Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 6

Commentary of Nīlakaṇṭha 6

Language
Sanskrit

6.1

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | pūrvādhyāyānte sūtritaṃ dhyānayogaṃ vivarītumicchaṃstatrādhikārahetutvātkarmayogaṃ tāvatstauti dvābhyām-anāśrita iti | yaḥ karmaṇāṃ phalamanāśrito'napekṣamāṇaḥ kāryamavaśyakartavyaṃ nityaṃ karma karoti sa eva phalasaṃkalpatyāgā-
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | tsaṃnyāsī ca yogī ca bhavati natu niragniryo vidhitaḥ śrautasmārtakarmatyāgī sa eva saṃnyāsī, nāpi akriyastyaktavāṅmanaḥ-
kena sāmyenāyaṃ saṃnyāsī yogī ceti stūyate ata āha-yamiti | yo hi

6.2

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | kāyakriya eva vā yogīti |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī)| tyaktasarvasaṃkalpaḥ sa saṃnyāsī tādṛśaśca dhyānayogī ato na tayorbhedaḥ | 'niḥsaṃkalpastaṭasthastiṣṭhedetanmokṣalakṣaṇam' iti maitrāyaṇīyopaniṣacchrutasya mokṣalakṣaṇasya niḥsaṃkalpatvasyobhayatrāpi tulyatvāt | ato'yamapi karmayogī
tatra karmānuṣṭhānasāvadhimāha-ārurukṣoriti | yāvaddhi yogaṃ

6.3

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | phalasaṃkalpatyāgānniḥsaṃkalpatvasāmyātsaṃnyāsī yogī ca bhavatīti stūyata ityarthaḥ | yogādhikārasiddhaye niṣkāmakarmāṇyanuṣṭheyānīti ślokadvayatātparyārthaḥ |
nanu yogapadena mukhyayā vṛttyā nirbījaḥ samādhirucyate tamārūḍhasya karmaṇāṃ tyāgaḥ svataḥsiddhatvādavidheya ityāśaṅkya prakṛte yogārūḍhapadasārthamāha—yadāhīti | indriyārtheṣu śabdādiṣu ramaṇīyeṣu karmasu ca tatprāptisādhaneṣu taddarśanamanu na sajjate vairāgyadāḍhryātsakto na

6.4

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yamaniyamādyaṣṭāṅgopetamapyautkaṇṭhyādāroḍhumicchati tāvatkarmāṇyanutiṣṭhet | tasyārurukṣormunerārurukṣākāraṇaṃ tīvravairāgyātpādanadvārā karma bhavati | tasyaiva yogārūḍhasya yogāṅgānuṣṭhāne pravṛttasya vikṣepāsahasya yogārohe karmaṇāṃ śamaḥ saṃnyāsaḥ kāraṇamucyate | nahi karmasu vyāpṛto'nanyacittatayā yogamanuṣṭhātumīṣṭe |
uddharediti | evaṃ krameṇa karmadvārā cittaśuddhiṃ saṃpādya yogārūḍho'bhyāsavairāgyabalenā-

6.5

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | bhavati | nāpi manasā idaṃ me bhūyādetadarthamahamidaṃ karma kuryāmiti saṃkalpayati | tādṛśaśca sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yadā bhavati tadā yogārūḍha ityucyate | yathā tīvrabubhukṣayopeto'nyatra nīrāgo vyāsaṅgāntaraṃ tyaktvā bhojanārūḍha eva bhavati tathā tīvrārurukṣāvān sarvatra vītarāgastyaktasarvakarmā yogārūḍha eva bhavati | tāvatkarmāṇi kartavyāni tataḥ paraṃ tyājyānītyarthaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | tmānamuddharet | hi yasmādātmaivātmano bandhurna putrādaya uddhartuṃ kṣamāḥ | ātmaiva ripurātmanaḥ natvanye śatravaḥ saṃsāre
ātmā manaḥ ātmanā manasā anātmanaḥ ajitacetasaḥ ātmā mana eva śatruḥ

6.6

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | majjayitumenaṃ kṣamā ityarthaḥ |
manaso jaye phalamāha-jitātmana iti | śītoṣṇādiṣu prāpteṣu jitātmano nirvikāracittasya ātmā cittaṃ paramutkarṣeṇa samāhitaḥ samādhiṃ prāpto bhavati | ataḥ samādhisiddhyarthaṃ mano jetavyamevetyarthaḥ |

6.7

samādhisiddherapi kiṃ phalamata āha-jñāneti | jñānaṃ śāstropadeśajā buddhiḥ | vijñānaṃ śāstrārthadhyānajaḥ pramāsvarūpo'nubhavastābhyāṃ

6.8

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | |
samatvameva stauti - suhṛditi | suhṛt pratyupakāramanapekṣyopakartā, mitraṃ snehavān, ariḥ śatruḥ, udāsīna ubhayatra pakṣapātaśūnyaḥ, madhyasthaḥ ubhayahitaiṣī,

6.9

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | tṛptaḥ saṃjātālaṃpratyaya ātmā cittaṃ yasya sa jñānavijñānatṛptātmā | yatastṛptātmā'taḥ kūṭastho'prakampyaḥ saṃsāratāpānāskandito bhavatīti samādhiphalam | asya lokaprasiddhaṃ lakṣaṇamāha- vijitendriya iti | samaloṣṭāśmakāñcana iti evaṃvidho yogī sa yuktaḥ prāptayoga ityucyate vidvadbhiḥ |
yogīti | yogī yogābhyāsaparaḥ rahasi ekānte sthitaḥ san ātmānaṃ buddhiṃ yuñjīta samādadhyāt | satatamiti nairantaryamuktam | nirāśīryogasiddheranyadaprārthayānaḥ tadekaniṣṭha iti yāvat | tena satkāra

6.10

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | dveṣya ātmano'priyaḥ, bandhuḥ saṃbandhī, teṣu sādhuṣu puṇyakṛtsu pāpeṣu pāpācāreṣu kasya kiṃ karmetyanālocayan teṣu sarveṣu yaḥ samabuddhiḥ sa viśiṣyate |
yogaṃ yuñjītetyuktaṃ tatkathamityāṅkṣāyāṃ tadaṅgānyāsanādīnyāha - śucau deśe ityādinā | śucau svabhāvataḥ saṃskārato vā puṇye deśe sthāne teṣṭhāpya susthitaṃ kṛtvā sthiraṃ niścalaṃ āste'sminnityāsanaṃ sthaṇḍilaṃ niścalamityanena mṛnmayameva sthaṇḍilaṃ natu ṣṭhamayaṃ pīṭham | ātmana iti parāsanavyāvṛttyartham | nātyucchritaṃ nātyuccaṃ nātinīcam | cailājinakuśāḥ uttare uparyupari

6.11

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | ktaḥ | ekākī asahāyaḥ, saṃnyāsītyarthaḥ | yatau sthirīkṛtau cittaṃ manaḥ ātmā sendriyaṃ śarīraṃ yena sa yataciātmā | tathā aparigraha ekāktitve'pi kanthāpustakādibahuparigrahaśūnyaḥ |
pratiṣṭhāpya kiṃ kuryāditi tatrāha—tatreti | tatrāsane padmāstikādyanyatamenāsanenopaviśya yatā nigṛhītāḥ cittasya kriyāḥ viṣayāṇāṃ smaraṇāni indriyakriyāsteṣāṃ grahaṇaṃ yenāsau yatacittendriyakriyaḥ | ataeva manaḥ bāhyābhyantaraviṣayānuparaktatayā ekaṃ dhyeyameva pratyaktattvaṃ agre yasya sphurati nānyat tadekāgra vṛttyantarānantaritabrahmaikākāravṛttipravāhi kṛtvā ātmaviśuddhaye cittaśuddhyartha yogaṃ vṛttipravāhasyāpi nirodhaṃ yuñjyādanutiṣṭhet | cittasya sthairyāpādanena |

6.12

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yasya taccailājinakuśottaram | ajinādupari cailaṃ kuśeśya upari ajinaṃ sthaṇḍilasopari kuśā ityarthaḥ |

6.13

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | āsana upaviśyetyuktaṃ tatkathamityata āha - samamiti | kāyaḥ śarīramadhyaṃ śiraḥ grīvā ca kāyaśirogrīvaṃ samaṃ mūlādhāramārabhya mūrdhāntaṃ avakramacalaṃ niṣkampaṃ dhārayansthiro bhūtvā | saṃprekṣya nāsikāgraṃ khamiti nāsikāgrāvekṣaṇaṃ na vidhīyate kiṃtu nimīlane layabhayaṃ unmīlane vikṣepabhayam | ato diśo'pi rūpādivikṣepakaviṣayadarśana bhayādanavalokayannardhonmīlitanetra āsītetyuttareṇānvayaḥ |
evamāsane upaviṣṭena yatkartavyaṃ tadāha - praśāntātmeti |

6.14

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yogayukto yogī brahmacārivrate bhaikṣacaryāyāṃ sthitaḥ saṃnyāsītyarthaḥ | maccitto mayi parame cittaṃ yasya sa evaṃbhūto madhyyeva manaḥ saṃyamya matpara āsīta sa praśāntātmā bhūtvā vigatabhīrbhavatīti yojanā | bhavati hi kaścidātmano'nyamīśvaraṃ matvā taccittastamevārādhyatvenābhigataḥ tatraiva ca manasaḥ saṃyamaṃ karoti natu sa tatparastameva paramapuruṣārthatayā prāpyatvena manyate kiṃtu tatprītyānyadeva phalaṃ kāmayate, ayaṃtu maccitto mayyeva manaḥ saṃyamya matparo māmeva sarvāntaraṃ pratyagadvayaṃ kāmayata iti | yato matparo'taeva praśāntātmā prakarṣeṇa bāhyābhyantaraviṣayatyāgena samādhisukhāsvādatyāgena ca śānta uparataḥ ātmā cittaṃ yasya so'smitāmātrāvaśeṣo vigatabhīrbhavati | iyamevāvasthā sattvapuruṣānyatākhyātirivi brahmasākṣātkāra iti ca vikalpyate | sarvathā tasyāṃ siddhāyāṃ puruṣaḥ paramapuruṣārthabhāgbhavati |
asyāḥ phala

6.15

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | māha-yuñjanniti | evamanena prakāreṇa sadā nirantaraṃ dīrghakālaṃ ca ātmānaṃ mano yuñjansamādadhāno yogī niyataṃ
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | khyātiphalādapi nigṛhītaṃ mānasaṃ yena sa niyatamānasaḥ śāntiṃ paramavairāgyabalātkhyātimapi nirudhya nirvikalpaṃ padaṃ
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī)| nirvāṇaṃ mokṣastadeva paramā niṣṭhā yasyāḥ śāntestāṃ matsaṃsthāṃ mayyeva saṃsthā ekībhāvenāvasthānaṃ samāptirvā yasyāstā-
3 nīlaversionvyākhyā ( caturdharī ) | ācchati prāpnoti | khyātiphalaṃ ca sūtrakṛtā darśitaṃ 'prasaṃkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāterdharmameghaḥ samādhiḥ' 'tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyam' iti', 'sattvapuruṣānyatākhyātimātrātsarvajñātṛtvaṃ sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ ca' iti yeṇa | prasaṃkhyāne dhyāne | akusīdasya vaṇija iva phalānicchoḥ sarvathā vivekakhyātireva bhavati, tasyāśca phalaṃ odhaḥ samādhiḥ saca prāgeva vyākhyātaḥ | tat vairāgyaṃ paraṃ parasaṃjñaṃ puruṣakhyāteḥ phalam | tasya lakṣaṇaṃ guṇeṣu divyādiṣayeṣu vaitṛṣṇyam | etasyaiva hi nāntarīyakaṃ phalaṃ kaivalyamiti yogā vadanti | tṛtīyasūtroktaṃ phalaṃ sārvaśyādikaṃ bhipretya śrūyate 'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ' ityādi-
evaṃ yogābhyāsaniṣṭhasyāhārādiniyamamāha dvābhyām—nātyaśnata iti | ekāntamatiśayena | ati-

6.16

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | kam |
yuktāḥ parimitā āhārādayo yasya saṃ tathā |

6.17

nirvāṇaparamāṃ śāntiṃ prāptasya lakṣaṇānyāha—yadetyādibhiḥ ṣaḍbhiḥ | viniyataṃ viśeṣeṇa ekāgratābhūmerapi niruddhamātmani pratyagātma-

6.18

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | jāgrata ityatrāpyatiśabdo yojyaḥ |
ekāgratāvasthāyāṃ yogicittasyopamāmāha—yatheti | neṅgate na calati tadvat | yataṃ ca taccittaṃ ca yatacittaṃ tasya | ekāgratāṃ

6.19

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | nyevāvatiṣṭhate natvasitādirūpeṇodricyate tadā yogī sarvebhyo jāgratsvapnabījasamādhiṣūpasthitebhyaḥ | lyablope pañcamī | sarvātmyaprāptyaiva tān prāpya teṣu niḥspṛho bhavati tadā yukto nirvikalpaka ityucyate |
yatreti | evaṃ cittamekāgrībhūtaṃ sat yogasevayā niruddhaṃ yatra yasyāmavasthāyāmuparamate vilīnaṃ bhavati yatra vā ātmanā cittenātmānaṃ

6.20

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | prāptaṃ cittaṃ nivātapradīpavanna calatītyarthaḥ | ātmano yogaṃ samādhiṃ yuñjato'nutiṣṭhataḥ |
kiṃca-sukhamiti | ātyantikamanantaṃ yatsukhaṃ tatkevalaṃ buddhigrāhyaṃ sauṣuptasukhavadyato'tīndriyamindriyāgocaraṃ yatra sukhe sthitā'yaṃ na vetti vedyābhāvānna kiṃcidanubhavati nāpi tattvataścalati | buddhitādātmyābhyāsakāle calatīveti bhāti paraṃtu tattvato na calati | tathāca śrutiḥ 'dhyāyatīva lelāyatīva' itīvaśabdaṃ prayuñjānā dhyānāderatāttvikatvaṃ darśayati | buddhau dhyāyantyāṃ dhyāyatīveti lelā-

6.21

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | nirvikalpaṃ paśyannātmani tuṣyati na bāhyārthe tuṣṭiṃ bhajate |
duḥkhena śastrapātādilakṣaṇena | guruṇā mahatā |

6.22

tamiti | yatroparamate cittamityādinoktalakṣaṇaṃ taṃ duḥkhasaṃyogasyāpyantaḥkaraṇasaṃbandhasya viyogameva santaṃ viruddhalakṣaṇayā yogasaṃjñitaṃ vidyāt | yogaphalamupasaṃhṛtya punarniśrayānirvedayogaiḥ sādhanatvavidhānapūrvakaṃ tameva śatakṛtvo'pi pathyaṃ vaditavyamiti nyāyena vidhatte-sa ityādinā | sa yogo niścayenādhyavasāyenānirviṇṇaṃ nirvedarahitaṃ ceto yasya tena yoktavyo'bhyasanīyaḥ | yadvā 'śānto dānta upa-

6.23

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | yantyāṃ lelāyatīveti śrutyarthaḥ | yadvā tatsukhaṃ yatrāyaṃ na caiva vetti kimapi naivānubhavati | yatretyādi bhinnaṃ vākyam |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | ratastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet' iti śrutivihitaṃ śrutyantaradṛṣṭaṃ śraddhāvittopetaṃ śamādiṣaṭkamatra kramato vidhīyate | tatra niścayeneti guruvedavākyādau phalāvaśyaṃbhāvaniścayalakṣaṇā śraddhātra niścayapadena gṛhyate | tathā
atha śamadamoparamasamādhānāni krameṇa ślokadvayena vidhatte—saṃkalpeti | saṃkalpa idaṃ me bhūyāditi cetovṛttistata udbhavo yeṣāṃ tānkāmānkāmyamānānraviṣayānaśeṣato vāsanocchedapūrvakaṃ saṃkalpatirodhena tyaktvā | etenāntarindriyanigrahalakṣaṇaḥ śama uktaḥ | bāhyendriyanigrahalakṣaṇaṃ damamāha—manasaiveti | viṣayadoṣadarśinā manasaiva sarvataḥ sarvaprakāreṇa śrotrādikamindriyagrāmaṃ samantataḥ sarvebhyo viṣayebhyo viniyamyoparamedityuttareṇānvayaḥ |

6.24

śanaiḥ śanairiti | bhūmikājayakrameṇa

6.25

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | nirviṇṇacetaseti vairāgyeṇa dvandvasahiṣṇutvalakṣaṇā titikṣā vidhīyate iti jñeyam |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | divyādivyaviṣayebhya uparamedyāvṛtto bhavet | katham | dhṛtigṛhītayā buddheti | dhṛtiḥ ‘dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī’ ityuktalakṣaṇā tayā gṛhītayā vaśīkṛtayā buddhyoparamet | tathā evamuparataṃ manaḥ ātmani svarūpe saṃsthā sthitiryasya natu dṛśye draṣṭari vā tattathā ātmaikākāramekāgramityarthaḥ | draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārthaṃ ‘sarvārthataikārthatayoḥ kṣayodayau cittasyaikāgratāpariṇāmaḥ’ iti sūtritamaikāgryaṃ prāpayet | sūtrārthastu ahamidaṃ paśyāmītyanubhave hi draṣṭā dṛśyaṃ darśanaṃ ca bhāsate | tatra darśanabhānamapratyākhyeyamato draṣṭari dṛśye coparaktaṃ cittaṃ sarvārthamiti | natu darśanoparaktatāpi sarvārthatāyāṃ gaṇitā | tadabhāve cittasya nāśāpatteḥ | draṣṭṛdṛśyoparāgābhāve tu ekārthaṃ taducyate yathā svapne | tatra hi dṛśyaṃ nāstīti pāmarāṇāmapi prasiddham | draṣṭāpi nāsti | tadā indriyāṇāmabhāvāt | ‘ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktā’ itiśrutyaiva bhoktṛtvasyendriyasaṃniyogaśiṣṭatvāt | kiṃtu draṣṭṛ-
śanaiḥśanairityetaṃ ślokaṃ vyācaṣṭeyato yata iti tribhiḥ | yato yato hetorye yaṃ viṣayaṃ grahītuṃ mano niścarati bahirgacchati tatastattastatratatra doṣadarśanena

6.26

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | dṛśyavāsanāvāsitaṃ citrapaṭasadṛśamekaṃ mana evāsti | tacca svayaṃjyotiṣā puruṣeṇa bhāsyamānaṃ jāgratsvapne'pi draṣṭṛdṛśyoparāgaṃ prakāśayati | tadvāsanāvāsitatvāt | evaṃ sati yadā sarvārthatāyāḥ kṣaya ekāgratāyā udayaśca tadā cittasyaikāgratārūpaḥ pariṇāmo bhavatīti | tadevamātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtveti saṃprajñātasamādhiruktaḥ | tatrāpi pūrvābhyāsavaśāccittasya draṣṭṛdṛśyoparāgo vāsanāmayo bhātīti tannivāraṇenāsaṃprajñātasamādhimāha-na kiṃcidapi cintayediti | dhyātṛdhyānadhyeyavibhāgamapi na smaretkiṃtu akhaṇḍaikarasasaṃvidātmanā suṣuptavattiṣṭhedityarthaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | tatastato viṣayādetanmano niyamya pratyāhṛtya ātmani svarūpe eva vaśaṃ nayetparyavasthāpayet | etena pūrvārdhaṃ vyākhyā-
evamātmavaśe manasi kiṃ syādityāśaṅkayāha—praśānteti | hi yasmādenaṃ praśāntamanasaṃ prakarṣeṇoparatacittaṃsaṃ yoginamekāgratābhūmāvuttamaṃ sukhaṃ saṃprajñātasamādhiphalabhūtamupaiti | bhautikānāṃ bāhyānāṃ mānorathikānāmāntarāṇāṃ ca viṣayāṇāṃ tyāgāt śāntarajasaṃ prakṣīṇamohādikleśaṃ brahmabhūtaṃ sadrūpasvarūpaṃ akalmaṣaṃ dharmādharmavarjitam | yathoktaṃ yogabhāṣye ‘yastvekāgre cetasi sadbhūtamarthaṃ pradyotayati karmabandhanāni ślathayati nirodhamabhimukhīkaroti kṣiṇoti ca kleśān sa saṃprajñāto yoga ityākhyāyate’ iti | etenātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtveti vyākhyātam |

6.27

asya phalamāha—yuñjanniti | evamanena prakāreṇa yogī ātmānaṃ mano yuñjantsamādadhānaḥ vigatakalmaṣo nirastāvidyādikleśaḥ

6.28

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | tam |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | sukhenānāyāsena brahmasaṃsparśaṃ nirviśeṣaṃ brahmaikyaṃ trividhopādhipravilayādaśnute prāpnoti | kīdṛśaṃ brahmasaṃsparśam | atyantaṃ
dvividhasyāpi yogasya phalamāha—sarvaiti | 'sopādhinirupādhiśca dvedhā brahmaviducyate | sopādhikaḥ svātmarvātmā nirupākhyo'nupādhikaḥ ||' iti vārtikoktarītyā saṃprajñāte ātmanaḥ sārvātmyamanubhavadyogī sarveṣu bhūteṣūpādānatayā sthitamātmānamīkṣate paśyati | tathā asaṃprajñāte sarvāṇi bhūtāni brahmādistambapa ryantānyātmanyekartā gatāni rajjvāmivādhyastasarpadaṇḍadhārādīni tadvatpaśyati | yogayuktātmā yogena samāhitacittaḥ | asyaiva vyutthānāvasthāmāha—sarvatreti | sarveṣu brahmādisthāvarānteṣu viṣameṣu bhūteṣu samaṃ nirviśeṣaṃ brahmātmakatva-

6.29

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | anto draṣṭṛdṛśyabhāvena paricchedastamatikrāntaṃ nirviśeṣaṃ sukhaṃ paramānandaikarūpam | etena na kiṃcidapi cintayediti caturthapādo vyākhyātaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | viṣayaṃ darśanaṃ yasya sa sarvatra samadarśanaḥ | tathāca śrutayaḥ 'yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṃ tato na vijugupsate ||', 'sarvasyātmā bhavati', 'brahma dāśā brahma dāsā brahmeme kitavā uta', 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' ityādaya etamarthaṃ pratipādayanti | yattu yo yogayuktātmā yo vā sarvatra samadarśanaḥ sa ātmānamīkṣata iti yogi-
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | samadarśino'vātmekṣaṇādhikāriṇāvuktau | yathā hi cittavṛttinirodhaḥ sākṣisākṣātkārahetustathā jaḍavivekena sarvānusyūtacaitanyapṛthakkaraṇamapi nāvaśyaṃ yoga evāpekṣita iti | tanna | 'samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati', 'tatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ' ityādiśrutibhiḥ samādhidhyānāparaparyāyayogasyaivātmadarśanahetutvapratipādanāt | 'tatkāraṇaṃ sāṃkhya-
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yogābhiṣannaṃ vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam' iti liṅgācca jñānayogayoḥ samuccayāvagamāt | naca śrautaṃ yauktikavivekamātrājjaḍājaḍayordehātmanoḥ pṛthakkaraṇaṃ saṃbhavati | sopādhikasya bhramasyopādhinivṛttimantareṇa nivṛttyasaṃbhavāt | ādarśādyanivṛttāvapi pratibimbādiśramanivṛttyāpatteḥ | ataevādhiṣṭhānajñānadārḍhye sati tatra kalpitasya cittasya taddṛśyasya cādarśanamanāyāsenaivopapadyata iti nirastam | yogaṃ vinādhiṣṭhānajñānasyaivāsaṃbhavāt | yadāha dakṣaḥ 'svasaṃvedyaṃ hi tadbrahma kumārī strīsukhaṃ yathā | ayogī naiva jānāti jātyandho hi yathā ghaṭam ||' iti | yattūktaṃ bhagavatpūjyapādaiḥ 'brahmavidaḥ kutrāpi yogāpekṣāṃ na vyutpādayāṃ babhūvuḥ' iti, tat 'athāto brahmajijñāsā' ityatrāthaśabdasūcitamumukṣuviśeṣaṇībhūtasādhanacatuṣṭayāntargataṃ śamādyupayasamādhimaddṛṣṭoktamiti na doṣaḥ | dvau kramāviti vasiṣṭhavākyatāparye tu paraspararanirapekṣamāgaॅdvayopagame 'nānyaḥ panthā' iti śrutibādhāpattyā pratipattikramabhedamātraparatayā prāgeva varṇitamiti dik | kiṃca yogaprakāreṇa yogānapekṣamārgāntarapratipādanamasaṃgatam | naca tatsūcako'tra kaścicchabdo vartate | saṃbhavati vā
asmātmaikatvadarśanasyāmāha-yo māmiti | sarvatrātmacchabdaḥ pratyagātmaparaḥ | yo yogī ātmānaṃ sarvatra paśyati sarvaṃ cātmani tasya yogino jñāta ātmā na praṇaśyati adarśanaṃ na gacchati | jñāta ātmā na punastirobhavati | sakṛnnaṣṭasya nasya bījābhāvena punarudbhāvāsaṃbhavādityarthaḥ | nanu kāryakāraṇasaṃghātābhimāninā śuktirūpyavadbrahmaṇyadhyastena tadatyāgapūrvakaṃ jñātaṃ svādhiṣṭhānabhūtaṃ brahma mā tirodhāyi buddhestatpakṣapātitvāt, brahmadṛṣṭyā tu muktajīvasya niranvabhavatītyāśaṅkyāha-sacca me na praṇaśyatīti | saca vidvānme mama na praṇaśyati na tirobhavati madabhinna-

6.30

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | uktayukterato yo vā samadarśana iti vāpadādhyāhāro'pyasaṃgata iti dik |
yasmātsarvātmaikatvadarśī ahameva ato nāsya mokṣaḥ pratibadhyata ityāha—sarvabhūteti | sarvopādānatayā sarveṣu bhūteṣu

6.31

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | bhavedetadevaṃ yadi jīvo mayyadhyasto vā mama vikāro vā bhavettadā niranvayocchedaṃ prāpnuyāt | ahameva tu saḥ | 'tattvamasi', 'ahaṃ brahmāsmi', 'ayamātmā brahma' ityādiśāstrāt | tasmādyuktamuktaṃ saca me na praṇaśyatīti |
yadyapi niṣiddhakarmaṇāpyātmavinna badhyate tathāpi śīlavāneva yogī śreṣṭha ityāha-ātmaupamyeneti | yathā svasya sukha-

6.32

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | sattārūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca sthitaṃ māṃ paramātmānaṃ ekatvaṃ jīvabrahmaṇoraikyamāsthitaḥ san bhajati nirvikalpena samādhinā sevate sa yogī vyutthānadaśāyāṃ prārabdhakarmavaśādvādhitānuvṛttyā dehamārūḍhaḥ sarvathā sarvaprakāreṇa yājñavalkyādivatkarmatyāgena vā, vasiṣṭhajanakādivadvihitakarmaṇā vā, dattātreyādivanniṣiddhakarmaṇā vā, vartamāno'pi vyavaharannapi mayyeva vartate na mattaścyuto bhavati | yato devebhyo'pi nāsya bhayamiti śrūyate 'tasya ha na devāśca nābhūtyā īśata ātmā hyeṣāṃ sa bhavati' iti ca | netyavyayamapyarthe | devā api tasya brahmavidaḥ abhūtyai anaiśvaryāya na īśate na samarthā bhavanti | yato'yameṣāmātmā iti śrutyarthaḥ | sa na punaḥ saṃsārī pūrvavadbhavatītyarthaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | miṣṭaṃ duḥkhamaniṣṭaṃ tadvatparasyāpīti buddhyā yo'nyasmai duḥkhaṃ na prayacchati so'hiṃsakaḥ paramayogī mata ityarthaḥ |

6.33

etadevopapādayati-cañcalaṃ hīti | pramāthi bahudṛstuvadekasya pramathanaśīlam

6.34

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | sāmyayogamaśakyaṃ manvāna upāyāntarabubhutsayārjuna uvāca-yo'yamiti | yo'yaṃ yogastvayā sāmyena prokto'hiṃsāprādhānyena saṃnyāsapūrvakatayā varṇitaḥ he madhusūdana, tasya yogasya sarvavṛttinirodharūpasya sthirāṃ sthitiṃ na paśyāmi | manasaścañcalatvāditi śeṣaḥ |
manaso durgrahatvamabhyupetya bhagavānuvāca | yadyapyevaṃ tathāpyabhyāsavairāgyābhyāṃ samuccitābhyāṃ durnigrahamapi

6.35

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | mano nigṛhyate | tatrābhyāso nāma kasyāṃciccittabhūmau samānapratyayāvṛttiḥ | vairāgyaṃ tu dṛṣṭādṛṣṭeṣu bhogeṣu sasādhaneṣu doṣadarśanena vaitṛṣṇyam | tatra yathā kaidārikaḥ kedāreṣu kulyājalaṃ saṃcārayaṃnekasya dvāraṃ pidhāyāparasodghāṭayati tadvadvairā-
asaṃyatātmanā'jitacittena | vaśyātmanā jitacittena | upāya-

6.36

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | gyeṇa viṣayasrotaḥ khilīkriyate abhyāsena kalyāṇasrotaḥ udghāṭyata iti dvayorapyāvaśyakatvam | tathāca sūtram— ‘abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ’ iti |
manaso durnigrahatvādyogasiddhau vighnaṃ paśyannarjuna uvāca—he kṛṣṇa, yogātkarmayogā-

6.37

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | to'bhyāsavairāgyarūpāt |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | ccalitamānasastyaktakarmā saṃnyāsītyarthaḥ | śraddhayā upeto yogamārge praviṣṭo'pi ayatiḥ āyuṣyolpatvādvā vairāgyadaurbalyādvālpaprayatnaḥ | alavaṇā yavāgūritivadatrālapārthe nañ | sakādācit yogasaṃsiddhiṃ yogaphalaṃ samyagdarśanamaprāpya
kacciditi | kaccinnobhayavibhraṣṭaḥ karmamārgādyogamārgācca vibhraṣṭaḥ chinnābhramiva

6.38

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | mṛtaścet kāṃ gatiṃ gacchati |
etat etam | spaṣṭamanyat |

6.39

atrottaraṃ bhagavānuvāca - pārtheti | he tāteti vātsalyā-

6.40

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | pūrvamaparaṃ vā meghasaṃghamaprāpya madhye eva naśyati tadvat | apratiṣṭho nirāśrayaḥ | he mahābāho, vimūḍho brahmaṇaḥ pathi brahmaprāptimārge |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | tsaṃbodhayati | tasneha vināśo nīcayoniprāptiḥ, amutravināśo narakaprāptistadubhayamapi na jāyate | hi yataḥ kalyāṇa-
ihāmutra ca tasya mahanmahattvamevāstītyāha- prāpyeti | uṣitvā vāsa kṛtvā | śāśvatīḥ samāḥ nityānvatsarānryogabhraṣṭo rāgī cedalpakālabhyastayogaścet śrīmatāṃ gehe jāyate | tatrāpi śrīmānadho gacchatītyāśaṅkya śucīnāmityuktam | śucayo hi satkāryeṣveva śriyamamupayuñjānāḥ pūrvāpekṣayā mahatttaraṃ sthāna māsādayantītyarthaḥ |

6.41

sa yogī viraktaścirābhyastayogo vā cettasya gatimāha- athaveti |

6.42

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | kṛcchrabhukt durgatiṃ naiva prāpnoti |
tataḥ

6.43

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī)| dvividhe'pi janmani paurvadehikaṃ pūrvadehaprāptaṃ buddhisaṃyogam | yāvatī ca yogabhūmiḥ pūrvajanmani jitā tatra ca yāvānbuddhilābho jātastāvanta buddhisaṃyoga pūrvābhyāsādalpenaivābhyāsena labhate | tasmādapi bhūyasāṃ bahvyāṃ saṃsiddhau ūrdhvabhūmi-
kuto yatate śikṣito'pītyata āha-pūrveti | avaśo'pi prahlādā-

6.44

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | lābhārthamityarthaḥ | yatate yatnaṃ karoti |
eva yogabhraṣṭagatimūktvā yo viṣayairhriyamāṇo'pi prayatnena yogamevābhyasituṃ pravartate tasya gatimāha—prayatnāditi | prayatnātprakṛṣṭāddhetādvāyunirodhādirūpātkhecaryādisudrāviśeṣā-

6.45

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (dhanurdharī) | divyitrādibhiranyathā nīyamāno'pi tenaiva pūrvābhyāsena balavatā hriyate yogapravaṇaḥ kriyate | yato yogasya jijñāsurjñānamātramicchannyo bhavati so'pi śabdabrahma karmakāṇḍaṃ vedamapyatikramya vartate kiṃpunaḥ pitrādyājñām | itthaṃ pūrvābhyāsabalaṃ yanmahāntamapi pitrādibalaṃ vṛthā karotītyarthaḥ |
evaṃ yoginaṃ stauti-tapasvibhya iti | tapasvino'tra kṛcchracāndrāyaṇamāsopavāsādikartāraḥ | jñāninaśca śāstrīya-

6.46

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | bhyāsādyo yatamānaḥ saṃśuddhakilbiṣo niṣpāpo bhavati | yadāha manuḥ 'prāṇāyāmairdaheddevān' iti | haṭhayogānāṃ sarveṣāṃ pāpanivṛttyupayogitvaṃ na tattvasākṣātkāre sākṣātsādhanatvamityarthaḥ | ataeva saḥ anekairjanmabhiḥ saṃsiddhaḥ prāptayogo bhūtvā tataḥ parāṃ gatiṃ mokṣaṃ yāti | etena 'cakṣuścaivāntare bhruvoḥ' iti pañcamānte yatsūtritaṃ tadvyākhyātam |
samāptaḥ karmapradhānastvaṃpadārthavivekaḥ | ataḥparamupāsanāprādhānyena tatpadārthe nirūpayitukāmastadupāsanāṃ mahāphalatvena stauti - yogināmiti | daivamevāpare yajñamityādinā caturthādhyāyaproktā dvādaśayogāstadgatāṃ yogināṃ sarveṣāṃ madhye

6.47

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | pāṇḍityavantaḥ | karmiṇo'gnihotrādyanuṣṭhātāraḥ | tebhyaḥ sarvebhyo yogī yato'dhiko matastasmādyogī bhavārjuna |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yo madgatena mayi vāsudeve samarpitenāntarātmanā cittena śraddhāvān san māṃ bhajate sa me mama yuktatamo'tiśayena yuktaḥ ślāghyo mato'bhipretaḥ | tasmānmadbhakto bhaveti bhāvaḥ |
iti śrīmatpadavākyapramāṇamaryādādhuraṃdharanīlakaṇṭhakṛtau bhāratabhāvadīpe bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītārthaprakāśe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)