Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 3

Bhagavadgītāvīraśaivabhāṣya 3

Language
Sanskrit

3.1

nanu yāvatparyantaṃ loke vasati mānavaḥ tāvatparyantaṃ rūpasparśādiviṣaya##-

3.2

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 64 ||

3.3

rāgadveṣaviyuktaiḥ pūrvoktarītyā śubheṣu rāgaṃ vyāmohaṃ aśubheṣu dveṣaṃ
vā tyajadbhiḥ ata eva ātmavaśyaiḥ viṣayān tattatkālaṃ karmavaśa-prāptān
sparśādiviṣayān caran anubhavan svāntargatāyeṣṭaprāṇabhāvātma-kāya
parameśvarāya tadānīmeva bhaktyā samarpya tadbhuktaśeṣān tāneva viṣayān
bhuñjāno vidheyātmā vyavasthitacittaḥ śivadīkṣayā susaṃskṛto nirmalo jīvaḥ
prasādamantaḥkaraṇanairmalyamadhigacchati prāptoti | sparśādiṣu bhojyaviṣayeṣu
ekaikasminnapi rūpaṃ rucistṛpti-

3.4

p. 86)

3.5

riti trayaḥ padārthā vartante | bhaktyā yadi te saparpyante tadā tān parameśvaro##-
prāṇaliṃga-rūpeṇa śirasi bhāvaliṃgarūpeṇa eka eva paramātmā
bhaktānugrahāya vilasati | gurūṇā etatsarvaṃ jñātvā sādhako jīvaḥ ekaikamapi
bhojyavastu yadi bhaktyā paramātmane samarpayettadā rūpamiṣṭaliṃgāya
bhrūmadhyasthāya rasaḥ prāṇaliṃgāya hṛdayasthāya tṛptirbhāvaliṃgāya
śirovirājamānāya samarpitā bhavanti | evaṃ samarpaṇena padārthagatau
rajastamoguṇau parihīyete paraṃtu sattvaguṇa eka evāvaśiṣyate | evaṃ
sattvapravṛddhyā sādhake sāttvikavartanena manaḥprasādo jāyate | prasādastu
prasannatetyanubhavino vadanti | padārthabhogātprāk yasmai kasmaicit satpātrāya
santoṣeṇa pradānameva tyāga ucyate | anena tyāgenaiva paramātmā prīyate na tu
prāgbhogena | na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ iti
bhagavatī śrutireva tyāgasya mahattvaṃ varṇayati | tyāgenaiva mānavaḥ śivapriyo
bhūtvā śaktivikāsena śiva eva saṃpadyate | iyamevāmṛtasthitiḥ | bhogena
pāśavī vṛttirvardhate | parantu tyāgādanantaraṃ tadeva bhojyaṃ vastu yadi
bhujyeta tadā prasādarūpeṇa pariṇataṃ sat sādhakaṃ pāvayati | mānavairna kadāpi
padārthabhogibhirbhāvyaṃ kintu prasādabhogibhirbhavitavyamiti bhagavata āśayaḥ
| tena tyaktena bhuñjīthāḥ mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam itīśāvāsye śrūyate |
iṣṭaprāṇabhāvātmakāya mahādevāya vastugatarūparucitṛptīnāṃ padārthānāṃ
samarpaṇena ta eva paramātmanā adṛśyatayaivopabhujya tyaktāḥ
bhaktānanugrahītuṃ vātsalyapūrvakaṃ pratinivartyante | etadeva bhuktāvaśiṣṭaṃ
vastu śeṣaḥ iti vaiṣṇavasaṃpradāye tyakta iti vīraśaivasaṃpradāye ca bhāvyate |
paramātmane tattatkāla eva bhaktyā samarpitaṃ sukhaduḥkhādikaṃ sarvamapi vastu
tena tyaktamiti saṃbhāvya yaḥ svīkaroti saḥ nityasukhī saṃpadyate | tādṛśaṃ
nityasukhaṃ duḥkhamadhye yo'nubhavati sa eva brāhmaṇaḥ | sukhaduḥkhayoḥ
samīkaraṇaṃ tvidameva | yaḥ samadarśanaḥ sa sarvo'pi brāhmaṇa eva | ya evaṃ
svānte svahitāya nivasantaṃ paramātmānaṃ prāṇavatpriyāmaṣṭa-

3.6

p. 87)

3.7

devamiti bhāvayitvā sarvamapi svīyaṃ bhojyaṃ vastu tasmai bhaktyā samarpayituṃ
vīravratamekaṃ svīkaroti sa eva vīraśaivaḥ | jagadrūpatayā sarvavyāpakaṃ
brahmacaitanyaṃ akhaṇḍaliṃgamiti matvā tasminneva svasyāva-sthānāt svaṃ
saṃpūrṇatayā tadadhīnamiti yo bhāvayati sa eva liṅgāyattacitta-tvāt
liṃgāyata iti vyavahriyate | evaṃ brāhmaṇavīraśaivaliṃgāyatapadāni na kevalaṃ
jātivācakāni kiṃtu brahmabhāvabodhakānīti vivekibhirjñeyam | etādṛśaṃ
brahmabhāvamadhigantuṃ saccaritānāṃ sarveṣāmapyadhikāro vartate | evaṃ
brāhmaṇo bhūtvā brahmabhāve'haṅkāramamakārau saṃtyajya prasādabhogena
nirmalo bhūtvā yuddhaṃ śivārādhanabhāvanayā nirvoḍhuṃ paramātmā
śrīkṛṣṇo'rjunaṃ prerayati || 64 ||

3.8

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||

3.9

prasāde evaṃ prasādabhogenāntaḥkaraṇe prasanne sati puruṣasya sarvaduḥkhānāṃ
hānirupajāyate | sarvaduḥkhānāmapi hi mūlaṃ manaḥkāluṣyameva | mana eva
manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | bandhāya viṣayāsaṅgi muktyai
nirviṣayaṃ manaḥ | iti hyucyate'nubhavibhiḥ | evaṃ prasannacetaso manuṣyasya hi
buddhirāśu śīghrameva paryavatiṣṭhate | niścalabhaktistādṛśaḥ sādhakaḥ
śīghraṃ sthitaprajño bhavatītyarthaḥ || 65 ||

3.10

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutassukham || 66 ||

3.11

ayuktasya asamāhitacittasya tāvat samīcīnā buddhirnāsti na saṃbhavati |
evamayuktasya paramātmani sarvārpaṇabhāvena yaḥ śaraṇāgato na bhavati
tādṛśaḥ pratyekajīvanaḥ puruṣasya vyavahārakāle'pi śirovirājamānena
prekṣakena bhāvaliṃgena aikyamanāpannasya bhāvanā sarvatrātmacintā na
saṃbhavati | tasya tāvadātmaupamyadṛṣṭirna vilasati |

3.12

brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
lipyate na sa pāpena padmapatramivāṃbhasā ||

3.13

iti bhagavāneva vakṣyati | evaṃ

3.14

p. 88)

3.15

sarveṣāmapi karmaṇāṃ brahmabhāvena samadṛṣṭyā anuṣṭhānameva yogaḥ | sa
eva yasmin na vidyate so'yukta iti parigamyate | tasyāyuktasya sadbhāvanā na vidyate |
evamadhyātmabhāvanārahitasya śāntirupaśamo na saṃbhavati | aśāntasya
viṣayakaluṣitasya sukhaṃ kuto labhyate ? indriyalabhyaṃ sukhaṃ
duḥkhamiśrameveti sarvaiḥ jñātam | ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva
te iti bhagavānapyāha | tasmātsaṃyuktasyaiva jagadvyavahāreṇa śāśvataṃ
sukhaṃ syāt | etādṛśo yogo yairnādhigamyate ta eva vyavahārairduḥkhaṃ
prāpnuvanti | ayamevāśayaḥ yogaḥ karmasu kauśalam ityatrāviṣkṛtaḥ | yaḥ
svasmai svahitāya stayamevāhaṅkāreṇa vyavaharati saḥ duḥkhabhāgbhavati | yaḥ
svahṛdaye virājamānāya prāṇaliṅgāya sarvendriyaissaha svātmānamapi
samarpya tatsantoṣārthaṃ tatpreraṇānurodhenaiva vyavaharati saḥ na kadāpi
duḥkhaṃ samaśnute | yastaccitto tanniṣṭhastadgataprāṇassamāhito bhūtvā
svīyapatisantoṣāyaiva nityaṃ vyavaharti sa sarvadā nityasukhī vartate | śāntitṛptī
tasya svabhāvatayā pariṇamataḥ | evaṃ jāgarūkatayā vyavaharaṇameva yoga iti
paramātmā upadiśyati | tādṛśo yogasya paricayaḥ sarveṣāmapyāvaśyakaḥ |
asya yogasyānadhigamenaiva mānavā duḥkhino bhaveyuḥ || 66 ||

3.16

ayuktasya jīvasya buddhirvyavasthitā na bhavatīti kuta ityatrāha -

3.17

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāṃbhasi || 37 ||

3.18

caratāṃ svasvaviṣayeṣu pravartamānānāṃ indriyāṇāṃ yanmanaḥ anuvidhīyate
indriyamanusṛtya mano'pi yatra pravartetaivetyarthaḥ | tanmanaḥ aṃbhasi udake
nadyādipravāhe nāvaṃ vāyuriva asya manuṣyasya prajñāṃ harati hi |
vāyuryasyāṃ diśināvamapi haṭhātpravartayatyeva tadvadindriyāṇāṃ
viṣayaprābalye manaso'pi tadanuguṇapravṛttau prajñāpi tadanuguṇaiva
bhavedityarthaḥ || 68 ||

3.19

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |

3.20

p. 89)

3.21

indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 69 ||

3.22

he mahābāho tasmātkāraṇāt yasya vivekinaḥ indriyāṇīndriyārthebhyaḥ
svaviṣayebhyaḥ sarvaśaḥ sarvaprakāreṇāpi nigṛhītāni bhavanti tasyaiva prajñā
pratiṣṭhitā niścalā bhavati || 67 ||

3.23

evamindriyaviṣayeṣu pravṛttiravidyāvaśādbhavati | avidyā ca vidyāvirodhinī | ata
iyamavidyā vidyāṃ jñānaṃ nāśayet | evamutpannā ca vidyā avidyāṃ nāśayet |
vidyāyā avidyānāśakatvaṃ prasiddham | evaṃ vidyāvidyayoḥ
parasparanāśakatvamupapādayati -

3.24

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||

3.25

yathā niśācarāṇāṃ niśaiva divā bhavati teṣāṃ divaiva asmākaṃ niśā bhavati
tathā sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇināṃ yā niśā tamaḥ sarvapadārthānāṃ
avivekaheturadarśanakāraṇaṃ saṃpadyate tasyāṃ tamasi saṃyamī yogī jāgarti
sarvaṃ paśyati | lokastu tadviparītavartana eva vartate | atasteṣāṃ viveka eva
sveṣṭavirodhitvāt tama ucyate | yogī tāvadandhakāre vastūnāṃ bāhyarūpāṇi
yadyapi na paśyati kintu prakāśamānaṃ brāhmaṃ cidrūpaṃ paśyatyeva |
tadānīmavivekinastu bāhyaprakāśābhāvāt vastunāṃ bāhyarūpāṇi na hi paśyanti
| parantu antarvirājamānaṃ cidrūpaṃ draṣṭuṃ na śakyata eva teṣām | ato
jñānināṃ yā jāgṛdavasthā sā ajñānināṃ niśāvasthā saṃpadyate | yadā
ajñāninā sarvāṇi vastūni bāhyadṛṣṭyā avalokyante tadā jñāninā tāni na
dṛśyanta eva prayuta saḥ sarvatra paramātma prakāśameva paśyati | bāhyāni
rūpāṇyapi tasya brahmabhāvenaiva dṛśyante | avivekināṃ sveṣṭavirodhitvāt yo
vivekastamo bhavati sa eva yogināṃ sveṣṭa-sādhanatvāt divā saṃpadyate |
evaṃ yasyāmavivekāvasthāyāṃ bhūtāni itaraprāṇinaḥ jāgrati sarvaṃ paśyanti
saivāvasthā paśyato muneḥ paramartha-tattvaṃ paśyato yoginaḥ

3.26

p. 90)

3.27

niśā bhavati | avivekadaśāyāṃ hi mānavaḥ sarvaṃ karoti | sā tvavasthā
jñāninaḥ sveṣṭavastuvirodhitvāt niśeva bhavati | tathāca avivekino yatra ramante tat
vivekināṃ jugupsitaṃ bhavati | vivekinā yat jugupsitaṃ tadeva ca mūrkhāṇāṃ
priyatamaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati || 69 ||

3.28

evañca uktarītyā vivekinaḥ ātmātiriktaviṣayavitṛṣṇasyaiva śāntirmokṣo vā
bhavitumarhati na tu ātmātiriktakṣudrātyantaheyārthatṛṣṇasyeti
sadṛṣṭāntamupapādayati -

3.29

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti tadvat |
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 20 ||

3.30

āpūryamāṇaṃ nadyādīnāmadbhiḥ sadā pūryamāṇamapi acalaṃ ekarūpameva
santaṃ samudramāpaḥ sarvataḥ prāptā yadvatpraviśanti | tadvat prāptyā aprāptyā
vā avikṛtaṃ satataikarūpaṃ yaṃ puruṣaṃ kāmā avaśaprāptā viṣayāḥ sarve
praviśanti natu leśato'pi vikāramāpādayanti sa eva
śāntimaihikamanassamādhānaṃ anantaraṃ śāśvataśāntirūpamokṣaṃ ca āpnoti
| kāmakāmī kāmyanta iti kāmāḥ ātmātiriktalaukikaviṣayāḥ tān kāmayituṃ
śīlaṃ yasya saḥ kāmakāmī | tādṛgjīvo naiva śāntimāpnotītyarthaḥ || 70 ||

3.31

vihāya kāmānyassarvān pumāṃścarati niḥspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 71 ||

3.32

tasmāt yaḥ kāmān uktalaukikaviṣayān vihāya parityajya | teṣu
puruṣārthatvabuddhirahita iti yāvat | ata eva nispṛhaḥ kutrāpyapekṣārahitaḥ | ata
eva nirmamo nirahaṅkāraśca ahaṅkāramamakārarahitassa evaṃbhūtaḥ
śāntimadhigacchati prāpnoti || 71 ||

3.33

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyasi |
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 72 ||

3.34

p. 91)

3.35

he pārtha eṣā yathoktā brāhmī paraśivaprāptyanuguṇā sthitiḥ | enāṃ sthitiṃ
prāpya ko'pi na vimuhyati | asyāṃ sthityāmantakāle'pi antimavayasyapi sthitvā
brahmanirvāṇaṃ brahmarūpaṃ nirvāṇaṃ mokṣaṃ ṛcchati prāpnoti | ataḥ
kathañcit tādṛśīṃ sthitiṃ saṃpādayetyarthaḥ ||

3.36

tṛtīyādhyāyaḥ

3.37

pūrvaṃ dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya | buddhau
śaraṇamanviccha ityārabhya karmaṇāṃ heyatvaṃ jñānasyaiva śreṣṭhatvaṃ
coktam | atrārjunaḥ pṛcchati |

3.38

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava || 1 ||

3.39

he janārdana kṛṣṇa karmaṇaḥ karmāpekṣayā buddhirjñānameva jyāyasī
śreṣṭheti te tava matā cetsammatā syāt tat tarhi he keśava kṛṣṇa ghore karmaṇi
yuddhākhye'smin ghorakṛtye māṃ kiṃ kuto niyojayasi prerayasi tasmāduttiṣṭha
kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ityādinā? dehe tvayi paraśivastridhā
vartata iti jñānamema nālam kintu sa eva tadīyendriyaiḥ tatsevakasakāśāt sakalān
vyavahārān nirvahan vartate | tadā prakṛtistamākṛṣya tatsakāśādbalātkāreṇa
karma kārayati | atassa sarvamapi karma bhagavatprītyarthaṃ nissvārthatayā yadi
karoti tadā sa bhagavadanugrahabhājanaṃ bhūtvā tatprasādena sukhī saṃpadyate |
ato dehe virājamānasya śivasya saṃtoṣāya sarvo'pi vyavahāro niruhya ityāśayena
tatkāle nirvartyaṃ karma sarvamapi kartavyabhāvanayā sarvairanuṣṭheyamiti
kṛṣṇo'rjunamapādiśat | dehe śivasya sānnidhyaṃ tena nirvartyāṃ
jagadvyāpāralīlāṃ cājānannarjunaḥ kevalasvarūpajñāne yadi mānavo varteta
tadevālam kimiti bhīkaramidaṃ yuddhākhyaṃ karmānuṣṭheyamiti tasyāśayaḥ | ata
eva saḥ pṛcchati || 1 ||

3.40

p. 92)

3.41

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām || 2 ||

3.42

vyāmiśreṇeva parasparasaṅkīrṇatayeva karmasu mama preraṇāt jñānasya ca
praśaṃsayā arthaṃ nirṇetumaśakyeneva vākyena pūrvoktena me mama buddhiṃ
mohayasīva kṛtyākṛtyavivekaśūnyaṃ māṃ tvameva karoṣīva kṛtavānasyeva
| ubhayatra ivaśabdaprayogaḥ svasya mandabuddhestathā bhātītyarthaṃ nivedayati |
mānavasya śivajñānamevāvaśyakam | tenaiva tasya svarūpajñānamudeti
ityekadā vakti bhavān | anantaraṃ sarvamapi karma tadīyamiti jñātvā
śraddhayānuṣṭheyamiti ca vadati bhavān | kimahaṃ jñānamekamevāvalaṃbe uta
sarvadā karma kurvanneva varte iti saṃśayo me jātaḥ | tattasmāt ekaṃ
karmajñānayoranyatarat niścitya yenānyatareṇa ahaṃ śreyassadgatimāpnuyāṃ
prāpnuyāṃ tadvada kathaya || 2 ||

3.43

loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām || 3 ||

3.44

evaṃ pṛṣṭaḥ śrībhagavānuvāca - anagha arjuna sāṃkhyānāṃ jñānināṃ
jñānayogena yogināṃ karmiṇāṃ karmayogena ca dvividhā niṣṭhā purā mayā
loke'smin mayā proktā upadiṣṭhā | tathā ca jñānayogādhikāriṇa eva kecit
karmayogādhikāriṇa evānye ityuktaṃ bhavati || 3 ||

3.45

evamuktayordvividhaniṣṭhayoḥ svarūpamāha -

3.46

na karmaṇāmanāraṃbhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati || 4 ||

3.47

karmaṇāmanāraṃbhādeva naiṣkarmyaṃ karmoparatirūpaṃ saṃnyāsaṃ puruṣo
nāśnute na prāpnoti | evaṃ saṃnyasanādeva karmaṇāṃ tyāgamātreṇaiva siddhiṃ
mokṣākhyaparamapuruṣārthaṃ na ca samadhigacchati naiva prāpnoti | tathā ca
karmatyāgamātrādeva jñānayogo na siddhyet | anuṣṭhiteṣu karmasu
kramaśaścittaśuddhau jātāyāṃ tasyāḥ

3.48

p. 93)

3.49

pratiṣṭhitatvasaṃbhavena tadānīmeva jñānayogasyāvakāśaḥ na tvāraṃbha
evetyarthaḥ ||

3.50

kutaḥ karmaṇāmāvaśyakatvamiti śaṅkāyāṃ karmaṇāmavarjanīyatvamāha ##-

3.51

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ || 4 ||

3.52

kaściddhi puruṣaḥ kṣaṇamapi kaṃcitkālamapi jātu kadāpi akarmakṛt karma
akurvanneva tiṣṭhati sthātuṃ śaknoti | sarvadā sarvairapi yatkiñcitkarma kriya##-
jīvaḥ kaścidyaḥ karma parityajati | kintu prakṛtijaiḥ prakṛtisaṃbaddhairguṇaiḥ
sattvarajastamobhiḥ sarvaḥ sarvo'pi janaḥ avaśa eva svayamajānannapi yatkiñcit##-
yāvaccharīrapatanaṃ prakṛtisaṃbandhasyāvarjanīyatvāt tatprayuktatayā
yatkiñcitkarma sarvairapyavaśyaṃ kartavyameva | ataḥ karmaṇāṃ tyāgamātreṇa
jñānayogaḥ siddhyatīti na bhramitavyam | yataḥ karmāṇi tyaktumevāśakyāni
ityarthaḥ || 5 ||

3.53

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate || 6 ||

3.54

evaṃ sthite karmendriyāṇi hastapādādīni saṃyamya balātkāreṇa bandhayitvā
manasā indriyārthān indriyaviṣayān yaḥ smarannāste cintayaṃstiṣṭhati sa
vimūḍhātmā atyantamohapīḍitassan mithyācāro mṛṣācāraḥ kapaṭaveṣadhārī
ucyate | evaṃ ca karmaṇāṃ bāhyatastyāgamātreṇa jñānayogo na siddhyet | evaṃ
ca indriyanirodha eva nālam kintu manaso'pi sarvaviṣayebhyo
nivṛttirapyapekṣitetyarthaḥ || 6 ||

3.55

etādṛśakapaṭajñānyapekṣayā karmayogyeva śreṣṭha ityāha -

3.56

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate || 7 ||

3.57

p. 94)

3.58

yastu evaṃ karmaṇāṃ pūrṇatayā tyājyatvaṃ na saṃbhavatīti jānan
manasāntaḥkaraṇena indriyāṇi cakṣurādīni niyamya svaviṣayebhyaḥ saṃyamya
karmendriyairhastādibhirasaktassan phalasaṅgarahitassan karmayogamārabhate sa eva
viśiṣyate | pūrvoktakapaṭajñānayogyapekṣayā etādṛśakarmayogyeva śreṣṭa
ityarthaḥ | indriyāṇi vyavasthayopayujya tatsahakāreṇaiva phalābhisandhirahito yaḥ
svaprerakeśvaraprītyarthameva karmārabhate sa tādṛkkarmayogī praśasya
ityarthaḥ || 7 ||

3.59

atastvamapi karmaniṣṭha eva bhavetyārjunaṃ prerayati bhagavān -

3.60

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
śarīrayātrāpi ca te na prasidhyedakarmaṇaḥ || 8 ||

3.61

avaśyakartavyatvena prāptaṃ karma tvaṃ kuru | yataḥ akarmaṇaḥ
tādṛśakarma-tyāgāpekṣayā karmakaraṇameva jyāyaḥ śreṣṭham | kuta
ityatrāha śarīra-yātreti | akarmaṇaḥ saṃpūrṇakarmatyāgāt te śarīrayātrā
dehasaṃrakṣaṇamapi na ca prasiddhyet naiva siddhyet | saṃpūrṇakarmatyāge
śarīrarakṣaṇaṃ vā kathaṃ kartuṃ śakyam | nahi suptasya siṃhasya praviśanti
mukhe mṛgāḥ | udyamena hi siddhyanti sarve'pi ca manorathāḥ ityabhiyuktā
vadanti | ato'ntatastadarthaṃ vā karma kartavyameveti sūcanāya karma jyāyo
hyakarmaṇaḥ ityuktam || 8 ||

3.62

nanu karmaṇaḥ puṇyapāpasādhanatvāt bandhakatvena tatkathaṃ jyāya ityatrāha ##-

3.63

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgassamācara || 9 ||

3.64

ayaṃ lokaḥ yajñārthāt | īśvaraprītyartho vyāpāro yajñaḥ | yaj devapūjā##-
loko'yamatratyo janaḥ karmabandhanaḥ karmarūpabandhanaviśiṣṭo bhavati |
īśvaraprītyarthatayā avaśyaprāptakarmaṇaḥ karaṇe tu tādṛśaṃ karma nahi
bandhakaṃ bhavatītyarthaḥ | yadeva kriyate tatsarvamapi

3.65

p. 95)

3.66

īśvarārādhanamiti yo bhāvayatiḥ saḥ karmaṇā na badhyate | pratyuta yaḥ svīyaṃ
karma svasmai svasukhāyaiva svayamevānutiṣṭhati tameva tadīyaṃ karma badhnāti |
saḥ dehe sahajatayā pravartamānāṃ śivasya jagadvyāpāralīlāṃ jñātvā
indriyavyāpāramapi śivalīlātvenaiva bhāvayati | atastasya karmaṇā na kāpi
hānissaṃbhavet | tadarthaṃ tasmātkāraṇāt he kaunteya arjuna muktasaṅgaḥ phale
saṅgaṃ tyaktvā phalāpekṣāṃ vihāya karma samācara kuru | phalasaṅga eva
anarthakārī | ata eva mānavairdehena nirvartyamānānāṃ sarveṣāmapi karmaṇāṃ
phalāni tadānīmeva sveṣveva virājamānāyeśvarāya bhaktyā samarpaṇīyāni |
evaṃ kṛte teṣu bandho na bhaviṣyatyevetyarthaḥ | yataḥ puṇyaṃ pāpaṃ vā
īśvara eva svasevakajīvātkārayati tato'yaṃ jīvaḥ sarvamapi tenaivānuṣṭitamiti
yathārthatayā budhvā svayaṃ nimittamātraṃ śraddhayā pravarteta | sa eva
nirliptatayā karma kurvan manasāpi svakartṛtvamasmaran sukhaduḥkhādikaṃ
sarvamapi īśvaraprasādarūpeṇa svīkaroti | ayameva bandhavimocanamārgaḥ
bhagavatopadiṣṭo mānavakalyāṇāya | anayā bhāvanayā avaśyaprāptaṃ
yuddhamanuṣṭhāya tatphalamīśvaraprasāda-dṛṣṭyā anubhavituṃ
śrīkṛṣṇo'rjunamājñāpayati | sarvaṃ karma dehastha##-
śāntyā ca vasan nityasukhī saṃpadyate | etadarthameva mānavo dehendriya##-
yaḥ karma karoti saḥ na kadāpi tena karmaṇā badhyate || 9 ||

3.67

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || 10 ||

3.68

manuṣyasya pāśavimocanaprakāramevopapādayati | prajāpatiḥ prajānāṃ sraṣṭā
brahmā purā pūrvasminkāle sahayajñāḥ yajñasahitā prajāḥ sṛṣṭvā
evamuvāca anena yajñena yūyaṃ prasaviṣyadhvaṃ vṛddhiṃ prāpnuta | eṣa
yajño vaḥ yuṣmākaṃ iṣṭakāmadhuk iṣṭānamitānkāmān dogdhi pradadāti iti |
evaṃ ca karmāṇi prajānāṃ sṛṣṭikāle sahaiva sṛṣṭāni tathaiva
kāryābhimatasādhanāni ca | ataḥ

3.69

p. 96)

3.70

karmaṇāṃ tyāgo na kadāpi kartavyaḥ kartumaśakyaśca | tatrāpi bhāratabhūmau
vartamānairavaśyaṃ karmācaraṇīyameva | yato hi kamūbhūreṣā hyato'nyā
bhogabhūmayaḥ ityabhijñā vadanti | karmabhūmau jātaissarverapi karma
kāyakadṛṣṭyā niyatamevānuṣṭheyamityarthaḥ || 10 ||

3.71

devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha || 11 ||

3.72

yajñarūpaṃ karma kathamiṣṭārthaṃ sādhayatītyatrāha devāniti | devānindrādīn
bhāvayatā prītān kurvatā anena yajñena bhavatkṛtakarmaṇā prītāste devā va
yuṣmānbhāvayantu bhavadiṣṭapradānena bhavatassantoṣayantu | bhavadbhiḥ pūjitā
devā bhavadbhyassarvamapi phalaṃ dadyuḥ | evaṃ parasparaṃ bhāvayantaḥ
paraspareṣṭaṃ sādhayanto yūyaṃ sarve evameva paraṃ śreya
paramapuruṣārthamapi kramaśo'vāpsyatha | eva karmācaraṇena sarvamapi phalaṃ
prāptuṃ śakyate yataḥ iṣṭakāmadhuk yajña iti proktaṃ paramātmanaiva | ayaṃ ca
yajñaḥ śivārādhanarūpa iti varṇyate śrīreṇukācaryaiḥ |

3.73

pañcadhā kathyate sadbhistadeva bhajanaṃ punaḥ |
tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ cetyanupūrvakam |
anena pañcayajñena yaḥ pūjayati śaṅkaram |
bhaktyā paramayā yuktaḥ sa vai bhakta iti smṛtaḥ ||

3.74

evaṃ pañcaprakāreṇa śivayajñena mūrtāmūrtātmakaṃ śivaṃ yaḥ pūjayati sa
sarvamapyaihikāmuṣmikaṃ phalaṃ śivānugrahādvindate || 11 ||

3.75

evaṃ parasparabhāvanāyā akaraṇe pāpamapi syādityāha -

3.76

iṣṭān bhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 12 ||

3.77

yajñabhāvitā yajñairbhāvitāstoṣitā hi devā indrādayaḥ va iṣṭānabhimatān
bhogān strīpaśuputrādīn vaḥ yuṣmabhyaṃ dāsyante vitariṣyanti | evaṃ ca yadvat
daihikaṃ sukhasādhanaṃ labdhaṃ tatsarvamapi devadattamiti bhāvyam | evaṃ
tairdattān tānādāyaibhyo devebhya apradāyādatvā teṣāṃ tṛptimakṛtvā yaḥ
kevalaṃ

3.78

p. 97)

3.79

svayameva bhuṅke svadehendriyāṇi kevalaṃ tarpayanti saḥ stena eva cora eva bhavet
| devairdattaṃ tadīyārādhanarūpaṃ yajñasādhanaṃ karma yaḥ svakīyabhoga##-
akurvatāṃ cauryarūpaṃ mahacca pāpaṃ saṃbhavatyeva | karmānuṣṭhānā##-
tādṛśapavitrayajñā-caraṇāya svakīyaṃ manaste samyak prerayanti | citta
madīyaṃ śṛṇutādvaco hi śivaṃ samāhūya guro śiveti | tathā
sakṛtpūjanataśśivasya śivo bhava tvaṃ śivabhāvanāyāḥ || sakṛtsamāhūya
vibho hareti bhaktyā samabhyarcya haro bhava tvam | liṅgaṃ samāhūya
tadīyanāmnā cidrūpametaṃ gurumallikārjunam | sakṛtsamabhyarcya bhavaṃ
vitīrya tvameva liṅgaṃ bhava citta nityam | iti śaraṇāḥ sarvadevātmakasya
liṅgarūpiṇaśśivasyārcanena mānavaśśivo bhavatyeveti pratipādayanti |
cidrūpaliṅgasya carātmanaste saṃsargato me bhavaroganāśaḥ ityetādṛśo
dṛḍha ātmaviśvāsasteṣāṃ cirasmaraṇīyo'smākam |

Linked texts (1)