Pramāṇa · Search · About · API

Vicaratrayi 14.10

Vicāratrayī 14.10

Language
Sanskrit

14.10.1

atha jñātvā yāgo na bandhaheturiti tantrasiddhāntaḥ | yasmātkulārṇavaṃ-yāvadāsravagandhaḥ syātpaśuḥ paśupatiḥ svayam | āsavena
vihīnastu paśuḥ paśupatiḥ svayam | mṛtyurvaidẏāyate devi svargaḥ
sākṣādgṛhyāyate | puṇyāyate'ṅganāsāṅgaḥ kaulikānāṃ kuleśvari | pibanmadyaṃ phalaṃ khādansvecchācāraparāyaṇaḥ | ahantedantayoraikyaṃ bhāvayannivasetsukham | ityāha | kaulekā dīkṣitāḥ | ataeva tattatkalpe
pañcaviṣayāḥ pradarśitāścaritārthāḥ | atha jñātvāpi bhogo bandhaheturiti śrutisiddhāntaḥ | ataeva na surāṃ pivenna māṃsamaśnīyānna parāṃ
striyamupeyādityādi | na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśurityāha | jñānamatra śāstrīyam | kathaṃ bhuñjīta kathaṃ
kurvītetyādi | kimatra nyāyyam | dvividhodāharaṇadarśanāt śivādyastāntrikāḥ nārāyaṇādayo vaidikāḥ | tarhi dvividhaṃ nyāyyam
sarvajñodāharaṇāt | na nyāyyam | sarvajñodāharaṇāt | bhinnavākyatvaṃ
sarvajñānāṃ viruddhaṃ sarvajñatvavyāghātāt | tarhi kathamekavākyatvam
cedbhagavānāha sarvajñaḥ--yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante te'pi karmabhiriti | sarva karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate iti ca | akhilaṃ
sāṅgamityarthaḥ | jñāne śāstrīye parisamāpyate tasminsarveṣāṃ karmaṇāṃ
madarpaṇaparyavasānātkarturbhoktṛtvaparyavasānādityarthaḥ | ataeva-yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi
bhasmasātkurute tathetyupapannam | yathā vede tathā tantre yajñā vihitāḥ
yathā tantre tathā viṣayā vede'pi vihitāḥ satrādau yajñapaśvau

14.10.2

yajño hi parameśvarārpaṇarūpakriyā | tacchiṣṭaṃ tadaṅgaṃ vā dravyaṃ pratipattavyaṃ vidhiparatantraiḥ | sā ca pratipattirbhogarūpāpi na bhogarūpā'taḥ karmabhyo mucyante | nahi rājājñayā kiñcitkurvāṇāḥ pāpaṃ
puṇyaṃ vāśnuvate | ataevāha śivaḥ-yatrāsti bhogo nahi tatra mokṣo
yatrāsti mokṣo nahi tatra bhogaḥ | satyaṃ parantu-śrīsundarītarpaṇatatparāṇāṃ bhogaśca mokṣaśca karastha eveti | śrīḥ sarvatra paridṛśyamāna
ānandaḥ sundarī trikālamavādhyā | saccidrūpaḥ śivaḥ sākṣāttasyānandamayī śiveti | tattarpaṇaparāṇāṃ yajñaśiṣṭānaṃ bhogo'pi
mokṣa eveti tātparyam
yasmādbhogo hi sukhāvasānaḥ sukhaṃ tu brahma sa mokṣaḥ | atha
satyaṃ sukhaṃ brahma sa mokṣa iti ca parantu paramo virodhaḥ | bhogasyājñānaparyavasānāt--na tatsukhaṃ brahma na vā sa mokṣaḥ paśusādhāraṇyāt | iti cetsatyam | tvamadhītaśāstraḥ paramanadhigatavidyaḥ
vidyā hi sukhameva brahmeti bodhayati taṃ ca mokṣaṃ svīkārayati
mokṣo nāmātmasākṣātkāraḥ | ātmā hiṃ sukhaṃ priyatamatvān | tadavasāno bhogo mokṣānnātiricyate | nanu paśusādhāraṇametat
satyam paśusādhāraṇaṃ paraṃtu viddhakarṇatvāviddhakarṇatve atiricyate
śāstraṃ hi viddhakarṇameva bodhayati mānuṣaṃ nāviddhakarṇaṃ paśum | yathā
ānando brahmeti vyajānāt iti śrutiḥ | śrutyantaraṃ ca ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāditi | tantraṃ caānando brahmaṇo rūpaṃ tacca dehe vyavasthitam | tasyābhivyañjakaṃ

14.10.3

dravyaṃ yogibhistena pīyata iti vidhau leṭ | ataevātmana āgaupālaṃ prasiddhatve'pi śāstrasaṃskṛta eva saphalaḥ | yo hi guruśiṣyasaṃvādena vimucyate'taeva karṇavedho dṛśyate mānuṣeṣu | ataeva
mātṛmānpitṛmānācāryavānpuruṣo vedeti śrutiḥ saphalā | pūrvaṃ mātrā
ttataḥ pitrā tato guruṇā vidveṣveva dṛśyate brahmavidyāyā karṇeeva
śikṣayate praṇavāntā mahāvākyāntā vede, caraṇāntā vāsanāntā ca
tantre | etāsāṃ vidyānāmeka evārtho jīvatvamīśatvaṃ cāsamānādhikaraṇamapi samānādhikaraṇaṃ mithyeti ca | tattvamasīti śrutiḥ
-jīvaḥ śivaḥ śivo jīvaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ | tuṣeṇa baddho
vrīhiḥ syāttuṣābhāve tu taṇḍulaḥ| yathā hi sūtrā grathitā jālamūlasya
golake | evaṃ kulārṇavajñānaṃ pādukāyāṃ pratiṣṭhitam | iti tantram
ubhayoḥ svataḥprāmāṇyamakṛtakatvāt | kautuke prāmāṇyamasaṃmatam
akṛtakamakautukam | yāśca tantreṣu mahāvidyāḥ prasiddhāstāsāmapi
jīvabrahmaikyamevārtho gūḍhataro gāyatryā iva caturdaśasūtryā iva ca
ataeva gāyatryapi mahāvidyā vede sā yathā dīkṣyate ṛṇadhanādiśodha(na)mapahāyādhikāramātramapekṣya tathā tā api| adhikāramāsādito guruṇā praṇavamahāvākyābhyāṃ dīkṣyate tathā caraṇādividyayeti | etāḥ siddhavidyā ucyante | tathā gāyatryapi | siddha ātmā
tasya vedanaṃ vidyā | ataevānuttaravidyāyāmekavākyatvaṃ vedatantrayoḥ | yatra gāyatryā saha śrīvidyāmekīkṛtya turīyapāde pradarśita
upasaṃhāraḥ | huṃphaḍādīnāmanarthakatvakathanamagurukathā, tathā gāyatryādau mudrāṇāmapradarśanakathā ca | -etā mudrā na jānāti

14.10.4

gāyatrī niṣphalā bhavediti pratyavāyaśravaṇāt | anyathā gāyatrīkalpasya vaiyarthyāpattiḥ | guṇopasaṃhāranyāye jāgarūke śākhāntaravat smṛtivadekavākyatvapāśaḥ kasmācchidyeta | ataeva purāṇaiḥ
sahāpyekavākyatvam | vidyāmayaṃ vidyāmayenaikavākyatāmāpadyate
etadevābhipretya bhagavānuddhavaṃ prati-vaidikastāntriko miśra iti me
trividho makhaḥ | trayāṇāmīpsitenaiva vidhinā māṃ samarcayedityupanyasyopasaṃhṛtam-ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhayasiddhaya iti
rocata iti śeṣaḥ | traividhyamadhikāribhedādīpsitatvaṃ kālabhedāt
ubhayasiddhirmukhyādhikāriṇi | sarvavidyāmayo vedastathā tantraṃ ca
yathāvāṅgāni | tyāga ubhayatra samānaḥ prāptabhogo'pi tathā | tyāgasvarūpamāha—mā gṛdhaḥ kasyasviddhanamiti śrutirgardhāniṣedham | prāptakāritvaṃ tu samānamaparihāryam | saṃnyāsamupadiśya yuddhe yojayāmāsa pārthasārathirbhagavān śiṣyam | tathaiva śāstratātparyāt
nirmamatvaṃ prāptakāritvaṃ ca mukhyaṃ vidheyaṃ śāstrasya | yena jñānaṃ
pālyate labhyate ca | ataeva saṃnyāsibhirapi śrīśaṅkarācāryairdigvijasaḥ kṛtaḥ śrīvidyāraṇyasvāmibhiśca | patañjalirapi sūtrayāmāsa–karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginastrividhamitareṣāmiti | nirmamatvamasaṅgatvāt | prāptakāritvaṃ dehābhimānāt | jñānaṃ mahāvākyārthaḥ
eṣa paramo yogaḥ | santu vaidikāstāntrikā vā chinnapāśā eva
ceddīkṣitāḥ | pāśacchedo dīkṣā | saṃskārābhāvaḥ pāśaḥ | yathā
saṅgaḥ saṅgeva hanyate vrīhau taṇḍulaḥ sa tasya pāśacchedaḥ prāk
tato'ṅkurāyordhvaṃ tu vṛttimātrāya tuṣahastena kiṃcica(da)dhikāriṇaḥ
paśavaḥ sa pāśa ucyate | dīyate saśāstradaśā, kṣīyate pāśavī

14.10.5

daśā yasyāṃ kriyāyāṃ sā dīkṣā | atha jñātvā bhogo na bandhaheturiti tantrasiddhānto jayati sa śāstrabhāge'syāparihārāt | yatheṣṭācārānumateśca iti cetsatyam | yadi jñānottaraṃ rāgāsaṃbhavaḥ yathā
tantrācāryaḥ–jihvā dagdhā parānnena hastau dagdhau pratigrahāt | mano
dagdhaṃ parastrībhiḥ kathaṃ siddhirvarānane iti | tarhi tantrasiddhāntavyākopo dūtīyāgādīnāmacaritārthyāt | na vyākopaḥ | vāmadevīyavat | yasmāt-ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate | yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyata iti vyavasthā gītāyām
ataeva vāmadevyasāmopāsakena kāṃ ca na pariharediti śrutiḥ
karmakālo bhogakālaḥ | tasmāttattvānusaṃdhātaiva hi vaidikastāntriko
vā karmaṭhaḥ | tanniṣṭhau tāvubhāvapyamṛtabhājau | etena pūrvottarakāṇḍau
vyākhyātau sarvāpekṣādhikaraṇanyāyenaikavākyatayā saphalau| ata
eva-yajamāno'ṣṭamī mūrti śivasyeti vaidikā | śivo bhūtvā
śiva yajediti tāntrikā| yo yacchraddha sa eva sa iti gītā
ataeva namaskriyante yajamānā yatayo vā yathādhikāram | yasmādyajamāno'ṣṭamī mūrti śivasya | yatirnārāyaṇasya śamārūḍha | namaskārabīja dīkṣā | sā ca śivatvāya | anusadhānakālo hi
yajñiya kālastatsamāptikāla samādhikāla | anusadhāna karma
tatsamāpti samādhi | ataeva-yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapapūjākriyādiṣu| nyūna saṃpūrṇatā yāti sadyo vande tamacyutamityāhurvṛddhā | smṛti pratyabhijñā | nāma śabda | uktirguro | acyuta

14.10.6

svaya pūrṇasvabhāvatvātsamādhirnityalabdha tasya smṛtyā nyūna paricchinna vikala vā saṃpūrṇatā paricchedatyāga sadyo yāti yathā samudramāviśya nadya | buddherepa svabhāvo yatsmṛti tadākāratva smṛtiśca
nāmoktyā tadvā buddhisthānā karmaṇā tadākāratvamārthikamityartha
-śābde brahmaṇi niṣṇāta para brahmādhigacchatīti vacanāntarāt
samādhiracyutapūrṇasvabhāvo vyutthāna cyutiśīlamiti tātparyam
atha katha samādhiracyuta pūrṇo vā brahmaniṣṭhamupakramya śrutirjakṣan
krīḍan ramamāṇa ityādi | tatra ca kaulikamupakramya-kvacicchiṣṭā
kvacidbhraṣṭā kvacidbhūtapiśācavat | nānārūpadharā kaulā vicaranti mahītala ityādi | iti cet siddhāntāroharūpa samādhiravyutthāno-yasmin sthito na du khena guruṇāpi vicālyata iti
vacanāntarāt | kimadhika vadāmastasyaivaitatsarva bhogya tasyaivaiyā
sarvā kriyā sarvātmana |-tanu tyajatu vā kāśyā śvapacasya gṛhe'thavā | jñānasaṃprāptisamaye mukto'sau vigataśaya iti jñānamahātmya vacanāntare | tasmādgītāyā śamaśabdārtha siddhāntāroho
ni śaṅka na tato vyutthānaśaṅkā | yathā kāśmīrācāryā īśvarapratyabhijñāyāmāhu -ekavāra pramāṇena śāstrādvā guruvākyata | jñāte
śivatve sarvasthe pratipattyā dṛḍhātmanā | karaṇena nāsti kṛtya kvāpi
bhāvanayāpi vā | sakṛjjñāte suvarṇe ki bhāvanākaraṇādinā | sarvathā
pitṛmātrāditulyadārḍhyena satyateti | yathā-tyāgenaike amṛtatvamānaśuriti śrutistathā tanna ca |-yasya vā paścima janma yadi vā śaṅkara
svayam | tenaiva labhyate vidyā śrīmatpañcadaśākṣarīti purāṇe stutā
vede ca kāmo yonirityādinoddhṛtā śrīvidyā pravarttayāmāsa sāṭopam

14.10.7

tyāgasya caramajanmalabhyatve tadviruddhā śrīvidyā brahmavidyā vidu
arvācīnāṃścatura āmnāyānkarmavidyā vidu | anuttara ṣaṣṭham
etena yatirevādhikārī śrīvidyāyāmiti gamyate
atha katha yate śrīvidyādhikāra | ayajño vā eṣa yo'patnīka
iti śruteriti cetsatyam| yadi śraddhāpatnī na syāt| ataeva tasyaitraviduṣo yajñasyātmā yajamāna śraddhā patnītyādyo'nuvāka sārtha
sapanna | yathā tyāgena janmanaścaramatvamanumīyate tathā śrīvidyayeti
kecit| itthamekavākyatva siddhāntayo | ata siddhāntatvamācāryāṇā
sarvajñatva cāviruddham | anusadhānaniṣṭayormitho vatsvamataevāha
bhagavān-karmaṇaiva hi sasiddhimāsthitā janakādaya iti | anusadhānarūpeṇaiva karmaṇā siddhāntapadāroha prāptā ityartha | tasminneva
janmani janmāntare vā |-ta vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā
ceti śrute | atha-na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuriti śrutiścaritārthā | nā'caritārthā | karmaprajādhanamātreṇāmṛtatvasyāśā nāsti ktui karmaṇāmīśatuṣṭau prajāyā śāstre
dhanasyāśramadharmapālane viniyogātsacena tyāgenāmṛtatvamiti gotrapravṛttibīja vijānatā bhagavatokta-na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmya
puruṣo'śnute | na ca sanyasanādeva siddhiṃ samadhigacchatīti | ata
evopanatisyādhītavidyasyaiva sanyāso vivāho vā sati rāge
nanvastvekavākyatvaṃ ko'trādhikārīti cedekavākyatāṃ śṛṇoṣyadhikāriṇaṃ ca pṛcchasi | citrametat | ekavidhe siddhānta ekavidha
evādhikārī na nānāvidho bhavitumarhati | yadi vaidikasiddhānte

14.10.8

vaidiko'dhikārī tarhi sa evādhikārī tantrasiddhānte'pi dvayorekarūpatvāt | ataeva vaidikasaṃskārottarameva tantrasaṃskāramācaranti
avaidikānāṃ tu tantrasaṃskāramātraṃ karṇavedhādivat | na siddhāntāroha
upanayanādivat | atha yadi vaidikastantrasiddhāntādhikārī tarhi
pratinidhipratyākhyānaṃ samāpannam | na samāpannaṃ sautrāmaṇīvadupapatteḥ | sautrāmaṇīdīkṣitasya kalāvanadhikārātpayomahavadupapatteḥ
tasyaiva vājapeyadīkṣitasya surāgraho'pi | vājamannaṃ tatpeyaṃ bhavati
yatra surārūpeṇeti vājapeyaḥ | atra payograhe svarūpahāniprasaṅgaḥ na
sautrāmaṇyām | niṣedhotsargasya dīkṣayā bādha iti śāstre saṃpradāyaḥ
tasmātkālabhedāddīkṣābhedādadhikārabhedādupapadyate mukhyasya pratinidhervā samāmnāyaḥ | ataevābhiṣeke rājānaṃ pāyayati purohitaḥ
surām | sā hi dīkṣā | dīkṣita eva dīkṣayediti niyamaḥ sakalasaṃmataḥ | yathaitareyā āmananti-athāsmai surākaṃsaṃ hasta ādadhāti svādiṣṭhayetyāditribhirmantraiḥ pibediti yo ha vai somapīthaḥ
surāyāṃ praviṣṭaḥ sa haivaitenaindreṇa mahābhiṣekeṇābhiṣiktasya kṣatriyasya
bhakṣito bhavati na sureti ca | evamabhiṣeke brāhmaṇāyaparimitaṃ
dadyāttenābhiṣiktaḥ kṣatriyo'parimito bhavati | vyaṅgā dīkṣā balaṃ
vyaṅgayati | tatrodāharaṇānyāmnātāni bahūni | tarhi prāpto brāhmaṇānāṃ surāpānaprasaṅgaḥ | tarhi kadā nāsīt | brūhi kathamācāryastvaṃ
brāhmaṇānāṃ sarvavidyāsu | itthaṃ bruvataivācāryatvamapahāritam | etadrahasyaṃ taittirīyake nirūpitam-brahmaṇo vā etattejaḥ | yatsomaḥ
iti somaṃ nirūpya surāṃ nirūpayati | annasya vā etacchamalaṃ

14.10.9

yatsurā | annasyaiva śamalena śamalaṃ yajamānādapahanti | somagradvā5śca surāgrahāśca 5śca gṛhṇāti | pumānvai soma. | strī surā
tanmithuna | mithunamevāsya tadyajñe karoti prajananāya | ātmānameva somagrahai spṛṇoti | jāyā surāgrahai iti | yadasya yajamānasya mithunātmaka karma tadyajña eva karoti | kasmāt | prajananāya
prajāśikṣārthaṃ yatheṣṭacāriṇī mā bhūditi | idamevācāryatva yatprajāśikṣaṇam | atrānnasyaiva śamalenetyevakāreṇopāyāntara durbhalamiti
vyajyate | ataeva dṛśyante yajñā vaidikāstāntrikā vā | tatraivapūrve somagrahā gṛhyante | apare surāgrahā | parokṣa5 somagrahāntsādayati | paścādakṣa5 surāgrahān | iti prakāśagopanavyavasthā
ardho vā eṣa ātmano yatpatnīti śrute somagrahe surāgrahe vā
mitho'ṅgāṅgībhāva strīpuṃsayorato'pi mithunatva karmaṇa | tasmātkvacitpusa ācāryatva kvacitstriya | ataeva gārgīvācaqvīvaḍavāprātītheyī sulabhā maitreyīti gṛhye ācāryeṣu paṭhitā | tadeva
vaśatva yadvaidikasaskāravattva, tadeva kulatva yattantrasaskāravattva
tantreṣu kuladvaya śrīkula kālīkula ceti | tatradīkṣā strīpradhānā
vedadīkṣā pupradhānā | etena vāmācāro vāmā strī tatpradhāno dakṣiṇācāro dakṣiṇa pumāstatpradhāna iti siddham | ataeva kulavadhū
kulīna iti vyavahāra upapadyate | kula nāma saskṛtā strī tasyā
bhava kulīna iti sapannam | ataeva sarve'pi kuladharmā mevāऀdita
asiddhāścaritārthā dṛśyante kule kule | na ko'pi paridṛśyate bharata
khaṇḍe nāstyasmadgehe kuladharma iti bruvan | kuladharmamaṅgīkurvatā
tantramaṅgīkṛta prāy | dharmasya codanārūpatvāccodanālakṣaṇortho dharma

14.10.10

iti śāstrāt | tatraśrutismṛtipurāṇāno codanāparyavasānāt
tasyā anupalabbhe śiṣṭācārādanumānam | anyathā dharmatvābhāvaprasaṅga | praṣṭavyo vaśa ki ko'pi sarvairvaidikasaskārai saskṛto'bhūditi | yadyabhūttarhi sa eva vaśa kulamucyate | tantrasaskāravirodhā
bhāvāt | yathā maharṣīṇām | citrametat | yatra surāgrahastasya
vaṃśatvaṃ kulatvaṃ ca | naitāvadeva kiṃca gotraṃ ca saṃpadyate saṃskārābhyāmābhyāmeva | etatrayamavyucchinnaṃ bhavati saṃskarturabhāve'pi
ataeva putraparamparā śiṣyaparamparā ca | putraparamparāgotrāṇi
prasiddhāni | śiṣyaparamparāgotrāṇi brahmādīni | ataeva na punarvivāhaprasaṅgo gurvantaraprasaṅgaśca | yataḥ kanyayā vaṭunā vā saṃpādyate gotraṃ vivāhenopanayanena ca | yanmṛtamapi na muñcati jīvantaṃ
vā | ataeva pitaivopanayetputramiti niyama upapannaḥ | rikthe caipamyādāpteḥ | tacca gotranimittam | tasmācchāstrasaṃskāra eva bījaṃ
vaṃśakulagotrāṇāmiti niṣkarṣaḥ
astu tarhi na surāṃ pibenna māṃsamaśrīyādityādīnāṃ prasthānaṃ
kutreti cettrayīti vadāmaḥ | apūrṇavaidikatvādityavaidikatvāditi vā
yasyāsti yajñādhikārastatra na praveśaḥ | yajño hi sthānaṃ kriyāyā
bhogasya vā śāstravāsanāvatāṃ | sarvo hi yajñaḥ kriyākalāpaḥ | ataeva pañcamahāyajñā gehe gehe yatraivāntarbhavanti kriyā bhogā vā
atraiva caritārthā vedāstantrāṇi ca | tathātve yadyatra vihitaṃ yasmai

14.10.11

tena tattatra grāhyam | na tāvatā vidhiniṣedhaparityāgaḥ | vaṃśakulagotrāṇi saṃpannāni | vaṃśaḥ pitṛmūlaḥ kulaṃ strīmūlaṃ gotraṃ saṃskāramūlam | ataeva haṭhātsamācaranti puruṣā upanayanaṃ yoṣitaḥ kuladharmamadyāpi | kuladharmasyāparihāryatvaṃ gītāyām-utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśrumeti | ataeva sarvairvaidikasaṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ kulīnaṃ vadati janaḥ
kiṃca yathā saṃnyāsaḥ sarvān saṃskārānpūrayati jñānaṃ ca tathordhvāmnāyaśca pūrṇāhutinyāyāt | ataeva brahmāṇḍapurāṇe-carame janmani
yathā śrīvidyopāsako bhavet | yadi vā paścimaṃ janma yadi vā
śaṅkaraḥ svayam | tenaiva labhyate vidyā śrīmatpañcadaśākṣarīti
āmnāyo vedastantraṃ ca | vede catvārastantre ṣaṭ | anantā apyatraivāntarbhūtāḥ | athopaniṣadāṃ jñānārthānāṃ kriyārthatvāpātaḥ | yuktaṃ
tat | jñānaṃ nāma kriyā| ataeva dhātusaṃjñā tato jñānaśabdasiddhiḥ
atha yadi jñānaṃ kriyā tadā brahmalakṣaṇaṃ na syāditi cedalakṣaṇe
lakṣaṇaṃ lakṣaṇayetyācāryāḥ | ataeva satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti
vākyamasadjñānaparicchinnebhyo bhinnamiti lakṣitam | ataeva
gītāyāṃ—jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitamiti | yajjñānamityucyate tajjñeyaṃ kasmāt yasmājjñānagamyamiti tadarthaḥ | etena
śābdavṛttipariṇāmajñānaiḥ sphuṭo bhūtvā yaḥ sphoṭayati śabdānarthāṃśca
sa sarvasākṣī paramātmā brahmeti sphoṭa iti cocyate | tameva
bhāntamanu bhāti sarvamiti śruteḥ | sphoṭa uktaḥ kaṭhe—agniryathaiko
bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃrūpaṃ pratirūpo babhūva | ātmā tathaiko bhuvanaṃ

14.10.12

praviṣṭo rūpaṃrūpaṃ pratirūpo bahiśceti | yathā suvarṇamalaṅkārāṇāṃ
sphoṭa ātmatvāt nālaṃkārāḥ sphoṭā ātmāno vā | sarvo'yaṃ
vāggaṇo malinīmambarājālā vṛttipariṇāmajñānahetuḥ | sphoṭaṃna paramātmanā svaprakāśena balena svaprakāśaṃ paraprakāśaṃ ca bodhayati
tadaupaniṣadapi vṛttikriyāhetutvātkriyārthatvātsārthakā | vṛttivyāptireva jñānamiti vedāntāḥ | ataeva jñānamapi yoga ityucyate | yaiḥ
pramātā bodhaṃ na vindeta teṣāṃ vākyānāmarthakatvamiti paryavasitam | atadarthānāmupaniṣadāṃ tathātvamityāpātaḥ kriyānvita eva
śaktirityapi tathā avyabhicārāt bhavanmate'pi nātadarthatāsā
draṣṭavya iti vidhyaṅgatvāttāsāṃ āmnāyatvaṃ samamubhayoḥ karṇopakarṇatayā samādhigatatvāt | gopanaṃ tu samānaṃ adīkṣitāgocaratvaṃ
tat | dvayorapyekaikopaniṣad | tadantampūrvāmnāyāntamanusaṃdhānaṃ
mahāvākyādanuttaravidyāyāśca samādhiḥ | prāyo vede vākyabhāṣā
śrīyastantre varṇabhāṣeti viśeṣaḥ | ataeva varṇabhāṣāṃ caturdaśasūtrīṃ
śivācāryāmupakramya mahābhāṣye vedānāṃ vedo brahmarāśiriti prāyo
varṇasphoṭastantre vākyasphoṭo vede padasphoṭaḥ samānaḥ | tena tantre
mūlatvaṃ vedānāmiti gamyate | kimu vaktavyaṃ caturdaśasūtryāstantratve
vyākaraṇasya tanmayatve vāgjālasya tadavadhṛtatve sarvaṃ tantramayāmiti
aiteneśānaḥ sarvavidyānāmiti śrutirvyākhyātā | tasmānmantravyacahāro bījavyavahāraścopapannaḥ | asaṃskṛtānāmapi jātinimitto'dhikāro na praśastatamaḥ | tasmādupapannaṃ-śrīsundarītarpaṇatatparāṇāṃ
bhogaśca mokṣaśca karastha eveti | tarpaṇamantarbahiryāgau | yogaḥ

14.10.13

karmasu kauśalamityāha bhagavān | samādhirjñānakauśalamiti guruḥ
tacca kauśaladvayaṃ gītāyām-karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma
yaḥ | sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛditi | karmaṇi
vidhilabdhe'karma vidhiparatantrasya karmalepābhāvaṃ yo'dhikārī
paśyetsa buddhimānityekaṃ kauśalam | yo'dhikāryakarmaṇi nityasiddhe
brahmaṇi karma naraśṛṅgavanmṛgajalvadvā paśyetsa yukto na yuñjāno'vyutthānasamādhirūḍhaḥ | kṛtsnakarmakṛdapi sarvathaiva lepāsaṃbhavādityaparam | ataeva śāstrayonitvādityatra dvitīyaṃ varṇakaṃ śāstraṃ yonirasyetyācāryāṇām brahmībhāvaḥ śāstramūla ityarthaḥ | ataeva bhagavān-brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | brahmaiva tena
gantavyaṃ brahmakarmasamādhineti karmaṇaḥ śāstramayatvācchāstrasya
brahmamayatvādityarthaḥ | brahmavid brahma paśyati karmacitkarmeti tātparyam | naiṣa samuccayavādaḥ | adhikāriṇaścatvāraḥ | malino miśraḥ
śuddhaḥ kevala iti | ādyau karmadarśinau parau brahmadarśināviti
gūḍham | eṣūttarottara uttamaḥ | karmabrahmaniṣṭhayoḥ pāṇḍityamāhayasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ | jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ
tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhā iti pūrvakoṭau miśrasya pāṇḍityaṃ-vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ
samadarśana iti dvitīyakoṭau śuddhasya pāṇḍityaṃ | sarveṣāṃ vidhivacanānāṃ paryavasānaphalaṃ mokṣo nāma brahmabhāva iti vijānato
miśrasya karmadāhaḥ svataḥ setsyati | ataeva—kurvanneveha karmāṇi
jijīviṣecchatam̐samāḥ | evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma

14.10.14

lipyate nare iti śrutiścaritārthā |—yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ
karmabandhanaḥ | yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyata iti gītā ca
vidhiprāptaṃ kurvityupadeśārho malinaḥ samādhau dvaitādarśanādvyutthāne'pi
brahmamayaṃ māyāmayaṃ ca paśyan śuddho brahmaniṣṭhaḥ samadarśī | idameva
samadarśitvaṃ yatsamatvaṃ vyutthāne samādhau ca | eṣa pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ
vā bhūmikāmārūḍhaḥ caturthīṃ vā | kevalastu saptamīṃ bhūmimadhigato
vigalitadvaitavāsano vaijñānikapralayarasiko bhūmātmā śrīkaivalyanātha
eva bhagavān sarvottīrṇo na tatra kāpi vārtā viśvasya | sa brahma
sa śivaḥ sa hariḥ sa indraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ | yatra śāstraparyavasānaṃ tasyaiṣā sthitiruktā tantre—akriyaiva parā pūjā maunameva
paro japaḥ | acintaiva paraṃ dhyānamanicchaiva paraṃ phalamiti mahāsāmrājyam | tasmādetatsiddham | sukhalābhopāyaḥ pūrvakāṇḍaḥ sukharūpatopāya uttarakāṇḍa ityavirodhajñānaṃ mokṣamārga iti | yadāha
bhagavān—aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam | bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvaciditi | karmeśvarārpaṇaṃ kurvanto
brahmamayaṃ vā paśyanto na karmaphalabhājaḥ kiṃtu jñānaikaphalabhājo

14.10.15

janmaphalabhājaśca | kiṃbahunā—yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca | śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasīti śāstramupasaṃhṛtaṃ bhagavatā | mohakalilaṃ śāstrāṇāmanekavākyatvamaham | tadeva vyākhyātaṃ śrutivipratipanneti | yogamātmārāmatām | karmākarmavikarmeti vedavādo na laukikaḥ | vedasyaiśvararūpatvāttatra muhyanti sūraya ityāvirhotraḥ | tasmādeṣa kramaḥ—
pitrādyudyatau yasya śrīnātho'pi sadodyataḥ | tatra śrutiśca tantraṃ ca
kṛtārthamaparaṃ kimu | pūrṇaḥ pūrṇe dhīyate vedatantrairmohadhvāntadhvaṃsanaiḥ
siddhaśabdaiḥ | śrīmannāthaśrīkaṭākṣaikamiśrairdhanyaḥ puṇyaiḥ ko'pi jīvaḥ
śivatve | siddhāntaikyajñānasaṃpatsamuddhaḥ saṃskārābhyāṃ saṃskṛto
deśikendraiḥ | muktaḥ svāsthyaṃ bhūmarūpe bhajeta mokṣaśrīstaṃ kiṃ na
seveta śiṣyam | proktaḥ śiṣṭaireṣa pūrṇābhiṣiktaḥ | iti pāṭhaḥ |—
malinā bahavo loke miśrā nyūnāstato'pi ca | tato nyūnatarāḥ
śuddhāstato nyūnāstu kevalāḥ | yathā—goṣpadīkṛtasaṃsāro mohadhvāntadivākaraḥ | ācāryaḥ śaṅkaraḥ śāstravārdhimantho jagadguruḥ
ātmapāśaḥ karmapāśo'vidyāpāśastṛtīyakaḥ | māyāpāśaścaturthastu
chidyate guruṇāmunā | nāthaikasiddhicandrābde śālivāhamahīpateḥ
śrīkāśikāyāmudbhūtatparāmarśaḥ śivaṃkaraḥ | yatheṣṭācāravicchittyai
vidhṛtyai śāstravartmanaḥ | viśuddhayai ca manīṣāyāḥ parāmarśaḥ kṛto
laghuḥ | yatpreritaṃ bhagavatā hṛdayasthitena yadbodhitaṃ ca guruṇā karuṇārṇavena | tatkṛṣṇamiśruralikhadbudhacittapadmasañcothamodamakarandarasāmilāṣī

14.10.16

guroradhītaṃ gurave niveditaṃ gurūdbhavatyeva guroḥ sadāśiṣā | harau
gurārvaparyātasma so'rjunastadāśiṣāsau vijayīti gīyate | śaivāḥ
śāktā gāṇapatyā vaiṣṇavāḥ sūryapūjakāḥ | bhavanti yamavijñāya
so'hamasmi paraḥ śivaḥ
iti śrīmatkaivalyasiṃhāsanādhīśvaraśrīmadbhagavatsaccidānandasarasvatīpūjyapādakarakamalasañjātakṛṣṇānandasarasvatīsamadhigato'nuttarasiddhāntaparāmarśaḥ
mokṣamīmāṃsā

Linked texts (7)