Bhagavadgita 3.1
Gūḍhārthadīpikā 3.1
- Language
- Sanskrit
3.1.1
4 madhusūdanīvyākhyā | evaṃ tāvatprathamenādhyāyenopodghātite dvitīyenādhyāyena kṛtsnaḥ śāstrārthaṃ sūtritaḥ | tathāhi ādau niṣkāmakarmaniṣṭhā tato'ntaḥkaraṇaśuddhiḥ tataḥ śamadamādisādhanapuraḥsaraḥ sarvakarmasaṃnyāsaḥ tato vedāntavākyavicārasahitā bhagavadbhaktiniṣṭhā tatastattvajñānaniṣṭhā tasyāḥ phalaṃ ca triguṇātmakāvidyānivṛttyā jīvanmuktiḥ prārabdhakarmaphalabhogaparyantaṃ tadante ca videhamuktiḥ | jīvanmuktidaśāyāṃ ca paramapuruṣārthālambanena paravairāgyaprāptirdaivasaṃpadākhyā ca śubhavāsanā tadupakāriṇyādeyā | āsurasaṃpadākhyā- 4 madhusūdanīvyākhyā | laśubhavāsanā tadvirodhinī heyā | daivasaṃpado'sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sāttvikī śraddhā | āsurasaṃpadastū rājasī tāmasī ceti heyopādeyavibhāgena kṛtsnaśāstrārthaparisamāptiḥ | tatra 'yogasthaḥ kuru karmāṇi' ityādinā sūtritā sattvaśuddhisādhanabhūtā niṣkāmakarmaniṣṭhā sāmānyaviśeṣarūpeṇa tṛtīyacaturthābhyāṃ prapañcayate | tataḥ śuddhāntaḥkaraṇasya śamadamādisādhanasaṃpattipuraḥsarā 'vihāya kāmānyaḥ sarvān' ityādinā sūtritā sarvakarmasaṃnyāsaniṣṭhā saṃkṣepavistararūpeṇa pañcamaṣaṣṭhābhyām | etāvatā ca tvaṃpadārtho'pi nirūpitaḥ | tato vedāntavākyavicārasahitā 'yukta āsīta matparaḥ' ityādinā sūtritānekaprakārā bhagavadbhaktiniṣṭhā'dhyāyaṣaṭkena prati-
3.1.2
4 madhusūdanīvyākhyā | pāyate | tāvatā ca tatpadārtho'pi nirūpitaḥ | pratyadhyāyaṃ cāvāntarasaṅgatigavāntaraprayojanabhedaṃ ca tatra tatra pradarśayiṣyāmaḥ tatastattvaṃpadārthaikyajñānarūpā 'vedāvināśinaṃ nityam' ityādinā sūtritā tattvajñānaniṣṭhā trayodaśe prakṛtipuruṣavivekā prapañcitā | jñānaniṣṭhāyāśca phalaṃ 'traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna' ityādinā sūtritam | traiguṇyanivṛttiścaturdaśe sai
3.1.3
4 madhusūdanīvyākhyā | jīvanmuktiriti guṇātīta lakṣaṇakathanena prapañcitā | 'tadā gantāsi nirvedam' ityādinā sūtritā paravairāgyaniṣṭhā saṃsāravṛkṣacchedadvārā pañcadaśe | 'duḥkheṣvanudvignamanā' ityādinā sthitaprajñalakṣaṇena sūtritā paravairāgyopakāriṇī daivī saṃpadādeyā | 'yāmimāṃ puṣpitāṃ vācam' ityādinā sūtritā tadvirodhinyāsurarī saṃpacca heyā ṣoḍaśe | daivasaṃpado'sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ ca sātvikī śraddhā 'nidvaindvo nityasattvasthaḥ' ityādinā sūtritā tadvirodhaparihāreṇa saptadaśe | evaṃ saphalā jñānaniṣṭhā adhyāyapañcakena pratipāditā | aṣṭādaśena ca pūrvoktasarvopasaṃhāra iti kṛtsnagītārthasaṃgatiḥ | tatra pūrvādhyāye sāṃkhyabuddhimāśritya jñānaniṣṭhā bhagavatoktā 'eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiḥ' iti | tathā yogabuddhimāśritya karmaniṣṭhoktā 'yoge tvimāṃ śṛṇu' ityārabhya 'karmaṇyevādhikāraste... mā te saṅgo'stvakarmaṇi' ityantena | na cānayorniṣṭhayoradhikāribhedaḥ spaṣṭamupadiṣṭo bhagavatā | nacaikādhikārikatvasubhayoḥ samuccayasya vivakṣitatvāditi vācyam | 'dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya' iti karmaniṣṭhāyāḥ buddhiniṣṭhāpekṣayā nikṛṣṭatvābhidhānāt 'yāvānartha udapāne' ityatra ca jñānaphale sarvakarmaphalāntarbhāvasya darśitatvāt | sthitaprajñalakṣaṇamuktvā ca 'eṣā brāhmī sthitiḥ
3.1.4
4 madhusūdanīvyākhyā | pārtha' iti sapraśaṃsaṃ jñānaphalopasaṃhārāt 'yā niśā sarvabhūtānām' ityādau jñānino dvaitadarśanābhāvena karmānuṣṭhānāsaṃbhavasya voktatvāt avidyānivṛttilakṣaṇe mokṣaphale jñānamātrasyaiva lokānusāreṇa sādhanatvakalpanāt- 'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya' iti śruteśca | nanu tarhi tejastimirayoriva virodhinorjñānakarmaṇoḥ samuccayāsaṃbhavādbhinnādhikārikatvamevāstu, satyamevaṃ na saṃbhavati, ekamarjunaṃprati tūbhayopadeśo na yuktaḥ | nahi karmādhikāriṇaṃ prati jñānaniṣṭhopadeṣṭumucitā, navā jñānādhikāriṇaṃ prati karmaniṣṭhā | ekameva prati vikalpenobhayopadeśa iti cenna | utkṛṣṭanikṛṣṭayorvikalpānupapatteḥ, avidyānivṛttyupalakṣitātmasvarūpe mokṣe tāratamyāsaṃbhavācca | tasmājjñānakarmaniṣṭhayorbhinnādhikārikatve ekaṃ pratyupadeśāyogādekādhikārikatve ca viruddhayoḥ samuccayāsaṃbhavāt karmāpekṣayā jñānaprāśastyānupapatteśca vikalpābhyupagame cotkṛṣṭamanāyāsasādhyaṃ jñānaṃ vihāya nikṛṣṭamanekāyāsabahulaṃ karmānuṣṭhātumayogyamiti matvā paryākulamatirarjuna uvāca-he janārdana, sarvairjanairarthyate yācyate svābhi-
3.1.5
4 madhusūdanīvyākhyā | labhitasiddhaya iti tvaṃ tathābhūto mayāpi śreyoniśśyārthaṃ yācyasa iti naivānucitamiti saṃbodhanābhiprāyaḥ | karmaṇo niṣkāmādapi buddhirātmatattvaviṣayā jyāyasī praśastatarā cedyadi te tava matā tattadā kiṃ karmaṇi ghore hiṃsādyanekāyāsabahule māmatibhaktaṃ niyojayasi 'karmaṇyevādhikāraste' ityādinā viśeṣeṇa prerayasi | he keśava sarveśvara, sarveśvarasya sarveṣṭadāyinastava māṃ bhaktaṃ 'śiṣyaste'haṃ śādhi mām' ityādinā tvadekaśaraṇatayopasannaṃprati pratāraṇā nocitetyabhiprāyaḥ | nanu
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit