<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [General works and doxographies](https://indike.org/pramana/in.darsana.all) › [Bhagavadgītā](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita) › [Vīraśaiva Commentary on the Bhagavadgītā](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya) › 2

# Bhagavadgita 2

Bhagavadgītāvīraśaivabhāṣya 2

- **Language:** Sanskrit

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.1)

ayaṃ ca paraśivaḥ trimūrtyatīto'pi trimūrtyātmakassan jagadvyāpāraṃ nirvahatīti  
lokavattu līlākaivalyam ityetadbrahmasūtravyākhyāne śrīpati-

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.2)

p. 4)

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.3)

paṇḍitārādhyairnirūpitam | yataśśiva eva trimūrtyātmakena rūpeṇa pariṇato  
bhūtvā jagato hitaṃ sādhayatyatassa eva mahādeva iti parigaṇitaḥ | atha  
kasmādrucyate mahādeva? yataḥ ātmajñānayogaiśvaryeṇa mahati mahīyate  
tasmāducyate mahādevaḥ iti vyapadeśāt sarveśvaratvaṃ sarvāntaryāmitvaṃ  
sarvaphalapradātṛtvaṃ ca mahādeve śive paramakāraṇa eva vyavasthāpyata iti  
śrīkarabhāṣye trimūrtisakāśāt jagadvyāpāranirvahaṇaṃ nirākāraśivasya  
līlāvinoda iti samyaguktam | eteṣu trimūrtīnāmavatāreṣu viśrutau  
rāmakṛṣṇāvatārau | tayośca  
rāmāvatārassadvartanasauśīlyādiguṇaissatkriyā-nuṣṭhānamārge ca  
supratiṣṭhito virājate | kṛṣṇāvatārastu viśeṣatastattvopa-deśāya  
divyādarśatayā viśrutaḥ | anena copadeśena kṛṣṇo'rjunavyājena  
triguṇātmakān sarvān jīvinaḥ pāvayati | etasyāpyupadeśasya rāmāvatāre  
śivenopadiṣṭā gītaiva mūlādhāra iti nirvivādam | purā tretāyuge sītāviyoga##-  
svāṃśabhūtaṃ taṃ samādhātuṃ trimūrtibhissaha vaibhavena  
daṇḍakāraṇyamupāgatena divyamaṅgalavigraheṇa śivena sadayamanugṛhīta##-  
virājate | tadānīmupadiṣṭaṃ śivatattvaṃ śraddhayākarṇya śrīrāmacandro  
niratiśayaṃ manassamādhānamalabhata | tadānīṃ śrīrāme saṃskārarūpeṇa  
sthitaḥ prāktano'yamupadeśaḥ kṛṣṇāvatāre'rjunaviṣādaṃ parihṛtya taṃ  
kartavyaniṣṭhaṃ kartumaśaknot | kṛṣṇamukhena samāyāto divyopadeśaḥ  
arjunaṃ nimittikṛtya tadrūpāssarve jīvā yatheśvaraprītyarthameva loke  
vyavaharanto nityasukhanubhaveyustathā teṣu divyāṃ sphūrtiṃ svarūpasmṛtiṃ  
cotpādayan vartata iti viśrutameva | tretāyuge śivagītāmṛtena samāhitacetano  
rāmo yathā saccāritryeṇātmānaṃ pāvayāmāsa tathā tadīyātmasaṃskāreṇa sa eva  
dvāparayuge kṛṣṇābhidhānenāvatīrya arjunavyājena sarvānārtān  
jīvānupadeṣṭumapārayat | ayamāśayaḥ api ca smaryate ityetatsūtrārtha##-  
gītāśāstramapīśvarāllabdhvā tadājñāvaśādeva

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.4)

p. 5)

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.5)

kṛṣṇenārjunāyopadiṣṭam ityevamullekhitam | tatratyaiḥ prastāva evaṃ vartate |  
mayaitadbhāṣitaṃ jñānaṃ hitārthaṃ brahmavādinām | dātavyaṃ  
śāntacittebhyaḥ śiṣyebhyo bhavatā sadā | iti śivo rāmamādiśat | tathaiva  
nārāyaṇo'pi bhagavān devakītanayoḥ hariḥ | arjunāya svayaṃ sākṣāddatta##-  
śivājñānirvāhamāvedayati | ayameva vyāsaḥ padmapūrāṇāntargatāyāṃ  
śivagītāyāṃ rāmāyadaṇḍakāraṇye pārvatīpatinā purā | yā proktā  
śivagītākhyā guhyāt guhyatamaṃ hi sā | iti rāmāvatāre śivopadiṣṭāyā gītāyāḥ  
gopyatāṃ prācīnatāṃ ca samyak prakaṭayati | sa evopadeśo mahābhāratakāle  
kṛṣṇāvatāre prasiddhiṃ gataḥ pracārātiśayamalabhata | yato'sminnevāvatāre  
naṣṭamadhyātmajñānamarjunaṃ nimittikṛtya sarvalokahitāya  
punassamupadiṣṭaṃ paramātmanā śrīkṣṛṇadvārā | sa evopadeśo  
bhagavadgatetyucyate | śāstradṛṣṭyā dūpadeśo vāmadevavat  
ityetatsūtrārthavivaraṇavelāyāṃ śrīkarabhāṣye śrīkṛṣṇaḥ  
paraśivatādātmyamāpannaḥ śivo'haṃbhāvanayā śivatattvamupadiśatītyāśayaḥ  
vāmadevadṛṣṭāntena samyak prakaṭitaḥ | vāmadevo maharṣirupadeśāvasare  
pratipadaṃ ahaṃ manurabhavam ityādinā svasyaiva sarvātmakatvaṃ nirdiśati |  
tadvatkṛṣṇo'pyupadeśāvasare ayaṃ sarvo'pi svasyaivopadeśa ityevāviṣkaroti |  
daṇḍakāraṇye bhagavatā paramaśivena śrīrāmacandraḥ sarvo vai rudraḥ eka eva  
rudro na dvitoyāya tasthe śiva eko dhyeyaśśivaṅkarassarvamatyatparityajya  
sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja ityādinā  
sarvavedāntasārabhūtaṃ śivajñānamupadiṣṭaḥ kila | sa eva rāmaḥ  
kṛṣṇāvatāre'rjunaṃ prati vāsudevassarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ  
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtassanātanaḥ ityādīni vākyāni  
śivatādātmyadṛṣṭyā upadideśa | brahma veda brahmaiva bhavati iti śrutireva  
śiṣyasya buddhāvasthāyāṃ guruṇā aikyaṃ upadiśati | śivenopadiṣṭaṃ  
śivatattvaṃ jñātvā rāmo yathātmārāmassan

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.6)

p. 6)

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.7)

śivassamapadyata tathā sa eva kṛṣṇarūpeṇāvatīrṇastameva saṃskāramalabhata |  
ataḥ kṛṣṇo'pi śiva eva sannupadeśāvasare ahameva kartā kārayitā bhoktā  
prerayitā ityādinā krameṇāsmatpadamanekeṣu sandarbheṣu prayuṃkte | tacca  
śrutiyuktyanubhavānurodhena yujyata eva | ata eva vidyamānāsvapyanekāsu gītāsu  
iyameva sarvairādriyate | asyāḥ viṣṇugīteti nāma vihāya bhagavadgīteti  
nāmakathanādeva sarvavaiśiṣṭyaṃ sūcyate | ata eva sarvairapyācāryaiḥ  
śaṅkararāmānujādibhiḥ svasvamatānusāreṇeyaṃ vyākhyātā'sti | paraṃ tu  
śaktiviśiṣṭādvaitamatarītyaitāvatā kālena kenāpi vyākhyānasyākaraṇā##-

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.8)

śaktiviśiṣṭādvaitadarśane hi kārmaṅgakāt jñānādeva muktiriti nirūpitam | ata  
eva bhagavānapi jīvananirvahaṇarūpe yuddharaṅga evedaṃ śāstramupādiśat |  
pāṇḍavānāṃ rājyaṃ dyūtādibhirdurupāyairduryodhano'pajahāra | tasya  
vacanānusāreṇa pāṇḍavāḥ dvādaśavarṣāṇi vanavāsaṃ ekavarṣamajñāta##-  
durāśāgrastaḥ pañca grāmānapi nāhaṃ dāsyāmi | yadi śaktirasti yuṣmākaṃ  
gṛhyatāṃ rājyaṃ balapradarśanena iti dhārṣṭyādavocat | ante gatyantarā##-  
yayuḥ | ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ | te vadanti mahātmānaṃ  
kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam | evaṃ dharmasvarūpī śrīkṛṣṇaḥ pāṇḍavapakṣe  
sthitvā'śritavātsalyādarjunasya sārathyamapyaṅgīkṛtya dharmasaṃsthāpa##-  
duryodhanādīnāṃ śatānāṃ kauravāṇāṃ pitā dhṛtarāṣṭro jātyandho  
vṛddhaḥ yuddhaṃ draṣṭumaśaktastadviṣayaṃ tadātadā jñātumiyeṣa  
prārthayāmāsa ca tadupāyaṃ śrīvyāsamaharṣim | vyāso'pi kṛpayā  
sañjayamāhūya tasmai divyadṛṣṭiṃ datvā pratidinaṃ yadyuddharaṅge pravartate  
tatsarvamapi tvayā'smai vaktavyam ityādideśa | evaṃ niyuktaṃ sañjayaṃ  
dhṛtarāṣṭro yuddhavārtāṃ śrotumicchayā papraccha |

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.9)

p. 7)

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.10)

evaṃ krameṇa bhagavadgītā ārabhate | evaṃ jñānakriyāsamanvayamārgā##-  
vyavahārānuguṇasya śaktiviśiṣṭādvaitadarśanasyātīva sammataḥ ityabhijñā  
viśvasanti | brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa  
pāpena padmapatramivāmbhasā | iti khalu gītā upadeśati | etadanusāreṇa yaḥ  
hṛdaye nivasateśvareṇa saṃyujya phalābhisandhiṃ vinā vyavaharati tasya  
pāpalepo na saṃbhavati | hṛdaye prabhurnivasatīti yo jānāti saḥ svīyaṃ  
karmaphalaṃ tasmai samarpayituṃ prabhavati | evaṃ phalārpaṇādeva karma taṃ na  
badhnāti | ayameva karmayoga iti gītāyāṃ nirdiśyate | ayaṃ ca yogaḥ  
jñānakarmayorubhayorapi samaprādhānyaṃ nirdiśati | śaktiviśiṣṭādvaita##-  
sādhanīye'dvaita-rūpe sāmarasye jñānakriyāsamanvayamārgasya mahatī  
āvaśyakatā vartate | jīvaḥ yadā svasmin vidyamānaṃ paraśivaṃ jñātvā tasmai  
svīyaṃ sarvamapi karmaphalaṃ bhaktyā samarpayati tadānīmeva tadīyā cittaśaktiḥ  
cidrūpatayā pariṇamate | ayameva muktyaparanāmadheyaḥ śaktivikāsa iti tatra  
parigaṇitaḥ | evaṃ śaktiviśiṣṭādvaitatattvaṃ gītāyāṃ samyaganvetītyanayāpi  
diśā'sya vyākhyāne'dya prayatnaḥ kṛtaḥ |

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.11)

etaddarśanarītyā asyā vyākhyānasyāvakāśe sattve'pi tatratyāni kānicida##-

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.12)

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |  
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.13)

paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |  
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge ||

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.14)

iti bhagavadgītāyāṃ śrīkṛṣṇaḥ paramātmaupamyadṛṣṭyā  
svīyāvatāroddeśaṃ nirūpayati | atra ahaṃ saṃbhavāmi ityādau asmacchabdaḥ na  
tāvat

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.15)

p. 8)

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.16)

kṛṣṇāvatāramūrtimātravācī tādṛśamānuṣamūrternaśvaratvāt tasya  
sarvajatkāraṇatvāsaṃbhavācca | tadvadeva sa śabdaḥ na tanmūlabhūtaviṣṇu##-  
sṛṣṭipralayakartṛtvā-bhāvena ca ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ  
pralayastathā ityādau sṛṣṭipralaya-kartṛtvoktervirodhaprasaṃṅgāt | ataḥ  
sṛṣṭisthitisaṃhārarūpatrividhakārya-kartṛṇāṃ trimūrtīnāmapi  
mūlabhūtaparaśivabrahmapara evāsmacchabda iti nirvivādametat | ataḥ  
śrīkṛṣṇaḥ paraśivabrahmaṇo'vatāra eva | yatastrimūrtayaḥ paraśivasya  
līlāvinodabhūmayo divyavibhūtaya eva | nanu tarhi kṛṣṇasya viṣṇvavatāratvena  
prasiddhiḥ kathamavirāsīdityākṣepassañjāyate | viṣṇurhi  
pālanānukūlakriyāśaktiviśiṣṭaṃ paraśivabrahmaiva | na tatra kasyāpi  
vipratipattissaṃbhavet | kṛṣṇenāpi duryodhanādyāsurīśakterdamanadvārā  
pāṇḍavādidaivīśaktyutkarṣasaṃpādanena jagadrakṣaṇakāryanirvāhāt saḥ  
viṣṇoravatāra ityapi kathyate | viṣṇunā tadavatārabhūtena kṛṣṇena ca yatkāryaṃ  
niruhyate yadvacanaṃ procyate tatsarvaṃ tadantaryāmiṇā paraṃjyoti##-  
tāvatkevalapāṭhakāste anadhigatasākṣātkārarūpānubhavāḥ parasparaṃ  
mātsaryāsūyādibhiḥ hṛdayaṃ kaluṣīkṛtya paramātmarūpiṇaṃ śrīkṛṣṇaṃ  
divyāmṛtarūpaṃ tadupadeśaṃ ca dviṣanti | na hi vivekināṃ trimūrtiṣu  
tāratamyabuddhissañjāyeta na vā trimūrtīnāṃ paraśivānyatvabhāvanā cotpadyeta  
| tādṛśatāratamyabuddhiranyatvabhāvanā ca śāstreṣyatyantaṃ ninditā  
paridṛśyate | yathā ākaragrantheṣu brahmāṇḍapurāṇe bhavānahaṃ ca  
viśvātman eka eva hi kāraṇam | jagato'sya jagatyarthe bhedenāvāṃ vyavasthitau |  
tvayā yadabhavaddattaṃ taddattamakhilaṃ mayā | matto na bhinnamātmānaṃ  
draṣṭumarhasi śaṅkara | iti śaṅkaraṃ prati viṣṇorvacanam | bhaviṣyottarapurāṇe  
viṣṇoranyaṃ tu paśyanti ye māṃ brahmaṇameva vā | kutarkamatayo mūḍhāḥ  
pacyante narakeṣvadhaḥ | ye ca mūḍhā durātmāno bhinnaṃ paśyanti māṃ hareḥ |  
brahmāṇaṃ vā'thavā teṣāṃ bhrūṇahatyāsamaṃ tvagham | iti bhaktānprati  
śaṅkaravacanam | ahaṃ tvaṃ

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.17)

p. 9)

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.18)

sarvago deva tvamevāhaṃ janārdana āvayorantaraṃ nāsti śabdairarthairjagatpate |

### [2.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.19)

yāni nāmāni govinda tava loke mahānti vai |  
tānyeva mama nāmāni nātra kāryā vicāraṇā ||

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.20)

tvadupāsā jagannātha saivāstu mama gopate |  
yaśca tvāṃ dveṣṭi he deva sa māṃ dveṣṭi na saṃśayaṃ ||

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.21)

iti mahābhārate viṣṇuṃ prati śaṅkaravacanam | evaṃ śivaviṣṇvoraikātmyaṃ  
samyak pratipādyate pramāṇagrantheṣu |

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.22)

paraṃ tu bhagavadgītā śivāṃśabhūtena kṛṣṇena proktāpi tadupadeśakaḥ  
kṛṣṇaḥ sūtraprotā dārumayī yoṣeva śivapreritamevāśayamāviṣkaroti |  
tadīya- viśvarūpāviṣkaraṇasamaye saḥ paśya me yogamaiśvaram iti  
svāntaraṅge virājamānāmīśvaramahāvibhūtimevārjunāya pradarśayati |  
īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | tatprasādātparāṃ śāntiṃ  
sthānaṃ prāpsyasi cottamam | itīśvaraprasādasiddhimevārjunāyāvaśyalabhyā##-  
svātmānyeva prayuṅkte yajñaphalabhoktā svayameveti nirdiśati yatkaroṣi  
yadaśnāsi - tatsarvaṃ mahyaṃ samarpaya tyārjunāyopadiśati ca | tathāpi  
taccittāstadgataprāṇāḥ ityanekeṣu sandarbheṣu tacchabdameva prayujya  
kṛṣṇassarveṣvapīśvarārpaṇabuddhimevotpādayati | yatrāsmacchabdaḥ  
prayujyate upadeśavelāyāṃ tatra sa śabdo na hi prākṛtikaḥ kintu pārameśvarīya  
iti mantavyam | prakṛtisambandhī tvahaṅkāraḥ viśruta evāsti |  
bhaktānugrahalīlā-nirvāhāya iyameva parāhantā  
sarvairapyanubhavibhirupayujyate | paramātmani ye samarasaṃ vilīnāste  
tāvattādṛśīṃ sthitimadhigacchaṃti | kṛṣṇastāvat parāhāntāsthitau vartamāno  
lokasaṃgrahārthamavyājapremṇā pūrṇakāmo'pyanāsakta iva vyavaharati | yataḥ  
kṛṣṇo mānavassannapi śivayogena śivabhāve sthitvā lokaṃ paśyati  
atastasyopadeśe asmacchabda-prayoge parasparabādho na saṃghaṭate |  
gītārthasamālocanenāpi kṛṣṇasya śivatādātmyabhāvanā hṛdgatāsīditi  
spaṣṭaṃ pratibhāti ||

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.23)

p 10)

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.24)

parameśvarasyāpi viṣṇvavatārabhūte kṛṣṇe prītiḥ evameva niratiśayā āsīt |  
kūrmapurāṇāntargatāyāṃ śivagītāyāṃ śivo'pi viṣṇorviṣaye tathaiva  
ātmīyatayā svīyamāśayamāviṣkaroti | śivaḥ tatraivaṃ rāmāyopadiśati mamiṣā  
paramā mūrtirnārāyaṇasamāhvayā | sarvabhūtātmabhūtasthā śāntā  
cākṣarasaṃjñikā |

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.25)

tasmādeṣa mahāyogī madbhaktaḥ puruṣottamaḥ |  
arcanīyo namaskāryaḥ patprītijananāya hi || iti |

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.26)

etādṛśaṃ gauravaṃ nārāyaṇaviṣaye śivaḥ prakaṭayati | yo viṣṇuṃ nindati so  
madanugrahaṃ na labhate iti padmapurāṇāntargatāyāṃ śivagītāyāṃ śiva  
evopadiśati | namo bhagavate rudrāya viṣṇave mṛtyurme pāhi iti bhagavatī  
śrutireva śivakeśavayostādātmyamupadiśati | ādityapurāṇe viṣṇuṃ prati  
śivavacanaṃ suśobhate'sminsadarbhe | prakṛtistvaṃ suraśreṣṭha puruṣo'haṃ na  
saṃśayaḥ | tvanmayaṃ manmayaṃ sarvamavyaktapuruṣātmakam | etādṛśaṃ  
madhuraṃ bāndhavyaṃ sahajatayā vartate tayoḥ | prakṛtiḥ paramo viṣṇuḥ  
puruṣaḥ paramaśśivaḥ iti kūrmapurāṇe abhidhīyate | ā vo rājānamadhvarasya  
hotāraṃ rudram iti śrutau yajñapatitvaṃ sarvāntaryāmiṇo mahādevasya  
sarvakāraṇasya rudrābhidheyasya śivasyaiva nirdiṣṭam | ata evātharvaṇikī śrutiḥ  
viśvādhiko rudro maharṣiḥ iti tasya viśvādhikyaṃ sthāpayati | ākhuste rudra  
paśustaṃ juṣasvaiṣa te rudrabhāgassaha svasrāṃbikayā iti śrutau yajñabhūmau  
agrapūjāsvīkārārthaṃ rudra eva āhūyate | ata eva kaivalye umāsahāyaṃ  
parameśvaraṃ prabhum ityārabhya sa eva viṣṇussa prāṇassa kālo'gniḥ sa  
candramāḥ ityādinā viṣṇvādisarvadevātmakaḥ paramaśiva eveti  
samyagupadiṣṭam | śabdaviśeṣāt ityetatsūtrabhāṣye śivopāsanayā  
śivabhāvamāpannasya nārāyaṇasyānitarasādhāraṇa##-  
vyāpakatvāntaryāmitvādayo dharmāḥ nārāyaṇe'pi dṛśyante | iti spaṣṭaṃ  
nirdiṣṭam |

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.27)

nārāyaṇātparo bhakto mama nāsti varānane |

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.28)

p. 11)

### [2.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.29)

bhāryātvaṃ vṛṣabhatvaṃ ca bāṇatvamagamatpurā |

### [2.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.30)

iti skānde śivavacanaṃ virājate | droṇaparvaṇyaśvatthāmānaṃ prati  
śivavacanamevaṃ vartate |

### [2.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.31)

ahaṃ yathāvadārādhyaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |  
tasmādiṣṭatamaḥ kṛṣṇādanyo mama na vidyate ||

### [2.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.32)

śivaviṣṇvossambandha evaṃ vilasati | saurasaṃhitā tāvat

### [2.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.33)

śivasya paratattvārthaṃ svayaṃ jñātvā śivastathā |  
uvāca viṣṇave viṣṇuḥ padmagarbhāya proktavān ||

### [2.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.34)

ityādinā krameṇa śivaviṣṇvorupāsyopāsakabhāvaṃ guruśiṣyabhāvaṃ ca  
samyagupadiśati | vyāsabhujastambhanānantaraṃ vyāsaṃ prati viṣṇuvacanaṃ  
skānde

### [2.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.35)

ahameva jagatkartā mama kartā maheśvaraḥ

### [2.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.36)

evaṃ pravartate |

### [2.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.37)

vaidikassarvakarmāṇi śivamuddiśya kārayet

### [2.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.38)

iti śaivapurāṇe spaṣṭaṃ vidhīyate | śrāddhaprāraṃbhe

### [2.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.39)

īśānaḥ pitṛrūpeṇa mahādevo maheśvaraḥ |  
priyatāṃ bhagavānīśaḥ paramātmā sadāśivaḥ

### [2.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.40)

iti śivaprītikaratvena śivārādhanarūpaṃ gurujaṅgamasantarpaṇātmakaṃ  
śrāddhakarmavaidikairācaraṇīyamityupadiṣṭam | ata eva vande sukundapriyam iti  
skānde śivasya viṣṇuvallabhatvaṃ tatpriyatvaṃ ca yannirdiṣṭam tatsamañjasameva  
bhāti | śivakeśavasaṃbhūtaṃ kalaye kālabhairavam iti śakti purāṇe  
kālabhairavaḥ śivakeśavayoḥ priyaputratvena nirdiśyate | evaṃ  
śivanārāyaṇayoraikyabodhakāni vākyāni paraśśatāni santi ||

### [2.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.41)

na kevalaṃ kṛṣṇo'mūrtaśivatattvabodhaka eva paraṃ tu  
prāktanasaṃskārānurodhena preritaḥ  
śaivamaharṣivaryeṇopamanyunānugṛhītaśivadīkṣāsaṃskāraḥ  
mūrtaśivapūjāmahattvamapi samyagajānāt | kiṃ nāma śivārādhanamiti tena  
pṛṣṭaḥ saḥ maharṣirevamuttarayati sarvābhayāpradānaṃ ca sarvānugrahaṇaṃ  
tathā | sarvopakārakaraṇaṃ śivasyārādhanaṃ viduḥ | iti | śivatattvaṃ svasmai  
bodhayituṃ śrīkṛṣṇaḥ upamanyumaharṣiṃ prārthayāmāseti vāyusaṃhitāyāṃ  
bhagavan śrotumicchāmi śivena paribhāṣitam |

### [2.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.42)

vedasāraṃ śivajñānaṃ svāśritānāṃ vimuktaye | (adhyā. 40-1)  
ityabhidhīyate |

### [2.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.43)

p. 12)

### [2.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.44)

upamanyumaharṣiḥ śrīkṛṣṇāya śivadīkṣāṃ dadāviti kūrmapurāṇe abhidhīyate  
| evamuktvā dadau jñānamupamanyurmahāmuniḥ | vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ  
kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe | sa tena munivaryeṇa vyāhṛto madhusūdanaḥ | tatraiva  
tapasā devaṃ rudramārādhayatprabhum || iti | kṛṣṇenārjunena ca kṛtaṃ  
śivaliṅgārcanaṃ droṇaparvaṇi nirdiśyate | śatrupakṣīyayostayoḥ  
śivaliṅgārcanādeva aśvatthāmnaḥ prayatnaḥ parāhata iti tatra spaṣṭamucyate |  
atra kṛṣṇāya akliṣṭakarmeti viśeṣaṇamanvarthaṃ dṛśyate | saḥ sarvamapi  
karma kleśaṃ vinaiva sādhayituṃ prābhavadityartho'nena dyotyate |  
ataścāyamādarśabhūtaḥ karmayogī āsīdeveti dhvanyate | parāśakteḥ  
puruṣarūpo'yaṃ kṛṣṇo'ta eva na kevalaṃ śivena kintu sarvairapi devairviśeṣataḥ  
praśasyate | evaṃ ca rakṣaṇarūpajagadvyāpāranirvahaṇe'ya-matīva nipuṇa  
āsīdityayamaṃśo mahābhārate'nekavāramanūdyate | yatassaḥ karmayogī āsīdata  
eva tattvajñānyapi san tattvopadeśāya śaktaśca babhūva | ata evāyaṃ  
paramaśivabhaktaḥ kṛṣṇaḥ śivasya hṛdayarūpiṇī prāṇaśaktirevā-sīditi  
nirvivādametat | etādṛśyāḥ viśālabhāvanāyāḥ saṃskārajanyatvāt  
kṛṣṇaśśivānugraheṇa labdhasakalaiśvaryaḥ arjunasadṛśaṃ samagramapi  
lokaṃ kalyāṇabuddhyaivāpaśyat | sarvalokahite ratistasminsahajatayāvirāsīt |

### [2.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.45)

sarvākāre cidānande satyarūpiṇī śāśvate |  
parākāśamaye tasmin parabrahmaṇi nirmale |  
ekībhāvamupetānāṃ yogināṃ paramātmanām ||

### [2.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.46)

iti reṇukācāryavaryairnirdiṣṭeṣu śivayogisārvabhaumeṣvanyatamaḥ śrīkṛṣṇaḥ  
paramātmapadenaiva vyavahārayogyassañjātaḥ | bhedaśaṅkāvivarjite sarvātmani  
nirākāre pare tattve vilīya nirvikalpatayā vyomavatsthiteḥ kṛṣṇaḥ kasya vā  
jyotirmayaḥ paramātmā na bhavet? svaprakāśe nirantare cidākāre jyotirliṅge  
ekībhāvamupeto bhagavān śrīkṛṣṇaḥ kasya vā mānyo na bhavet? evaṃ  
parabrahmaṇi vilīnassa bhagavān sākṣātkṛtadharmatvāt triguṇātītatvācca  
sarvamānyaḥ saṃbhūtaḥ | paraśivaṃ viditvā tasmin samarasaṃ vilīno yogī  
paraśiva eva

### [2.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.47)

p. 13)

### [2.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.48)

saṃpadyata iti sarvapramāṇabhūtā śrutireva bhagavatī spaṣṭamupadiśati | yataḥ  
śrīkṛṣṇassvayamanubhūtaguheśvarastadīyalīlānāṭakasūtradhārī āsīdata  
eveśvarabhāve sthitveśvaratādātmyenaivopadideśa | na tatra kāpyanupapattiḥ |  
īśvaradarśanāt sarve'pyekajātīyā eva bhavanti | sā ca jātirādhyātmiketi viśrutā |  
iyaṃ ca jātirdīkṣāgnidagdhā'bhinavā ativarṇāśrameti parigaṇyate | asyāṃ  
asādhāraṇāyāṃ jātau punarjātāste mahātmāna adbhutāṃ pārameśvarīṃ  
śaktimadhigatavantaḥ lokakalyāṇāpekṣayaiva sarvadā jāgṛtā vartante |  
etādṛśāsu asādhāraṇāsu mahāvyaktiṣvanyatamo hi kṛṣṇo lokahitārthameva  
divyamamūrtaṃ tattvamupādiśat | etacca tattvamupaniṣatsāgarādudddhṛtaṃ  
divyāmṛtameva | etatpānena mānavo devassaṃpadyate martyo'pi amṛto jāyate  
triguṇabaddhaḥ paśusadṛśo jīvastriguṇātīta īśvarassaṃpadyate |  
evamadhyātmasārabhūtāyāḥ śrīkṛṣṇagītāyāḥ jñānakriyāsamanvayarūpatvāt  
tatpratipādakaṃ bhāṣyamatyāvaśyakamiti sarve paṇḍitavaryāḥ bahoḥ  
kālādārabhya viśvasantaḥ prayatamānāśca vartanta iti pramodasthānametat ||

### [2.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.49)

divyopadeśaḥ yena kenāpi puṃsā yayā kayāpi striyā vā samāgachatu | so'vaśyaṃ  
vardhiṣṇubhirbhaktyā parigrahītavyā | mātsaryamutsārya vicārya kāryaṃ  
āryāssamaryādamudāharantu iti khalu nītimatāmādarśo mārgaḥ prasarati | tameva  
mārgamanusaranto vayaṃ bhagavatā divyamūrtarūpiṇā kṛṣṇaparamātmanā  
samupadiṣṭamūrtaparaśivatattvaṃ tatprāptyanukūlamūrto-pāsanarahasyaṃ ca  
samyak jānīma | tamasāvṛtābhasmatprakṛtiṃ sāṃtvayituṃ  
bhagavadupadeśānurodhena yathā- kathaṃcit prayatāmahai | āsurīsaṃpad##-  
sādhayāma | kāmāgnidagdhā vayaṃ bhagavadvihitayā divyāmṛtavṛṣṭyā  
samyaksiñcitāḥ tṛptāśśāntāśca bhavāma | nāsti buddhirayuktasya na  
cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntiraśāṃtasya kutassukham |

### [2.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.50)

p. 14)

### [2.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.51)

evaṃ gītāyāṃ bhagavānevopadiśati | tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna  
iti yoganiṣṭhāṃ ca sa evopadiśati | mānavaissarvairapi sarvadā  
śivayoganiṣṭhaireva bhavitavyaṃ | vyavāhāramagnairapi sarvaiḥ svīyahṛdaye  
virājamāno guheśvaraḥ sarvadā nirmalena manasā paricintanīyaḥ | ayameva yoga iti  
gītā nirdiśati | etādṛśayogayuktāḥ puruṣāḥ striyo vā vyavahāraniratā api  
guṇadoṣairna bādhyante | etādṛśeṣu na kadāpi karma lipyate | evaṃ nirliptaṃ  
jīvanaṃ nirvahan paramavairāgyaśālī cidākāśe viharannātmārāmaḥ  
śrīkṛṣṇaḥ kathaṃ vā śaktivikāsarūpaśivayogalakṣaṇaṃ nādhigacchet?  
vaibhavena gopikāstrībhirviharanneva paramavairāgyasukhamanubhavan saḥ  
ubhayorapi tayorāvaśyakatāṃ sarvebhyaḥ pradarśanāya kathaṃ vā na  
prabhavet? tadarthameva nirliptatayā yaḥ sarvatra sañjacāra sa tādṛśo  
bhagavān vāsudevaḥ parāśaktirūpaḥ kasmai śivānugrahaṃ na dadyāt?  
śivamaye jagatyavyaktatayā nivasataḥ śivasya prakāśanāya  
śivabhaktāgragaṇyena kṛṣṇaparamātmanā pradarśito divyo mārgaḥ kasmai  
sādhakāya na svadeta? ato bhagavadgītā kṛṣṇaproktāpi na kevalaṃ  
vaiṣṇavānāṃ śaivānāṃ vā kintu vīraśaivānāmapyatīva mānyā virājata iti  
viśvajanīnametat ||

### [2.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.52)

etādṛśyā āptavākyarūpāyāḥ paramātmanaiva svataḥ proktāyāḥ pramāṇa##-  
anivāryamiti pratibhāti | prasthānatrayāntarbhūtāyā gītāyāḥ jñānakriyā##-  
dehābhimānaṃ parityajya dehasthaṃ parameśvaraṃ prasthātuṃ ye'bhilaṣanti  
teṣāṃ sarveṣāmapi jñānakarmasamanvaya āvaśyaka ityanubhavino vadanti | tathā  
prasthātukāmānāṃ sarveṣāmapi sādhakānāṃ gītābhāṣyaṃ viśrāntyāvahaḥ  
prakaraṇagrantho bhavitumarhatītyabhiyuktoktyātra pravartanaṃ yujyata eva |  
daharākāśe cidānandamaye ramamāṇasya

### [2.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.53)

p. 15)

### [2.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.54)

śivabhaktisampannasya kṛṣṇasya aiśvaro yogaḥ yadi na prakāśyeta tadā mahatā  
tamasā āvṛtā bhavema bhagavadaṃśabhūtā vayaṃ sarve'pi | hṛdaye  
virājamāne prāṇaliṅge suṣuptyānandamanubhavan kṛṣṇo yaddivyatattva##-  
tathaivāsmākaṃ saṅkocaprakṛtirna vikāsamadhigacchet | tathā ca vayaṃ  
sadrūpaṃ sarvavyāpi pāramaiśvaryamanubhavituṃ na pārayema | sannapi  
hṛdayaprakāśo na kadāpyasmākaṃ jīvane sphuret | niṣkalaṅkajñānasvarūpā  
api vayaṃ vismṛtyā ajñānāndhakāre mohāndhā iva paritapema | etāvān##-  
divyasandeśo nāsmākaṃ hṛdayaṃ praviśet | ato nirmatsarayā dṛṣṭyā  
gītārthavivaraṇaṃ vivekibhiranusandheyam | vinaiva varṇāśramaliṅgavayo##-  
paramayogīśvaro bhagavān kṛṣṇaḥ kasmai sādhakāya na roceta? ata etad##-  
cedandhenaiva nīyamānā yathāndhāstathā mohatamasi patitvā vayaṃ  
janmasārthakyaṃ nādhigacchema | mānavajīvane tāvat kṛtakṛtyatā  
pratinimiṣaṃ sādhanīyaiva | etacca sādhanaṃ īśvarānugrahādhīnameva |  
īśvarānugraho'pi hṛdayavaiśālyamātmaviśvāsaṃ cāvalambate |  
evamanugṛhītā yadi vayaṃ na syāma tadā prakṛtirasmānniyuñjīta | evaṃ  
prakṛtibaddhā vayaṃ paśava iva yadi bhogino bhavema tadā yogānandasya  
gandho'pi na syādasmāsu | atastyāgabhoga-yogasamanvayākhyo jīvanamārga  
evāvaśyamasmābhirāśrayaṇīyaḥ | śakto dayāluḥ prabhurāśrayārhaḥ iti khalu  
laukikā abhiprayanti | kṛṣṇastvetadubhaya-lakṣaṇasaṃpanna eva vartate |  
atassmanvayajīvananirvāhāya kṛṣṇagītaivāsmākaṃ divyasaṃjīvinī bhavitumarhati  
| atastadarthavivaraṇarūpaṃ bhāṣyaṃ cirābhiliṣitamadhunā  
bhagavatkṛpayā'virbhūtāmati pramodasthānametat ||

### [2.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.55)

svīyakarmānusāreṇa dehamadhigatavān jīvo jātimatakulagotrasaṅkocaṃ

### [2.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.56)

p. 16)

### [2.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.57)

vihāya svasvarūpajñānena prakṛtidattāṃ parimitiṃ hitvā svāntarvartinaṃ  
guheśvaramantarbahiścopāsya tasminneva samarasaṃ vilīya loke vyavaharet |  
ayameva bhagavadgītāyāḥ sārasandeśaḥ | etādṛśo divyasandeśaḥ kasya apriyo  
bhavet | tatra varṇāśramayornyūnādhikyagaṇanāyāḥ avakāśaḥ kutra varteta ##?  
na labheran tarhi tajjanmasārthakyaṃ kathamadhigamyeta? ye tvātmānandaṃ  
nānubhavantīha janmani te tāvatsarvadā bhedadṛṣṭaya eva varteran | nahi  
tairātmakalyāṇaṃ kadāpi sādhyeta | lokakalyāṇasādhanaṃ tāvaddūrā##-  
bhagavadgītārthaṃ jñātuṃ na pārayeyuḥ | sākṣātkṛtadharmasu jñāniṣu ye  
varṇāśramabhedaṃ na gaṇayanti ta eva triguṇātmakāt pāśāt muktā bhaveyuḥ |  
tattvadarśino jñāninaḥ dikkālādyanavacchinnāḥ ativarṇāśramiṇaḥ paraṃ##-  
vigataspṛhā nirliptavartanena ātmārāmāssanta eva lokakalyāṇamadbhūtayā rītyā  
anāyāyāsenaiva nirvahanto jagadādarśāssaṃpadyate | ete śuddhasattvā  
vedāṃtavicāraviniścitārthā nirañjanasthitau ātmānandamanubhavanta eva  
triguṇabaddheṣvapi mānaveṣvavyājapremṇā hṛdayavikāsamutpādayaṃti |  
sarvabhūtahite ratā ete mahānubhāvāḥ parameśvarasākṣātkāreṇa parameśvarā  
eva santaḥ sarveṣāmākarṣakatvāt guruśabdavācyāssadupa-deśena sarveṣāṃ  
śreyassādhanāya sarvatra sañcaraṃtaścarajaṅgamāḥ nirañjanamūrtayaḥ  
śivayogina iti ca vyavahriyaṃte ||

### [2.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.58)

evaṃ gurucararūpadhārī parameśvaraḥ sarveṣā sādhakānāṃ hitarakṣaṇāya  
sarvatra nirliptatayā nivasan sarvaṃ karma līlayaiva nirvahan karmayogasya  
divyamādarśaṃ sarvebhyaḥ pradātuṃ kṛṣṇumūrtessakāśāt ādhyātma##-  
divyopadeśaḥ kṛṣṇarūpeṇa mānavenābhihita iti bhāvanayaiva yastaṃ  
nānumodate saḥ na kadāpyādhyātmasukha-

### [2.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.59)

p. 17)

### [2.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.60)

sparśamapi labhet | etādṛśadivyatattvabodhakaḥ śrīkṛṣṇaḥ keṣāṃ mānasīṃ  
daihikīṃ ca vyathāṃ na pariharet ? guṇān rundhe iti guruḥ iti vyutpattyā  
kriyā-sāroktadiśā sattvarajastamorūpān triguṇānatītya nistraiguṇyasthitau  
nirliptatayā virājamānaḥ paramayogīśvaraḥ śrīkṛṣṇaḥ kasya na priyo bhavet##?  
kṛṣṇarūpamādarśakarmayoginaṃ ko vivekī na saṃbhāvayet? paraṃ tu  
gītopadeśaḥ na kevalaṃ pāribhāṣikaḥ kintu sārvajanikavyavahāraviṣaya eva |  
tatratyāssarve vicārāḥ dainandinavārtāmeva pratipādayaṃti |  
dhṛtarāṣṭraputrā-stāvat durabhimānadurahaṅkāradyotakā  
rajastamoguṇapracurāḥ āsurīsaṃpadāviṣṭā durvicārā iti parigaṇyante | tathaiva  
pāṇḍuputrāstāvat jñānakriyāsamanvayasūcakāssattvapradhānāḥ  
daivīsaṃpadbharitāssad-vicārā iti saṃbhāvyante | tathaiva śrīkṛṣṇo  
nirākāraparaśivabrahmaṇa-ssākāramūrtirityeva sanmānyate |  
kṛṣṇarūpasyeśvarasya saṅkalpena sadvicārāṇāṃ durvicāraissaha pravṛttaṃ  
yuddhameva mahābhāratamityanu-bhavibhirbhāvyate | īśvarānugraheṇa  
durvicārāḥ kauravāḥ parājayaṃ prāpnuvanti sadvicārāstu pāṇḍavā digvijayaṃ  
prāpya nityasukhinaḥ saṃpadyante ||

### [2.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.61)

gītānusāreṇa ayaṃ sacchabdaḥ paramātmani śuddhajīve tadīyapraśastakarmaṇi ca  
prayujyate | kṛṣṇaparamātmani sacchabdaṃ prayoktuṃ na kasyāpi virodho vartate |  
tathaivārjunarūpe śuddhajīve'pi sacchabdaprayogo yujyate | tenaiva krameṇa  
dharmasthāpanāya īśvaroktena mārgeṇa parabrahmānveṣaṇarūpaṃ  
mahābhārataṃ yuddhaṃ nimittamātraṃ nirvahatā arjunarūpeṇa śuddhajīvena  
nirvartyamānaṃ adharmanirmūlanarūpaṃ dharmasthirīkaraṇarūpaṃ ca praśastaṃ  
karma sacchabdena vyavahriyate | etādṛśeṣu sadvicāreṣu jihāsāmutpādayantīyaṃ  
śrīkṛṣṇagītā tadantaryāmiparaśivabrahmopadeśa-rūpatvādeva  
bhagvadgīteti nirākāratattvabodhakena pavitranāmnā vyavahriyamāṇā  
sarvasādhakānāṃ manomaṃdiramadhivasati | parameśvara-prasādalabdhāyā  
etādṛśyāḥ pavitragītāyā vīraśaivamataparaṃ bhāṣyaṃ etāvatparyaṃtaṃ  
nāvirāsīditi viṣādasthānametat ||

### [2.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.62)

kiṃ nāma vīraśaivamatasvarūpam? tanmatasammatasyāsya bhāṣyasya kā

### [2.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.63)

p. 18)

### [2.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.64)

nāmāvaśyakatā? ityayaṃ praśno'tra samālocyaḥ | vīraśaivamataṃ tāvat  
jīva-brahmaṇorbaddhāvasthāyāṃ svābhāvikaṃ dvaitaṃ buddhāvasthāyāṃ  
svābhāvikamadvaitaṃ cānumodate | ata eva dvaitādvaitamate śuddhe  
vīraśaivaikasaṃjñake | sarvaśrutisamanvayaḥ iti śrīśailapīṭhādhyakṣairjagad##-  
dvaitā-dvaitabodhakayorubhayorapi śrutyossamanvayenedaṃ mataṃ  
samanvayākhyayā sarvatra viśrutam | śrutyukto jīveśvarayorbhedaḥ sahaja  
evetyasminmate parigaṇyate | na tatropādhikalpanā yujyate | jñā'jñau  
dvāvajāvīśānīśau dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ parisvajāte  
ityādyāḥ śrutayaḥ guhāṃ praviṣṭāvātmānau hi taddarśanāt ityādīni  
brahmasūtrāṇi ca jīveśvarabhedaṃ sahajatayā spaṣṭamevopadiśaṃti na  
tvaupādhikatayā taṃ sūcayaṃti | ato vīraśaivamataṃ jīveśvarabhedaṃ  
svābhāvikamityaṅgīkṛtya vaidikaviśvāsaṃ sādhayāmāsa | tathaiva tattvamasi  
ayamātmā brahma sarvo hyeṣa rudraḥ ityādyāḥ śrutayaḥ jīveśvarayoraikyarūpaṃ  
sāmarasyāparanāmadheya-madvaitaṃ bodhayaṃti | tadapi vīraśaivamate  
samyaganustriyate | śivāṃśabhūto jīvaḥ śivādbhinno'pi nirantaraṃ śivamupāsya  
svīyaṃ bhedaṃ kramaśaḥ parihāya svāṃśini śive vilīno bhavati | ayameva vilayaḥ  
ātyantikapāśanivṛttyā jīveśvarasaṃyogarūpaṃ sāmarasyaṃ sādhayati |  
idamevaikyasukhaṃ nirañjanākhyaṃ sāmarasyamityanubhavino vadaṃti | yo guruṇā  
dīkṣāsaṃskāramadhigamya talliṅgānubhavaṃ jaṅgamena ca vardhayitvā  
liṅganiṣṭho bhavet sa eva aṅgaśabdavācyaḥ saṃpadyate | aṃ paramātmānaṃ  
gacchatītyaṅgam | paramātmani samarasatayā vilīno bhavituṃ prabhavati  
tādṛśaḥ susaṃskṛto jīvaḥ | ayaṃ vīraśaivamate aṅgamityucyate |  
tadānukūlyāyaiva tadīyahṛdaye virājamāna īśvaro'pi liṅgaśabdavācyo bhavati |  
īśvarassarva-bhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati ityatropadiṣṭa eveśvaro  
vīraśaivamate prāṇavatpriyamiṣṭaliṅgamityabhidhīyate | aṅganāmako jīvaḥ  
nirantaropāsana-dvārā īśvarānugraheṇa hṛdayavikāsamadhigacchati |  
tādṛśe nirmale jyotirmaye hṛdaye samarasaṃ vilīno jīvaḥ  
īśvarānandamanubhavanneva

### [2.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.65)

p. 19)

### [2.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.66)

lokavyavahārānapi nirliptatayā nirvoḍhuṃ prabhavati | idamevaṃ liṅgāṅga##-  
nityānanda-rūpamuktisādhakatvādeva bhagavadgītā prasthānatraye  
prakhyātatayā parigaṇitā virājate | etādṛśasya gītāprasthānasya  
sarvaśrutisamanvaya-prakāreṇa jñānakriyāsamanvayātmakena mārgeṇa ca  
kālabhedenāvasthā-bhedena bhedābhedayorubhayorapi satyatvavyavasthāpakaṃ  
sarvamatasammataṃ bhāṣyaṃ mahatā kālena  
paṇḍitavaryairmahāsvāmibhirmahājanaiśca nirīkṣya-māṇamāsīt |  
tadevedamadya samāgatamityātmaviśvāsena sahṛdayeṣu vijñāpyate ||

### [2.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.67)

na kevalaṃ bhedābhedasamanvayātmakamevedaṃ bhāṣyaṃ kiṃtu paraśiva##-  
śrutau tāvat paraśivabrahma kvacitsaguṇaṃ kvacinnirguṇaṃ kvacitsākāraṃ  
kvacinnirākāraṃ kvacitsaviśeṣaṃ kvacinnirviśeṣaṃ iti bahudhā pratipādanāt  
parasparavirodha iva dṛśyate | sarvaiḥ pramāṇatayābhyupagatayāṃ śrutau  
etādṛśo virodho na kadāpi yujyate | ataśca adhikāribhedenaitādṛśyo  
vipratipattayaḥ samanvetavyāḥ | etadarthameva samanvayādhikaraṇaṃ pravṛttaṃ  
sūtraprasthāne | no cet sarvasaṃpratipannāyāḥ śruteḥ prāmāṇyaṃ vyāhanyeta |  
vīraśaivamataṃ tāvat paramātmani mūrtamamūrtaṃ cobhayaṃ rūpamaṅgī##-  
amūrtatvamātraṃ paramārthatayāṅgīkriyate | dvaitamate viśiṣṭādvaitamate ca  
paramātmano mūrtatvamātramabhyupagamyate | śrutistu dve vāva brahmaṇo rūpe  
mūrtaṃ cāmūrtameva ca iti tasyobhayamapi rūpaṃ satyatayaiva nirvakti | ato  
vīraśaivamataṃ mandādhikāribhyaḥ paramātmano mūrtarūpaṃ  
uttamādhikāribhyaścāmūrtarūpaṃ ca āvaśyakamityaṅgīkaroti | ayaṃ  
cāṅgīkāraḥ paramātmanaḥ śaktivaicitryamevāvalaṃbate | śaktisaṃparkaṃ vinā  
paramātmanyetādṛśaḥ samanvayo na saṃghaṭate | paramātmanaḥ  
śaktisaṃkocāvasthāyāṃ nirguṇaśrutiṃ nirviśeṣaśrutiṃ ca samanvetuṃ  
suśakaṃ bhavet | tathaiva saguṇaśrutiṃ saviśeṣaśrutiṃ ca paramātmanaḥ  
śaktivikāsāvasthāyāṃ samanvetuṃ sukaraṃ bhavet | advaitamate  
tāvadetādṛśasya samanvayasyāvakāśa eva nāsti | paramātmanā

### [2.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.68)

p. 20)

### [2.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.69)

nirvartyamānaṃ satyaṃ jagadvyāpāramapalapitumanubhavavirodhaḥ prasajyeta |  
satyaṃ vastu na kadāpi mithyābhavitumarhati | jīvena dehe nirvartyamānaṃ  
pūjādikamapi mithyeti vaktuṃ na śakyate | sarvaṃ vyavahāraṃ yathārthatayā  
nirvahan mānavo yadi taṃ kevalavyāvahārikamiti yadi bhāvayet tadā tasya buddhau  
yatkiñcit vaiparītyaṃ saṃbhāvyameva | ataḥ dvaitabhāvanayā yadyatkriyate  
tatsarvamapi yathārthameveti grāhyam | evaṃ dvaitasyāpi satyatvāṅgikāraḥ  
śaktivaiśiṣṭyaṃ vinā na saṃghaṭata eva | yataḥ śiva eva jīvarūpatayā pariṇamate  
etasyāṃ pariṇāmāvasthāyāṃ śivasyādbhutāyāṃ nirargalaśaktau yaḥ kaścana  
saṅkocaḥ advaitibhirapyavaśyamabhyupagamya eva | jīvaḥ śivāṃśassannapi  
śaktisaṅkocenaiva yāthārthyena mohaṃ gatassaṃsāracakre paribhraman vartate |  
etasyāmavasthāyāṃ taṃ parabrahmaiveti ko vā vivekī vadet | tathaiva saḥ na kadāpi  
parabrahma bhavitumarhati ityapi na ko'pi vadet yataḥ sa paramātmanassaṃbaddha eva  
vartate api tu paramātma-niṣṭhayā māyāśaktyā sahajatayā vibhinno'vivekena  
paramātmānaṃ svabandhuṃ vismṛtya svatantratayā svayameva vyavaharati |  
tādṛśaṃ jīvaṃ brahmaiveti tathaiva na brahmeti ca vaktuṃ na śakyate | ata eva  
tasya baddhāvasthāyāṃ jīvabhāvaḥ satyatayaivāṅgīkāryaḥ | sa eva  
vivekadaśāyāṃ svīyabandhorānandamayasya paramātmanaḥ purṇaparicayena  
tasmin samarasaṃ vilīya śaktivikāsamadhigacchati | ayaṃ ca śaktivikāso jīvasya  
buddhāvasthaiva | evaṃ śaktisaṅkocavikāsāṅgīkāreṇaiva jīvaparamātma##-  
tadvīkāsāvasthaiva śivabhāva ityabhyupagamenaiva vyavahāraḥ samanvetīti  
śāstramapi saphalaṃ bhavet | śaktisaṅkocena jīvassannapi śaktivikāsenaikakāla  
eva śivabhāve'pi yadi paramaśivo virājate tadānīmeva tasya jagatpatitvaṃ  
prabhutvaṃ ca siddhyeta | evaṃ paramātmani śaktivaiśiṣṭyasyābhyupagamaḥ  
sarvānubhavasiddhaḥ śāstrapramāṇagamyaśca | ata eva vīraśaivamate śakti##-  
śivajīvayoryassaṃ-bandha upavarṇyate

### [2.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.70)

p. 21)

### [2.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.71)

sa eva vīraśamate'pi yathārthatayā nirdiśyate ||

### [2.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.72)

idameva śaktivaiśiṣṭyaṃ nirmittīkṛtya paramātmani śrutisamanvayaḥ śivā##-  
niṣkalaṅko nirādhāraḥ nirliptaḥ śiva ucyate | anantānantakalyāṇaguṇaikaghana  
īśvaraḥ | śiva ityucyate sadbhiḥ śivatattvārthavevibhiḥ | iti smṛtau  
śivaśabda-vācyaṃ parabrahma ubhayaliṅgamiti śrīkarabhāṣye  
ubhayaliṅgādhikaraṇe śrīpatipaṇḍitārādhyaiḥ vyākhyātam |  
upasthite'tastadvacanāt (3-3-40) ityetat-sūtrabhāṣye  
sarvavedāntamukhyārthavedibhiḥ revaṇasiddhamarulasiddhodbhaṭā##-  
nirguṇaśrutīnāṃ śaktisaṅkocaviṣayatvamiti vyavasthā nirṇītā ityabhidhīyate |  
lokavattu līlā kaivalyaṃ ityasminsūtre parabrahmaṇaḥ śivasya śaktiprācuryatayā  
sṛṣṭyunmukhasthitau līlāśrayatvaṃ saṃhārānantaraṃ punassṛṣṭiparyaṃtaṃ  
svecchayā śaktisaṅkocatvena kevalatvamupadiṣṭamiti śrīkarabhāṣye kathyate |  
nirañjanajaṅgamapuṅgavena allamaprabhudevenāpi līle yādoḍe umāpati līle  
tappidoḍe svayaṃbhu ityādinā ekasminneva paramātmani sṛṣṭikāle bhaktānu##-  
sṛṣṭeḥ anantaramapi paramātmano jīvāvasthāyāṃ śaktisaṃkocaḥ  
bhaktānugrahalīlā-nirvāhāya śaktivikāsaścāvaśyumabhyupagantavyaḥ |  
evaṃ sarvaśruti-samanvayasādhanena vīraśaivamataṃ  
śaktiviśiṣṭādvaitadarśanamabhyupagamya sarvamatasādhāraṇyena sarveṣāṃ ca  
sādhakānāṃ śreyovahatvena sarvābhi-laṣitaṃ sat virājate |  
etanmatasammatassamanvayamārgo bhagavadgītāyāṃ saṅgachata iti hi nirvivādam  
| trimurtyantargatasya tu amūrtaparaśive sāmarasyaṃ vastuto vidyata eva | tadbodhikā  
samanvayadṛṣtireva bhagavadgītāyāmanūdyate | viṣṇoravatārabhūtaḥ kṛṣṇaḥ  
śivatādātmyenaiva śivatattvamupadiśati | etatpaṭhanena mūrtopāsakāssarve'pi  
tattanmūrtidvārā amūrtaparamaśivānu-grahaṃ labdhvā deharūpe devālaye  
sarvatrāvṛtaṃ maladoṣaṃ dūrīkṛtya nirmalāssañjāyanta

### [2.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.73)

p. 22)

### [2.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.74)

ityāśvāsanaṃ bhagavadgītā sarvebhyassādhakebhyo dadāti | nirmalā eva  
sādhakāḥ yogamārgeṇa śirasi hṛdaye bhrūmadhye ca virājamānena bhāva##-  
vyavaharantaḥ sarvānapi jīvānātmīyatayā prīṇayeyuḥ | etādṛśī ātmaupamya##-  
prasādāssādhakāḥ nityatṛptāśśāntāśca bhavanti | evaṃ bhagavadgītāyāṃ  
viśvajanīnamāśayamāviṣkurvadidaṃ vīraśaivabhāṣyaṃ na kevalaṃ  
vīraśaivānāṃ kintu sarveṣāmādhyātmajīvināṃ svāntargatamahādeva##-

### [2.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.75)

jātyandho dhṛtarāṣṭraḥ manornairmalyeneśvarānugrahaṃ labdhvā tatprasādācca  
jñānanetraṃ yathādhigacchat tathā abhimānabaddhā api jīvāḥ  
ajñānāndhāssanto'pi bhagavadgītāvalokanena jñānāgnidagdhakarmāṇa##-  
īśvarāvāsabhūto'yaṃ deha eva dharmakṣetraṃ saṃpadyate | hṛdayaṃ  
tadvijānīyāt viśvasyāyatanaṃ mahat ityatra mānavadehe hṛdayaṃ viśvātmano  
divyalīlāvinodasthānamiti nirdiṣṭam | etādṛśaṃ hṛdayaṃ yathā akaluṣitaṃ  
bhavettathā yadi saṃśodhyeta tadā tatra virājamānaṃ prakāśarūpaṃ prāṇa##-  
sarvaissādhakaiḥ | pāśarūpaistriguṇairbaddho jīvaḥ triguṇātmakairviṣayaiḥ  
rūparasagandhasparśaśabdairavaśyaṃ yuddhyamāna eva vartate | etaiḥ  
pañcabhirbhogyaviṣayairāvṛtasya mānavasya dvaṃdvayuddhaṃ nityameva  
pravartate | mahābhārataṃ yuddhaṃ sarveṣāmapi jīvitasamaye sadabhyastameva |  
dharmasvarūpī jīvassaccidānandātmako'dharmarūpeṇa sattvarajastamoguṇātma##-  
nityaṃ prasajyaiva vartate | idānīṃ jīvaḥ kiṃ cicchaktimāśrayet athavā  
cittaśakti-māśrayet iti mahaddharṣaṇamutpadyate | cicchaktistāvat  
paramātmatejassvarūpiṇī saccidānandātmikā prāṇaśaktireva | ata evopaniṣadi  
paraśivabrahma prāṇā-rāmamiti śrūyate | etādṛśī paramātmaniṣṭhā  
prāṇaśaktissaṅkṛcitā satī dehe'pyatra jīvena saha vartate | evaṃ ca jīvaḥ kiṃ  
cicchaktiṃ śaraṇaṃ gacchet? athavā cittaśaktipariṇāmabhūtān

### [2.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.76)

p. 23)

### [2.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.77)

mohakāriṇo bhogyaviṣayān kiṃ samāśrayet? ityevaṃ sandigdhāvasthāyāṃ  
jīvo nivasati | etatsandehaparihārāya bāhyaṃ tu cakṣurnahi śaknoti |  
taccāntaḥpraveśāya na prabhavet ? ato manonairmalyamantaścakṣureve##-  
īśvarārpaṇa-dhiyā yadi bhunakti tadā tatsarvaṃ prasādarūpeṇa pariṇamate |  
idameva prasādajīvanaṃ sarveṣāṃ nityasukhasādhakamiti śivaḥ śrīrāmāya  
kṛtayuga eva samyagupadiṣṭavānāsīt | yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat |  
yattapasyasi rāma tvaṃ tatkuruṣva madarpaṇam | tataḥ paratarā nāsti bhaktirmayi  
raghūttama | atropadiṣṭa eva sarvārpaṇabhāvo bhagavadgītāyāmapyanūdyate | anena  
prasādajīvanena sarve vayaṃ prasannacetaso bhavāma | asmadīyā yuvāno  
yuvatyaścaivaṃ prasannā nirmalāśca bhūtvā svīyamajñānāndhakāraṃ parihāya  
jñānacakṣuṣā śobheran | yadyapi purāṇeṣu kvacitkvacit paramātmanaḥ  
mūrtāmūrtobhayasthititāratamyakathanādikaṃ yadyapi dṛśyate | kvacit śivasya  
śraiṣṭyaṃ kvacit viṣṇoḥ śreṣṭhatvamityādi nirdiśyate | tathāpi tatsarvaṃ na hi  
nindā nindituṃ pravṛttā api tu stutyaṃ stotum iti nyāyena  
prasaktāṃśapraśaṃsārthameveti brahmavido jānanti | nindyamaṃśaṃ niṃdituṃ  
tādṛśī nindā na hi pravartate kiṃtu prakaraṇocitaṃ stotrārhamaṃśaṃ  
praśaṃsitumeva sā tatra pravartata iti vivekibhirjñeyam | tatrāpātato  
dṛśyamānāṃ niṃdāmavalokya devālayo'yaṃ deho na kaluṣī-kartavyaḥ | ata  
mūrtopāsanenāpi mānavo'mūrtaśivaikyasukhamihaivāsmin janmanyeva  
prasādakāye'nubhavituṃ pārayatīti divyaṃ sandeśaṃ gītā duḥkhasāgaramagnāya  
mānavasamājāya samanugṛhṇāti | ayaṃ ca saṃdeśaḥ paramātmana eva  
sākṣādāgatassan sarvānapi sādhakān tattaprakṛtyanurodhena sāṃtvayan virājate |  
adhikaṃ purastātprakaraṇānurodhena vakṣyate | atha  
saṃdarbhocitamanubandhacatuṣṭayaṃ saṃsūcya prakṛtamanusarāmaḥ ||

### [2.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.78)

hṛdaye virājamāno jīvo'pi nirākāra eva san na kenāpi svayameva

### [2.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.79)

p. 24)

### [2.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.80)

anubhūyate | paramātmāṃśabhūtassaḥ atyalpapramāṇo'pi paramātma##-  
cetanassan icchājñānakriyāśaktyāśrayaḥ tathā jīvo'pi tadāśraya eva vartate |  
athāpi paramātmaśaktiranyādṛśī aparimatā'nantā  
jīvaśaktistāvatsarvasādhāraṇā parimitā'ntavatī ca | cetanatvenaikajātīyo jīvaḥ  
śaktivikāsena paramātmani sāmarasyamavaśyamadhigacchatyeva | etadarthameva  
svasya paramātmanaśca saṃyogo'sminneva prasādakāye'dhigantavyaḥ | anena ca  
saṃyogena ātmaupamyarūpaṃ samadarśanaṃ atraivānubhavituṃ śaknoti  
mānavaḥ | etādṛśayogasādhanāya bhagavadgītā asmākaṃ pradhānaṃ śaraṇaṃ  
bhavitu-marhati | ayameva śivayoga iti śivāgameṣu nigadyate | yena kenāpi  
nāmnā vyavahṛtamapi tattvaṃ sarveṣāmapi sukhapariṇāmyeva saṃpadyate |  
etādṛśa-śivayogasvarūpaṃ bhagavadgītā līlayaiva vivṛṇoti  
etadadhigamāya anekān mārgānupadiśati ca | ato'tra aṅgaliṅgābhidhayoḥ  
jīvaparamayossaṃyogarūpa-sāmarasyapratipādanameva viṣayaḥ | etādṛśena  
saṃyogena jīvasya svarūpa-vijñānaṃ tasminnantaryāmitayā nivasataḥ  
iṣṭaprāṇabhāvātmakasya ca śivasya anubhavaḥ tādṛśena jñānāmṛtena  
tṛptasya jīvasyātmārāmatayāva-sthānamityetatsarvamatra prayojanam |  
granthasyāsya prakṛtena viṣayena saṃbandhaḥ pratipādyapratipādakarūpaḥ  
prasiddha eva | adhikāriṇaścātrā-dhītatarkavyākaraṇālaṅkāraśāstrāḥ  
samyaganubhūtakāvyanāṭakarasāḥ samadhigatāntaḥkaraṇanairmalyāḥ  
dehātmavivecanapaṭava sadbuddhisadbhāva-nāyuktāḥ  
citravicitraprapañcasvabhāvavijñānaniratāḥ strīpuruṣarūpāssarve sādhakāḥ |  
evamanubandhacatuṣṭayeṣu nirūpiteṣu adhikāridṛṣṭyā kaścana ākṣepa udbhavet  
| nanu strīṇāṃ tattvopadeśasyānarhatāyāḥ śāstrapratipādi-tatvāt kathaṃ tā  
api gītāyā adhikāriṇyo bhaveyuḥ ? ayaṃ ca vicāro yadyapi gahano  
gaṃbhīraśca vartate | tathāpi niṣpakṣapātayā dṛṣṭyā vicāryamāṇe tāsāṃ  
tattvaśāstravijñāne avakāśaḥ prāktanakālādapi dṛśyata eva | upaniṣatkāle  
maitreyyādyāḥ striyo na kevalamātmatatvaṃ svayamadhigatavatyaḥ kiṃtu  
tādṛśamupadeśaṃ puruṣebhyo'pi dattavatya iti jñāyate | yājñavalkyaḥ  
svabhāryāyai

### [2.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.81)

p. 25)

### [2.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.82)

tadīyaṃ dāyaṃ vibhajya pradātumaicchat | tadā sā tamapṛcchat yadyamṛtasya  
tvāśāsti vittena ? iti | saḥ pratyavadat amṛtasya tu na āśāsti vittena iti |  
tadānīṃ sā'bravīt kimahaṃ tena kṛryāṃ yadyahamamṛtā na syām iti | aho  
kīdṛśaṃ dhīraṃ ghanagaṃbhīraṃ vacanametat | kīdṛśaṃ vīryaṃ varcaśca  
tatra dyotyate | yadeva śraddhayā vidyayopaniṣadā kriyate ucyate cintyate ca tadeva  
vīryavattaraṃ bhavati | etadṛśaṃ vacanaṃ kāryaṃ ca kimarthaṃ na  
śobhetedānīṃtanāsu yuvatiṣvapi? strīṣu puruṣeṣu ca vidyamānaṃ  
brahmaikavidhameva | ayamaṃśo basavāryeṇāpi samyaganūdyate jale yathā  
gūḍhatamo'sti vahnī rasaśca sasyeṣu yathā nibaddhaḥ | gandhaśca puṣpeṣu yathā  
nirūḍhastathaiva jīveṣu paro nigūḍhaḥ | bālāsu sauhārdamivāsti gūḍhaṃ  
maheśvarassarvagato'pi guptaḥ | evaṃ dehe paramātmano'vasthānamupavarṇayituṃ  
kanyāsnehamevopamānatayā nirdiśati bhagavān basavāryaḥ | evaṃ ca strīṣu  
puruṣeṣu paramātmana ekarūpatvāt tasya paricayamadhigantuṃ puruṣāṇāmiva  
strīṇāmapi samāna evāvakāśaḥ sahajatayā vilasati | atastā apyadhikāriṇyaḥ  
saṃpadyante | gītāprāsthanameva strīśūdrādīnuddiśya pravṛttamiti bhagavān  
vyāso mahābhārate kathayati | strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā | iti  
bhāratamākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam | evaṃ vyāsamaharṣiḥ strīśūdrān  
karmabhraṣṭān brāhmaṇāṃścoddiśyaiva mahābhāratāṃtargataṃ gītāśāstraṃ  
racayāmāsa | striyo vaiśyāstathā śūdrāḥ ityuktvā śrīkṛṣṇo'pi strīṇāṃ  
vaiśyānāṃ śūdrāṇāmapi paramātmasvarūpavijñānāya avakāśaṃ  
parikalpayati | ato'tra vinaiva liṅgavayobhedaṃ jijñāsusāmānyasyāpi adhikāro'stīti  
mahānviśeṣaḥ | ayogyaḥ puruṣo nāsti yojakastatra durlabhaḥ ityabhiyuktoktyā  
puruṣābhidheyānāṃ puṃrūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ sarveṣāmapi gītāyāṃ praveśo  
vidyata eva | mānavadehe cetanarūpo jīvaḥ puruṣa ucyate | strīṣvapi vartamānaḥ sa  
eva jīvaḥ puruṣapadavācyo bhavati | ataḥ strīṇāmapi vastutaḥ puruṣatvāt  
gītāprasthāne'vakāśo yujyata eveti sarvamavadātam ||

### [2.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.83)

p. 26)

### [2.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.84)

evaṃ mānavasāmānyamuddhārayituṃ pravṛttaṃ  
gītāprasthānamārabhamāṇastadāvirbhāvasyāvakāśaṃ kalpayati  
dhṛtarāṣṭrapraśnadvārā dhṛtarāṣṭra uvāca ityādinā-

### [2.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.85)

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |  
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1 ||

### [2.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.86)

dharmakṣetre puṇyakṣetrabhūte kurukṣetre samavetāssaṅgatā yuyutsavaḥ yuddhaṃ  
kartumicchaṃto māmakāḥ matputrā duryodhanādayaḥ pāṇḍavāścaiva  
pāṇḍuputrā yudhiṣṭhirādayaśca kiṃ akurvata? asmatpakṣīyaṃ  
prabalamadhikaṃ ca sainyaṃ vīkṣya tasyādhikyaṃ baliṣṭhatāṃ cāvagatya  
pāṇḍavānāṃ svavijayasandehāt yuddhāduparatireva āsīdvā? uta taiḥ saha  
yuddhameva pravṛttaṃ vā? iti svaputrābhimānāt dhṛtarāṣṭraḥ kutūhalena  
sañjayaṃ yuddhavārtāṃ pṛcchati || 1 ||

### [2.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.87)

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastathā |  
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 2 ||

### [2.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.88)

sañjaya uvāca- pāṇḍavānāṃ bhayaprasaṅganivṛttistuśabdena ucyate |  
teṣāṃ bhayaṃ nāsīdeva pratyuta duryodhanasyaiva bhayaṃ babhūveti bhāvaḥ | tadā  
ubhayapakṣayossaṅgame rājā duryodhanaḥ vyūḍhaṃ vyūharacanādikaṃ kṛtvā  
sthitaṃ pāṇḍavānīkaṃ pāṇḍavasainyaṃ dṛṣṭvā ācāryaṃ  
droṇamupasaṅgamya tasyātisamīpaṃ gatvā vacanaṃ vakṣyamāṇaṃ  
vākyamabravīt akathayat || 2 ||

### [2.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.89)

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |  
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3 ||

### [2.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.90)

pūrvokta evāśayaḥ prapañcyate - drupadaputreṇa drupadasya rājñaḥ putreṇa  
tava ca śiṣyeṇa tvatsakāśādeva dhanurvidyāṃ prāptavatā ca dhīmatā medhāvinā  
dhṛṣṭadyumnena vyūḍhāṃ vyūharacanādinā vyavasthāpitāṃ  
pāṇḍuputrāṇāṃ pāṇḍavānāmetāṃ puraḥsthitaṃ mahatīṃ buhadākārāṃ  
camūṃ sainyaṃ paśya vilokaya pāṇḍavasainyasya

### [2.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.91)

p. 27)

### [2.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.92)

saṃkhyayā nyūyatve'pi mahatī camūḥ iti kathanena duryodhanasya hṛdaye  
vidyamānamaviśvāsamūlaṃ bhayaṃ sūcyate || 3 ||

### [2.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.93)

tasya hṛdaye samutthitametadeva bhayaṃ vistareṇa prakaṭayati -

### [2.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.94)

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |  
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 4 ||

### [2.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.95)

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |  
purujitkuntibhojaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ || 5 ||

### [2.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.96)

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |  
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 6 ||

### [2.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.97)

atra pāṇḍavānāṃ pakṣe śūrāḥ śauryavanto maheśvāsāḥ mahattara##-  
prasiddhaḥ | śastrabale'rjuno viśrutaḥ | etadubhayatulyā yuyudhānādyāḥ  
draupadeyāntāssarva eva sarve'pi mahārathāḥ ātmānaṃ sārathiṃ caiva svasainyaṃ  
cāpi kṛtsnaśaḥ | yo rakṣanyudhyati naraḥ sa mahāratha ucyate |  
ityuktapūrṇavīralakṣaṇasaṃpannāssanti | evaṃ tatpakṣe vidyamānāḥ sarve'pi  
mahārathā ityabhiprāyeṇa pūrvaṃ mahatī camūḥ ityuktam |

### [2.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.98)

evaṃ parabalasya saṃkhyayā'lpatve'pi mahattvamuktvā svapakṣasya saṃkhyayā  
ādhikye'pi baladṛṣṭyā nyūnatvamāha-

### [2.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.99)

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |  
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi || 7 ||

### [2.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.100)

tuśabdena pratipakṣāt vailakṣaṇyaṃ sūcyate | tatpakṣīyāstu sarva eva mahārathāḥ  
asmadīyāstu sarve yuddhaviśāradāḥ sāmānyavīrāpekṣayā kiñcidviśiṣṭāḥ  
tāvataiva na mahārathāḥ | yadyapyatra bhīṣmadroṇādayo mahārathāssanti | athāpi  
na sarve mahārathāḥ tatpakṣe tu sarva eva mahārathāḥ | tadidaṃ vailakṣaṇyaṃ  
sūcyate tuśabdena | he dvijottama asmākaṃ asmatpakṣe tu ye viśiṣṭāḥ

### [2.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.101)

p. 28)

### [2.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.102)

vīryādiguṇasaṃpannāṃssanti tānnibodha śṛṇu | yadyapi bhavānetatsarvaṃ  
jānāti tathāpi tān pradhānabhūtān mama sainyasya parigaṇanārthaṃ te bravīmi ||

### [2.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.103)

bhavān bhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ |  
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattirjayadrathaḥ || 8 ||

### [2.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.104)

anye ca bahavaśśūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |  
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 9 ||

### [2.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.105)

bhavadvyatiriktā anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ prāṇānarpayituṃ  
sannaddhāḥ nānāśastrapraharaṇāḥ nānāvidhāni śastrāṇi praharaṇasādhanāni  
gadāmusalādīni ca yeṣāṃ tādṛśāḥ | sarve yuddhanipuṇā eva vartante || 9 ||

### [2.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.106)

evaṃ parabalasya svabalasya ca tolanena svīyaṃ nirṇayamāha-

### [2.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.107)

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |  
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10 ||

### [2.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.108)

tat svasmāt svapakṣāpekṣayā parapakṣe mahārathādhikyāt bhīṣmābhi##-  
pāṇḍavānāṃ bhīmābhirakṣitamidaṃ tu balaṃ sainyaṃ paryāptaṃ svakārya##-  
aparyāptamaparimitaṃ pareṣāṃ paribhavasamarthamatyadhikam paryāptaṃ  
parimitamalpaṃ asmajjayāsamartham iti vyākurvanti | paraṃ tu pūrvoktameva  
svarasaṃ dṛśyate || 10 ||

### [2.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.109)

evaṃ svapakṣasya daurbalyaṃ jānan duryodhanaḥ vṛddhasya pitāmahasya  
senāpaterbhīṣmasya rakṣaṇe sarvairapi jāgarūgatayā vartitavyamityāha-

### [2.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.110)

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |  
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantassarva eva hi || 11 ||

### [2.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.111)

ayanaṃ nāma yuddhasaṃraṃbhe yodhānāṃ tattatsvarūpānuguṇaṃ yuddharaṅge  
avasthitisthānam | atassarveṣu ca ayaneṣu yathābhāgaṃ svasvaniyata##-

### [2.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.112)

p. 29)

### [2.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.113)

avasthitāssarva eva hi bhavantaḥ asmatsenāpatiṃ bhīṣmamevābhirakṣantu  
sarvaprakāreṇāpi saṃrakṣantu | senāpatyadhīnatvātsainyasya tasmin rakṣite sati  
samagraṃ sainyameva rakṣitaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ || 11 ||

### [2.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.114)

evamadhairyeṇācāryaṃ droṇaṃ prati vadantaṃ rājānaṃ duryodhanaṃ  
protsāhayituṃ senāpatiḥ pitāmahaśca bhīṣmaḥ prayatitavānityāha-

### [2.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.115)

tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pītāmahaḥ |  
siṃhanādaṃ ninadyoccaiḥ śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12 ||

### [2.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.116)

tasya rājño duryodhanasya harṣaṃ santoṣaṃ sañcanayansamyagutpādayan  
pratāpavān mahābalaparākramaśālī kuruvṛddhaḥ kuruvaṃśavṛddhaḥ  
pitāmaho bhīṣmastadīyabhayāpanodāya siṃhanādaṃ parakīyānāṃ  
bhayotpādanāya svīyānāṃ dhairyotpādanāya ca vīraiḥ kriyamāṇaṃ  
siṃhagarjanatulyaṃ nādaṃ ninadya śabdayitvā | pākaṃ pacatītivat prayogaḥ |  
siṃhanādaṃ kṛtvetyarthaḥ | śaṃkhaṃ svīyaśaṃkhaṃ dadhmau pūrayāmāsa ||  
12 ||

### [2.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.117)

evaṃ senāpatinā kṛtaprotsāhā itare'pi sarve tathaivākurvannityāha-

### [2.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.118)

tataśśaṃkhāśca bheryaśca praṇavānakagomukhāḥ |  
sahasaivābhyahanyasta sa śabdastumulo'bhavat || 13 ||

### [2.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.119)

tatastadanantaraṃ śaṃkhāśca praṇavānakagomukhā bheryaśca sahasaiva jñaṭiti  
abhyahanyanta tāḍitāḥ | tairutpannaḥ sa ca śabdaḥ sarvavyāpī parapakṣabhayā##-  
|| 13 ||

### [2.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.120)

evaṃ duryodhanapakṣīyaprotsāhaṃ paśyatāṃ pāṇḍavasainyānāmadhairyaṃ  
yathā mābhūt tathā pāṇḍavapakṣīyā api svīyasainyaprotsāhāya prayatitavanta  
ityāha-

### [2.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.121)

tataḥ śvetahayairyukte mahati sthandane sthitau |  
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṃkhau pradadhmatuḥ || 14 ||

### [2.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.122)

tataḥ parapakṣe bheryāditāḍanānantaraṃ śvetahayaiḥ śvetaturagairyukte mahati  
bṛhadākāre syandane rathe sthitāvupaviṣṭau mādhavaḥ śrīkṛṣṇaḥ  
pāṇḍaścaivārjunaścaiva

### [2.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.123)

p. 30)

### [2.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.124)

divyau śaṃkhau svīyadivyaśaktiviśiṣṭau śaṃkhau pradadhmatuḥ  
pūrayāmāsatuḥ || 14 ||

### [2.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.125)

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |  
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṃkhaṃ bhīmakarmā bṛkodaraḥ || 15 ||

### [2.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.126)

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |  
nakulassahadevaśca suṣeṇamaṇipuṣpakau || 16 ||

### [2.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.127)

kāśyaśca parameśvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |  
dhruṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 17 ||

### [2.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.128)

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |  
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṃkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak || 18 ||

### [2.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.129)

pāñcajanyamiti śrīkṛṣṇaśaṃkhasya nāma | devadattamityarjunaśaṃkhasya  
nāma | evamupariṣṭādapi | evaṃ pradhānapuruṣaiḥ śaṃkhadhmānakaraṇāt  
protsāhitā itare'pi yodhāḥ kāśyaḥ kāśīrājaḥ tatprabhṛtayassarve'pi  
svasvaśaṃkhān pṛthak pṛthak pratyekaṃ pratyekaṃ dadhmuḥ pūrayāmāsuḥ ||  
15-18 ||

### [2.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.130)

evaṃ śrīkṛṣṇādibhiḥ divyaśaṃkhadhvanibhiḥ pāṇḍavasainye protsāhite  
duryodhanasainyasyaitacchravaṇena mahadbhayamāsīdityāha-

### [2.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.131)

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |  
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat || 19 ||

### [2.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.132)

nabhaḥ pṛthivīṃ caiva vvanunādayan viśeṣeṇa pratiśabdaṃ utpādayan tumalaḥ  
sarvavyāpākassan sa ghoṣaḥ śaṃkhaśabdaḥ dhārtarāṣṭrāṇāṃ duryodhana##-  
vyadārayadbhedayāmāsa || 19 ||

### [2.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.133)

evaṃ bāhyadṛṣṭyā duryodhanādīnāṃ hṛdayakaṃpane jāte'pi kiñcidvyāje##-  
vicitraṃ pariṇāmamutpādayitumavakāśaṃ parikalpayati-

### [2.134](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.134)

atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |

### [2.135](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.135)

p. 31)

### [2.136](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.136)

pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 20 ||

### [2.137](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.137)

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |

### [2.138](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.138)

he mahīpate iti sañjayena dhṛtarāṣṭrasaṃbodhanam | atha vyavasthitān  
sarveṣvayaneṣu yathābhāgamavasthitān susajjitān dhārtarāṣṭrān duryodhanādīn  
dṛṣṭvā tadā kapidhvajaḥ kapirdhvaje yasya saḥ pāṇḍavo'rjunaḥ śastrasaṃpāte  
śastrāṇāṃ saṃpātaḥ parasparaṃ prayogastasmin pravṛtte sati evaṃ  
pakṣadvayaśaṃkhaśabdādibhiḥ protsāhanena yuddhārambhasūcanayā ca  
parasparaṃ bāṇaprayoge ārabdhe sati dhanuḥ svasya dhanurudyamya haste dhṛtvā  
bāṇaprayogonmukhaṃ kṛtvetyarthaḥ | hṛṣīkeśaṃ śrīkṛṣṇaṃ idaṃ  
vakṣyamāṇaṃ vākyamāha | atra hṛṣīkeśapadaprayogādidaṃ vaicitryaṃ  
bhagavataiva kṛtamiti sūcyate | hṛṣīkaṃ nāma indriyam | hṛṣīkaṃ  
viṣayeṃdriyam ityamaraḥ | tasyeśaḥ prerakaḥ | sa hi bhagavānsarveṣāmindri##-  
mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca iti ca bahu vadiṣyati sa eva | ato'dhyātma##-  
hṛṣīkeśapadena sūcyate | nanu adhyātmaśāstrasya yuddharaṅge  
kimarthamupadeśaḥ kṛtaḥ | yatra kvacanopaviśyaikānte khalu  
tattvaśāstramupadeṣṭavyamiti cetsatyam | paraṃtu adhyātmaśāstraṃ  
kevalaśuṣkavairāgyasādhakaṃ lokavyavahārānupayogi pratyuta tadvirodhyeva na  
tena lokasya kaścanopayogaḥ pratyuta virodha eva ityādirītyā janāssarve bhrame  
magnāssaṃti | adhyātmaśāstrādhyāyanāya sarvodyamebhyo nivṛttireva  
saṃpādanīyetyapi kecit bhrāmyaṃti | ye tāvadgalitavayaso vṛddhāsta  
evādhyātmaśāstrasyādhikāriṇaḥ | na tacchāstraṃ taruṇa##-  
kecidvadaṃti | ye tāvadaśaktāḥ śarīre manasi buddhau ca ta eva kālayāpanāya  
adhyātmaśāstraṃ paṭheyuriti ca kecana mandāḥ bhāvayaṃti rājakīyavyavahāreṣu  
vyāpṛtāḥ puruṣāḥ striyaśca svīyakarmanivṛttyanantarameva  
adhyātmaśāstramadhyetuṃ prabhaveyuriti kecana bhāvayaṃti |  
etādṛśabhramāpanodanāya

### [2.139](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.139)

p. 32)

### [2.140](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.140)

sainyamadhya eva vedāntopadeśamārabhate prabhuḥ | adhyātmaśāstrasya  
dhārmikalaukikapravṛttyordvayorapyupayogitāṃ pradarśayituṃ yuddharaṅga  
evopadeśa ārabdhaḥ | pratyuta madālasānāṃ durabhimānināṃ paṇḍitaṃ##-  
svakartavye pravṛttyutpādakatāṃ ca pradarśayituṃ kāryakṣetra evādhyātma##-  
saṃpādayituṃ prabhavedityāśayena tacchāstrasya tādṛśavīryavattāṃ  
sākṣādeva kriyayā ca nivedayituṃ raṇabhūmāveva tadupadeśāvakāśaṃ  
kalpitavān prabhuḥ | arjuno hi svapakṣīyān parapakṣīyān sarvānapi pūrvameva  
ajānādeva | nūtanatayeva tasya teṣāṃ didṛkṣā taddarśanena ca tasya nirvedaḥ  
tena ca tasya yuddhāduparatiḥ na yotsye iti tadvacanaṃ ante tasyaiva naṣṭo mohaḥ  
ityudghoṣaḥ ityādikaṃ sarvamapi bhagavatpreraṇaṃ vinā nahi svata eva pravarteta |  
etādṛśaṃ bhagavatassarveṃdriyaprerakatvaṃ indriyāṇāṃ tadadhīnatvaṃ  
adhyātmaśāstrasyānuṣṭhānaparyavasāyitvaṃ ityādikamarthajātaṃ spaṣṭaṃ  
sūcyate hṛṣīkeśapadena | ataḥ śāstrasyānuṣṭhānaparyavasāyitāṃ sarvebhyaḥ  
pratyakṣatayaiva pradarśayitumeva yuddhabhūmāveva kenacidvyājenadhyātma##-  
tacchāstropadeśo na doṣāya bhavet | avaśiṣṭho viṣayo'nyatra yathāvasaraṃ  
nivedyate || 20 ||

### [2.141](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.141)

hṛdi sthitena devena preritaḥ arjunastadā kimuvāca ityāha -

### [2.142](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.142)

senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21 ||

### [2.143](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.143)

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānupasthitān |  
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame || 22 ||

### [2.144](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.144)

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |  
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 23 ||

### [2.145](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.145)

he acyuta kṛṣṇa! acyutapadaprayogāt kṛṣṇaḥ mānavo'pi nāśarahitaḥ  
sākṣātparamātmaivetyartho gamyate | evamutpattivināśarahitaḥ paraṃ##-

### [2.146](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.146)

p. 33)

### [2.147](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.147)

bhagavān divyamaṅgalavigraho mahādeva eva kṛṣṇanāmnā jijñāsorarjunasya  
purastasthau | arjunaśśuddhajīvaḥ bhāvikalyāṇasādhakaṃ svīyamāśayaṃ  
sākṣātparamātmanyeva śuddhahṛdayena prakaṭīcakāra ubhayossenayormadhye  
me rathaṃ stāpaya cālayitvā tiṣṭha katipayanimeṣaparyantamiti | kimarthamityata  
āha- yāvadityādi | ahaṃ yoddhukāmānavasthitān yuddhaṃ kartukāmāssanto  
ye'vasthitāstānyāvannirīkṣe yathā paśyeyaṃstathā rathaṃ sthāpaya |  
mannirīkṣāṇāya yathā saukaryaṃ syāttathā sthāpaya | ke te nirīkṣaṇīyā ityasya  
vivaraṇaṃ yairityādi | kaiḥ yairiti yāvat | asmin raṇasamudyame yuddha##-  
mattvā mayā saha virodhena yuddhaṃ kartuṃ ke vā iccheyuḥ | iti viṣādasūcanāya  
yairityanu kairityuktam | etadeva spaṣṭaṃ vivṛṇoti yotsyamānānītyādi |  
durbuddherdrohabuddheryathākathaṃcit pañcagrāmairvā saṃdhiṃ  
vāñchatāmapyasmākaṃ pūrṇadrohaṃ kartumicchato dhārtarāṣṭrasya  
duryodhanasya yuddhe tena pravartamāne tadīye yuddhe | etenaitādṛśasahodara##-  
priyamasmadvadharūpaṃ cikīrṣavaḥ kartumicchavaḥ ya ete'tra yuddharaṅge  
samāgatā militāstādṛśānyotsyamānān ahamavekṣe samyakpaśyāmi ||

### [2.148](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2.148)

evamarjunenoktaḥ śrīkṛṣṇaḥ sarveśvaro'pi sannāśritavātsalyāt  
tadīyasārathye'vasthitaḥ tādātvikasvasvāminiyogaṃ tathaiva paripālayāmāseti  
sañjayo dhṛtarāṣṭramuvāca -

_First 148 of 472 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2)_

## Linked texts (1)

- [Bhagavadgītā](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita.1.1) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!bhagavadgitavirasaivabhasya.2) · Pramāṇa
