'ntar anuttarapadasthitām /
ādatte tittirir mṛdvīṃ tṛṇakoṭim ivāmalām //
6.29.63
etadartham asatye 'smin nāsthā kāryā manāg api /
surajjveva balīvardo badhyate jantur āsthayā //
6.29.64
asatsvapnaṃ dṛḍham idam iti nirṇīya buddhitaḥ /
āsthārahitayā dṛṣṭyā vihartavyam ihānagha //
6.29.65
kartavyam eva kartavyaṃ yasya na pratibhāsate /
so 'ntaśśītalatām eti dinānte bhuvanaṃ yathā //
6.29.66
pravibhāgaṃ parityajya padārthapaṭalavraje /
ābhāsamātrasāmānyam idam ālokayānagha //
6.29.67
ābhāsamātrakaṃ rāma cintāmarśakalaṅkitam /
tatas tad api santyajya nirābhāso bhavottamaḥ //
6.29.68
cidākāśamayo nityas sarvagas sarvavarjitaḥ /
ābhāsasya parityāge bhavasy ekāntanirmalaḥ //
6.29.69
nāham asmi na me bhogās satyā ity abhibhāvite /
nedam āḍambaraṃ vyartham anarthāyāvabhāsate //
6.29.70
aham eva hi vā sarvaṃ cid ity evābhibhāvite /
nedam āḍambaraṃ vyartham anarthāyāvabhāsate //
6.29.71
darśanadvayam apy etat satyam atyantasiddhidam /
yad ekam etayor vetsi ramyaṃ tad rāma saṃśraya //
6.29.72
dvābhyām evātha vai tābhyāṃ darśanābhyām ihānagha /
viharan kuru kalyāṇaṃ rāgadveṣaparikṣayāt //
6.29.73
yat kiñcid ucitaṃ loke yan nabhasy atha yat pare /
tat sarvaṃ prāpyate rāma rāgadveṣaparikṣayāt //
6.29.74
rāgāhihitayā buddhyā yādṛg rāma viceṣṭyate /
tat tad eva prayāty āśu mūḍhānāṃ viparītatām //
6.29.75
dveṣadoṣoparuddhāsu na guṇāś cittavṛttiṣu /
padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva //
6.29.76
rāgo dveṣaś ca sarpau dvau na nilīnau manobile /
yasya kalpataros tasmāt kiṃ nāmāṅga na labhyate //
6.29.77
ye hi prājñās suniyatā vidagdhāś śāstraśālinaḥ /
rāgadveṣamayās te cej jambukās tad dhig astu tān //
6.29.78
mad dhanaṃ bhuktam anyena dhanaṃ bhuktaṃ mayānyataḥ /
itthaṃ saṃvyavahārehā ko rāgadveṣayoḥ kramaḥ //
6.29.79
dhanāni bandhavo mitraṃ punar āyānti yānti ca /
kim eteṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate //
6.29.80
bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṃ pārameśvarī /
saṃsāraracanāsarpī prasaktaṃ pradahaty alam //
6.29.81
na dhanaṃ na jano nāsmi satyaṃ rāghava vastutaḥ /
mithyaiva mithyāvalitam itīdaṃ parilakṣyate //
6.29.82
ādyantayos sarvam asan madhye 'py asthiram ādhimat /
kva badhnātu dhṛtiṃ dhīro hy anyakalpitakhadrume //
6.29.83
ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṃ dūrago 'paraḥ /
itīyam aṅga saṃsāraracanā netaraḥ kramaḥ //
6.29.84
ihājavañjavībhāvam imam ākulam ātatam /
gandharvapuranirmāṇavināśena samaṃ viduḥ //
6.29.85
svapnasaṅkalpapuravad asad evedam utthitam /
kāladairghyadhiyā jātapratyayaṃ jātam adya vaḥ //
6.29.86
nāsi nāyaṃ paṭo nārtho vidyate bhittibhāgavān /
saṅkalpakalanaiveyam abhyāsāt puṣṭatāṃ gatā //
6.29.87
suṣuptasaṃsthito nityaṃ vitate śāśvate pade /
na kaścid eva parame bhavān ātmani saṃsthitaḥ //
6.29.88
sarvaṃ tatrastha evedaṃ suṣuptapadavicyutaḥ /
paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnam urubhramam //
6.29.89
ajñānanidrāsughanasvasvabhāvān manāk cyutaḥ /
saṃsārasvapnasambhrānto bhavān ayam iha sthitaḥ //
6.29.90
tad etāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām /
tyajālakṣmīm iva prāptanidhānaḥ puruṣottama //
6.29.91
prabodham ehi paśyāccham ātmānam uditaṃ sadā /
nirvikalpacidābhāsaṃ prātaḥ padmo raviṃ yathā //
6.29.92
prabudhyasva prabudhyasva punaḥ punar ayaṃ mayā /
prabodhyase mahābāho paśyātmārkam anāmayam //
6.29.93
mayaitenātiśītena vṛṣṭena jñānavāriṇā /
suśabdaśālinā rāma ghanenevāsi bodhitaḥ //
6.29.94
bodham āsādaya paraṃ prabuddho 'sy eva rāghava /
satyam ālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam //
6.29.95
na te janma na te duḥkhaṃ na doṣas te na te bhramaḥ /
sarvasaṅkalpamuktas tvaṃ svātmanātmani saṃsthitaḥ //
6.29.96
parigalitavikalpadoṣajālas samasitasārasuṣuptasomyavṛttiḥ /
ativitatam idaṃ ca somyarūpaṃ samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman //
6.29.96.p1
paramārthayogopadeśo nāma sargaḥ
6.29.96.p2
vālmīkiḥ:
Linked texts (3)
- Yogavāsiṣṭha (vulgate) — Sanskrit
- Laghuyogavāsiṣṭha — Sanskrit
- Annapūrṇopaniṣad — Sanskrit