Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 9

Commentary of Nīlakaṇṭha 9

Language
Sanskrit

9.1

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | pūrvasminnadhyāye māyopahitaṃ brahma jagatkāraṇamuktaṃ taccottamānāmanupādhibrahmapratipattāvupalakṣaṇaṃ madhyamānāmupāsaṃ ceti matvā pratipattavyaṃ brahma tadviṣaya ekaḥ upāsanāviṣayāśca ṣaṭ evaṃ sapta praśnaviṣayāste brahma tadvidurityadhyāyānte sārdhaślokena bhagavatā sūtritāstadvṛttirūpo'yamadhyāya ārabhyate | tatra sūtritānāṃ brahmādiśabdānāmarthaṃ bubhutsurarjuna uvāca |
adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra | ka iti svarūpapraśnaḥ | kathaṃ jñeya iti padāpakarṣeṇa tattadupāsanāprakārapraśnaśceti dvayaṃ militvā ekaeva praśnaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam |

9.2

krameṇaiṣāṃ praśnānāmuttaramāha—akṣaramityādibhistribhiḥ | tatra kiṃ tadbrahmetyasyottaramakṣaraṃ paramaṃ brahmeti | yatparamamakṣaraṃ tadbrahmeti yojanā |

9.3

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | kiṃ tatkṛtsnaṃ brahmeti prathamaḥ praśnaḥ | śeṣaḥ spaṣṭārthaḥ ślokaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | akṣaraśabdasya varṇeṣu rūḍhatvāt ‘omityetadakṣaram’ ityādiśrutau, ‘omityekākṣaraṃ brahma’ iti smṛtau ca darśanenātrāpi praṇavasyākṣaraśabdena grahaṇe prasakte paramamiti viśeṣaṇaṃ praṇavasya parabrahmatvātsaṃbhavāt | ataśca ‘etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham’ iti śrutiprasiddhamakhaṇḍaikarasaṃ vastu akṣaraśabdirta tadbrahmeti prācyaḥ | yadvā akṣaraśabdena jīvaḥ ‘kūṭastho'kṣara ucyate | uttamaḥ puruṣastvanyaḥ’ iti gītāsu, ‘kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāmīśate deva ekaḥ’ iti śrutau ca kūṭasthapadenāmṛtapadena ca viśeṣitasyākṣarapadasya jīvavācitvadarśanāt | amṛtokṣaramityapekṣite uttvābhāvaśchāndasaḥ | tathācākṣaraṃ jīvākhyaṃ paramaṃ brahma | paramamiti viśeṣaṇena sopādhikasya pūrvādhyāyoktasya vyāvṛttiḥ | nahi jīvasya sopādhikasya brahmabhāvaḥ saṃbhavati | vyāvartakopādhau māyādarpaṇe jāgrati tayo-
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | ramedādyogāt| 'kiṃ tadbrahma' iti praśne paramamiti viśeṣaṇābhāve'pi 'te brahma tadviduḥ kṛtsnam' iti praśnotthāpake sūtre paramatvavācinā kṛtsnapadena brahmaṇo viśeṣitatvādyuttare'pi brahmaṇa eva paramamiti viśeṣaṇaṃ yujyata eva | praśne'pi tacchabdena kṛtsnasyaiva grahāt | tataśca kiṃ tatkṛtsnaṃ brahmeti praśne yadakṣaraṃ jīvākhyaṃ tadevāpetopādhisaṃbandhaṃ sat kṛtsnaṃ brahmeti tattvamasīti mahāvākyārthaḥ pratīco brahmabhāvaḥ pratipādito bhavatīti hṛdyam | tathā kho'nāgantuko bhāvaḥ svarūpaṃ svabhāvaḥ śuddhastvaṃpadārthaḥ so'dhyātmamucyate | bhāṣye tu tasyaiva parasya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyagātmabhāvaḥ kho bhāvaḥ svabhāvo'dhyātmamucyate adhyātmaśabdenābhidhīyata iti | visargo devatoddeśena dravyatyāgātmako yāgaḥ sa karmasaṃjñitaḥ | tameva 'viśinaṣṭi-bhūteti | bhūtānāṃ bhāvaḥ sāttvikādiḥ svabhāvaḥ udbhavaśca tayoḥ karaṇāt bhūtabhāvodbhavakaraḥ | tathāhi
kṣaro bhāvo janimadvastu karmaphalabhūtaṃ tatsādhanabhūtaṃ ca tadadhibhūtamityucyate | adhidaivataṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu basatīti sarvakaraṇānugrāhakaḥ sakaladeva-

9.4

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī )| 'buddhiḥ karmānusāriṇī' iti karmānusāritvaṃ bhāvasya smaryate | tathā udbhavo'pi karmata eva smaryate 'agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ' iti |
atra ṣaṭpraśnottareṣu prathame jīvasya brahmabhāva uktaḥ | taṃ jānatāṃ prayāṇameva nāsti | 'na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyeti' iti śruteḥ | dvitīye śuddhasvaṃpadārtha uktastajjñānasyāpi vastutattvaviṣayatvānna tatra bhāvanāpekṣāstīti na bhāvanāphalabhūtakāle tatpratyayo'pekṣyate | tṛtīyacaturthayostu karmatat sādhanabhūtaṃ ca janyaṃ vastūktam | tatrāpi na bhāvanāpekṣāsti | antakāle prabalenaiva karmaṇā cittasyāvarodhāttatsādhanaphalabhūtasyaiva smaraṇāvaśyaṃbhāvena tatra bhāvanāyā vaiyarthyāt pariśeṣādantyayoreva kāryakāraṇabrahmaṇoḥ sopādhikanirupādhikayoranyatarasya bhāvanā sudṛḍhā cedantakāle tatpratyayo'vaśyaṃbhāvīti tayoranyataraṃ rūpaṃ paramātmānaṃ smaran yaḥ kalevaraṃ muktvācirādimārgeṇa prayāti sa brahmalokaprāptidvārā krameṇa madbhāvaṃ mokṣaṃ yātītyāha-antakāle ceti | spaṣṭā yojanā | nāstyatra saṃśaya iti |

9.5

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | tātmā hiraṇyagarbhaḥ | adhiyajño yajñābhimānī viṣṇurantaryāmī so'hameva dehasthi | atrāsmindehe dehabhṛtāṃ vara |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | sopādhikabrahmopāsti prakṛtya 'śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti' iti tadupāsakasya gatipūrvakasāmṛtatvasya śravaṇāt | yastu śuddhatvaṃpadārtharūpamadhyātmavastumātraṃ veda asau brahmātmaikyajñānābhāvāt 'na tasya prāṇā utkrāmanti' ityetadvākyaviṣayo na bhavati kiṃtu śataṃ caikācetyetasyaiva viṣayaḥ | nanu tasyānupāsakatvātkathametaditi cenna | 'nahi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati' iti nyāyena tasyobhayabhraṣṭatvāsaṃbhavāt | kaṭhavallīṣu niṣkalapratyagātmavidaṃ kevalayoginaṃ prakṛtya śataṃ caikācetyāmnānācca | 'vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ | te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve' iti śruterniścitārthānāṃ śodhitatvaṃpadārthānāmeva kramamuktiravagamyate | nacātra suniścitārthā ityanena brahmātmaikyaniścayavanto grahītuṃ śakyāḥ | teṣāṃ gatyabhāvasya proktatvāt | nāpyupāsakāḥ asaṃbhavāt | upāsanā hi nāma atasmiṃstadbuddhiḥ | yathā śālagrāme viṣṇubuddhirevaṃ sūtravirāḍantaryāmiṣvātmabuddhiriti na tadvantaḥ suniścitārthā iti vaktuṃ śakyam | tasmādadhyātmavidāṃ brahmātmakyānavagamādanupāsakatvenāntyapratyayābhāve'pyarcirādigatiprāptirastīti sarvamanavadyam |
na

9.6

yasmādevaṃ tasmātsarveṣu kāleṣu māma-

9.7

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | kevalaṃ kāryakāraṇabrahmaṇoreva bhāvanāntyapratyayavaśāttadbhāvaprāptiheturapi tu kīṭasya jīvata eva bhāvanābalādbhrāmaryavastubhāvaprāptirdṛśyate | nandikeśvarasya ca smaryate 'sa hi mahādevaṃ bhāvayaṃstatsārūpyaṃ dehāntaraṃ vinaiva prāptaḥ' iti yogaśāstre'pi prasiddham | tatra kimu vaktavyamantapratyayavaśāddehāntare bhāvyabhāvaprāptirastīti matvā tamevārthamanyatrāpi darśayati-yaṃ yamiti | tadbhāvabhāvitaḥ bhāvyākāravāsanayā rañjita ityarthaḥ |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | nusmara antakāle matsmṛtyā madbhāvaprāptyarthaṃ | yudhya ceti cakārātkarmopāsatyoḥ samuccayo'vagamyate | jñānakarmasamuccayakartarīva tadubhayānuṣṭhātaryakasminnevādhikāriṇi kartṛtvakartṛtvapratyayakṛtavirodhābhāvāt | mayi arpite madekaniṣṭhatāṃ nīte manobuddhī yena sa mayyarpitamanobuddhistvaṃ asaṃśayaṃ māmevaiṣyasi prāpsyasi | antakāle smaraṇeneti śeṣaḥ |
eta-

9.8

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | deva ślokatrayeṇa vivṛṇoti - abhyāseti | abhyāsayogayuktena 'tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ' iti sūtrito'bhyāsaḥ tatra dhyeye vastuni cittasya sthirīkaraṇārtho yatnaḥ | saca vijātīyapratyayānantaritasajātīyapratyayapravāhīkaraṇarūpaḥ so'trābhyāsaḥ | tatra bhāvyo viṣayaḥ siddhaḥ viṣṇupratimādirvirāḍādirvā | asiddhastu mānasapratimādiḥ | tatrāsiddhe manasaḥ pratimākāratāsaṃpādane tatra sthairyasaṃpādane ceti viṣayabhedāddviguṇo yatnaḥ kartavyo bhavati | siddhe tu cittasthirīkaraṇārtha eka eva yatnaḥ | tatra yathā svataḥ svacchaḥ sphaṭiko japākusumoparāgāllohitaḥ sphaṭika iti tatra lauhityādhyāsaḥ, tatprābalyāttatraiva sphaṭikadhīpramoṣe padbhārāgatyādhyāsaḥ, padmarāge'pi candrikāyāmindranīlatvādhyāsastatraiva tadānīmeva kiṃciddūrasthe nihīnopalatvādhyāsa ityuttarottarādhyāsakrameṇa śuddha eka eva sphaṭikaḥ pañcavidho bhavati | evaṃ svataḥśuddhaṃ caitanyaṃ māyoparāgāddevaiśvaraḥ, māyāprābalye tasyaiveśvaratvāṃśapramoṣe tatraiva sūtrātmādhyāsaḥ, sūtre'pyajñānadārthyādvirāḍadhyāsaḥ, tataeva virāḍekadeśeṣu śarīrādiṣu ātmatvabhramaḥ, tatra yathā ghaṭāntargataḥ pradīpo ghaṭamātraṃ bhāsayati ghaṭacchidrādbahirgataḥ kiṃcitsvaprabhayā saṃsṛṣṭaṃ viṣayamavabhāsayati, sarvātmanā ghaṭādbahirgatastu kṛtsnaṃ bhavanodaravarti padārthajātaṃ prakāśayati, tadvaddehāntargatā citirdehamātraṃ bhāsayati, dehacchidrāccakṣurāderbahirgatā satī tatsaṃnikṛṣṭaṃ kaṃcidviṣayaṃ rūpādikamavabhāsayati, sarvātmanā gurūktayuktyā dehakṛtaparicchedābhimāne tyakte tvaparicchinnā satī kṛtsnaṃ virāḍātmānamavabhāsayati | yathoktaṃ bāhyagrantheṣvapi 'maṇidrutabahatārāsomasūryādayo'pi kṣitiviṣayamihālpaṃ bāhyamuddyotayanti | sahajalayasamutthaṃ dyotayejjyotirantastribhuvanamapi sūkṣmasthūlabhedakrameṇa ||' iti | sahajalayasamutthaṃ sahajaḥ svābhāvikau dehakṛtaparicchedābhimānastasya layamātrādeva utthitaṃ krameṇa saṃkalpakrameṇa sadīkṣaṇamātrāminirvṛttatvātsarvasya prāksaṃka-
tadevamupāsanāyāḥ svarūpamuktvopāsyasya svarūpamāha-kavimiti | kaviṃ krānta

9.9

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | lpādabhavatvāt | tathāca śrutiḥ 'sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' iti | 'doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ' ityakṣapādasūtrācca | doṣā rāgādayaḥ | tadevaṃ prakāśamāne virāji 'ahamevedaṃ sarvo'smīti manyate so'sya paramo lokaḥ' iti śāstraprāmāṇyādupāsakena gṛhīto'haṃgraho yadyapi vastutattvāpekṣayā bhrāntirūpastathāpi svābhāvikāddehādyahaṃgrāhātsatyarūpaḥ yathā sphaṭike hīnopalavyagrahāpekṣayā indranīlavyagrahastadvat | yathāca sphaṭike praṇidhīyamāne cakṣuruttarottarapāṭavavivṛddhyā vindranīlatvaṃ bādhitvā padbharāgattvaṃ tadvādhena lohitasphaṭi katvaṃ tadvādhena śuddhatvaṃ cāvagacchati, evaṃ guruktayuktyā pratyagātmani praṇidhīyamānaṃ mano'sya bāhyaṃ bāhyaṃ rūpamapohya āntare āntare avatiṣṭhate | caramaṃ viśuddhaṃ rūpaṃ prāpya tu svayameva vilīyate | yathoktaṃ 'yena tyajasi tattyaja' iti yena manasā tyajasi virāḍādibhāvaṃ tadapi manastyajetyarthaḥ | tadevaṃ vyavahārāpekṣayā siddheṣu virāṭ‌sūtrāntaryāmiṣu manasa sthirīkaraṇārthaṃ yatno'bhyāsastatphalabhūto yogaḥ samādhirdhyeyavastunyeva cetaḥ sthairyaṃ tena guṇena yuktaṃ yaccetastena nānyagāminā ananyagāminā | naikadhetivatsamāsaḥ | tena cetasā paramaṃ sarvotkṛṣṭaṃ puruṣaṃ nirastāśeṣadoṣam | 'yatsarveṣa purastātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣaḥ' iti nirvacanāt | divyaṃ dyotamānamanucintayannahameva bhagavānsarvātmā vāsude iti satatamācāryopadeśamanudhyāyan tameva nadīsamudranyāyena yāti he pārtha | tathāca śrutiḥ 'yathā nadyaḥ syandamāna samudre'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvānpuṇyapāpe vidhūya parātparaṃ puruṣamupaiti divyam' iti | parātsa ntrāt paramantaryāmiṇam |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | darśinaṃ sarvajñam | purāṇaṃ cirantanam | anuśāsitāraṃ jagatontaryāmiṇam | aṇoḥ sūkṣmādapyākāśāderaṇīyāṃsaṃ sūkṣmatamaṃ
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | yo'nusmaredanucintayet | sarvasya karmaphalasya dhātāraṃ vibhāgena pradātāram | acintyarūpaṃ nāsya rūpaṃ vidyamānamapi kenaciccintayituṃ śakyam | ādityavarṇaṃ ādityasyeva nityaprakāśarūpo varṇo dīpyamānatā yasya taṃ ādityavarṇam | sarvajagadvabhāsakamityarthaḥ | tamasaḥ dehendriyādāvanātmani ātmābhimānarūpā'vidyātaḥ parastātparācīnam | sati dehābhimāne
upāsanāyāḥ phalamāha - prayāṇeti | prayāṇakāle manasā'calena vṛttyantaravarjitena bhaktyā bhagavati vāsudeve ārādhyatvabuddhyā yukto yogabalena yogo manaḥprāṇendriyakriyānirodho hṛdayapuṇḍarīke teṣāṃ vaśīkaraṇamityarthaḥ | tasyaiva balena ca yukto bhūmikānayakrameṇa prāgeva mūlādhārādvidmaharandhrāntasthāneṣu ārohāvarohakrameṇa saṃcāritapavano'ntakāle bhruvormadhye ājñācakre prāṇamāveśya suṣumnayā nāḍyā mūlādhārādutthāpanapūrvakaṃ samyak niveśya sthāpayitvā | sthāpanaprayojanaṃ tu anyavismaraṇapūrvakaṃ divyapuruṣa-cintanam | tacca bhrūmadhyādupurnīyamāne vāyau mano mūrcchāmapadyata iti tasyāmavasthāyāṃ na bhavatītyanyapratyayastatraiva saṃpādyastato'cirādimārgaparvaṇā amānavasya puruṣasya sthānaviśeṣaprāpakasya prāpyasthānasya ca tasminneva smaraṇaṃ kartavyam | tadvāsanāvāsitaṃ mano bhrūmadhyādyoginā ūrdhvayā nāḍyā utkṣipte prāṇe mukteṣuvadbrahmāṇḍakharparaṃ bhittvā prarcālate sati labdhavṛttikaṃ bhūtvā pūrvasaṃskāraprābalyādyogamāhātmyācca divyopādhyupetamarcirādiparvadevatābhirabhipūjyamānamuttarottaraṃ sthānaṃ pratyativāhyamānamamānavena ca puruṣeṇa saṃgacchamānaṃ tena ca yathāmilaṣitaṃ sthānaṃ prāpitamātmānaṃ paśyati | tadidamuktaṃ bhruvormadhye samyak prāṇamāveśyeti | sa evaṃ kṛtvā yogī kaviṃ purāṇamityuktalakṣaṇaṃ paraṃ puruṣaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ

9.10

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | na prakāśate, yogayuktyā tyakte tu tasmin svayameva prakāśata ityarthaḥ |
bhruvormadhye prāṇamāveśyetyuktaṃ tatkiṃ kṛtvā kartavyaṃ, tatkṛtvā ca kiṃ kartavyamityetaddvayaṃ vadiṣyaṃstatra pratīkatvena cintyaṃ praṇavaṃ tāvadvācyavācakayorabhedavivakṣayā stauti—yadakṣaraṃ praṇavākhyaṃ vācakaṃ vedavido vedārthavidau vadanti | yadvā yadakṣaraṃ brahma tadvācya 'etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham' ityevaṃlakṣaṇaṃ vā vedavid upaniṣadvido vadanti, yacca yatayo viśanti brahmapratīkatvena śaraṇīkurvanti, pakṣe samyagdarśane sati saritsāgaranyāyena yatpraviśanti yatayaḥ | yat

9.11

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | sarvasya bhūtajātasya janayitāraṃ nārāyaṇādiśabdapratipādyamupaiti samīpe prāpnoti | tallokaṃ prāpnotītyarthaḥ | nahi paurāṇikānāmiva vaidikānā mate brahmaviṣṇurudralokānāmuparyapari kalpanāsti kiṃttarhi sarve hiraṇyagarbhalokākhye satyaloka evāntarbhavanti | 'parāhi sopāsanakarmajivitairhiraṇyagarbhaprāpyatā' iti bṛhadāraṇyake tadbhāṣyādau ca spaṣṭam |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | akṣaramicchanto brahmacaryaṃ carantīti pakṣadvaye'pi samānam | tatte padaṃ varṇaryātmakaṃ padanīyaṃ vā sthānaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye | ayaṃ ca vācyavācakayorabhedaḥ śruticchāyayā gamyate | 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' iti sarvadharmātītaṃ brahma prakṛtya 'sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgheṇa bravīmyomityetat' ityoṃkāreṇopasaṃhārāt | tatphalaṃ ca pratīkabhāvāt | oṃkāraṃ pratīkatvena prakalpya tadvārā śuddhaṃ śabalaṃ vā brahma pratipattavyam | tathāca śrutyantare 'etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṃkāraḥ' ityupakramya 'tasmā-
bhruvormadhye kathaṃ prāṇamāveśayedityata āha-sarveti | sarvāṇi śabdādiviṣayagrahaṇadvārāṇīndriyāṇi saṃyamya nigṛhya tathā hṛdi mano'pi nirudhya teṣāṃ kañcukabhūtaṃ prāṇaṃ mūrdhanyanāḍyā suṣumnākhyayā mūrdhni bhruvormadhye ādhāya kathaṃ yogadhāraṇāṃ yogaśāstroktāṃ .

9.12

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | devaṃ viddhānetenaivāyatanenaikataramanveti' iti dṛṣṭam | āyatanaṃ śālagrāmavatpratīkaṃ tena |
mūrdhni prāṇamādhāya kiṃ kuryādata āhaoṃkārarūpaṃ ekākṣaraṃ ekaṃ ca tadakṣaraṃ ca varṇo brahma ca tadbrahmarannuccaran māṃ ca brahmabhūtamanusmaran, yo hi devadattaṃ smṛtvā tannāma vyāharati tasmai devadatto'bhimukho bhavatyevaṃ brahmaṇo nāmoccāraṇena saṃnihitataraṃ vyāpakaṃ brahma sādhakasya saṃnidhīyate | saṃnihite ca brahmaṇi yo dehaṃ tyajan mriyamāṇaḥ prayāti ūrdhvanāḍyā utkrāmati sa paramāṃ gatiṃ saṃnikṛṣṭabrahmarūpāṃ yāti | brahmaiva prakṛtya śrūyate 'eṣāsya paramā gatireṣāsya paramā saṃpadeṣo'sya parama ānandaḥ' iti | tāmeva gatiṃ śuddhaṃ

9.13

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | dhāraṇāṃ manaso deśaviśeṣanibandhinoṃ āsthitaḥ anutiṣṭhansan |
iyaṃ matiratīva durlabheti māmaṃsthā ityāha-ananyeti | nāsti anyatra ceto yasyāsau ananyacetā ityanena smaraṇe ādara ucyate | satatamiti nairantaryam | yo māṃ smarati nityaśa iti dīrghakālatvam | yāvajjīvaṃ smaratītyarthaḥ | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha, nityayuktasya nitye yogināmāvaśyake yuktāhāravihārādau yamani-

9.14

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | brahmaiva prāpnoti brahmalokaprāptidvārā |
tvallābhe'pi kiṃ syādata āha-māmiti | māmupetya punardvitīyavāraṃ janma nāmnuvanti | yajanma duḥkhānāmalayabhūtaṃ mūḍhadṛṣṭyā kiṃcitsukhālayatve'pyaśāśvataṃ naśvaram | tucchamityarthaḥ | ke nāmnuvanti | mahātmāno yogena jitacittāḥ | ataeva paramāṃ saṃsiddhiṃ mokṣaṃ gatāḥ | agatā api pratyāsannatvāngatā eva | tathā brahmalokagatānprakṛtya smaryate 'brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare | parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam' iti | pratisaṃcare brāhme pralaye | parasya caturmukhasya | ante nāśe |

9.15

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | yamādau ca yuktaṃsyāvahitasya yoginaḥ | yogamanutiṣṭhataḥ |
tvadalābhe'pi kiṃ syādata

9.16

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | āha-ābrahmeti | ābrahmabhuvanādbrahmalokamabhivyāpya | brahmalokena sahaivetyarthaḥ | lokāḥ punarāvartinaḥ punarāvṛttisvabhāvāḥ | he arjuna, śeṣaṃ spaṣṭam | atreyaṃ vyavasthā | ye kramamuktiphalābhirharrādividyābhirbrahmalokaṃ gatāste tatraiva jñānaṃ prāpya brahmaṇā saha mucyante | yetu pañcāgnividyābhirbrahmalokaṃ gatāste'nupāsitaparameśvarāḥ punarāvartanta iti |

9.17

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | āvṛttibhājāṃ kālaparicchedamāha-sahasreti | yugaśabdo'tra caturyugaparyāyaḥ | 'caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo dinamucyate' iti purāṇāntaradarśanāt sahasraṃ caturyugāni paryanto'vasānaṃ yasya | caturyugasahasraṃ brahmaṇo dinaṃ rātrirāpi tāvatītyāha-rātrimiti | atrāpi caturyugasahasrāṇāṃ anto bhavati tāṃ caturyugasahasrāntām | te prasiddhā ahorātravido
kiṃ brahmaṇo'hni jāyate kiṃvā rātrāvityata āha—avyaktāditi | atra dainaṃdinasṛṣṭipralayayoḥ prakṛtatvādavyaktaśabdena nāvyākṛtaṃ viyadādikāraṇamiha grāhyam | tadā ākāśādīnāṃ sattvāt | kiṃ tarhi prajāpateḥ svāpāvasthaivehāvyaktaśabdārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ—prajāpateḥ svāpakāle tatkalpitaḥ sthāvarajaṃgamaprapañcaḥ sarvo'pi tadīye'jñāne'vyākṛtākhye līyate rātryāgame | tathā divasāgame punasta eva yathāpūrvamāvirbhavati | evaṃ dṛṣṭisṛṣṭinyāyenāsmatkalpito'pyayaṃ viyadādiprapañco'smatsuṣuptau līyate asatprabodhe yathāpūrvaṃ prādurbhavatīti |

9.18

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | janā viduḥ |
kṛtahānākṛtābhyā-

9.19

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | gamadoṣānupattaye bandhamokṣaśāstrapravṛttisāphalyāya ca avidyādivaśādavaśo'yaṃ bhūtagrāmaḥ punaḥpunarbhūtvā punaḥpunaḥ pralīyata ityāha vairāgyotpādanārtham-bhūtagrāma iti | aharāgame bhūtvābhūtvā rātryāgame pralīyata iti yojanā | saeva bhūtvā pralīyate nānyo'bhinavo bhavatītyarthaḥ | kutaḥ | yato'vaśaḥ avidyākāmakarmadhīnastasmātsarvānarthabījabhūtāyā avi-
evaṃ brahmabhuvanāntānāmāvṛttiṃ vyākhyāya yatprāptānāmāvṛttirnāsti tadakṣaraṃ paramaṃ brahmetyupakrāntaṃ vastu lakṣayati-parastasmāditi tribhiḥ | para iti | tasmādavyaktādbhūtagrāmabījabhūtādavidyālakṣaṇādanuktāt anyo'tyantavilakṣaṇo bhāvaḥ sattā | tuśabdātparāmabhimataṃ sattāsāmānyaṃ vārayati | tasya sāmānyādibhyo vyāvṛttatvāt | asya ca sarvānugatatvāt | sanātano nityaikarūpaḥ | upādhimān hi upādhivikriyayā nityaṃ vikriyata iva bhāti | ayaṃ tvanupādhitvātrityaikarūpa eva yaḥ sa bhāvaḥ sarveṣu

9.20

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | dbhāyā vidyayā ucchede janmamaraṇapravāhavicchedāyāvaśyaṃ yatitavyamityarthaḥ |
avyakto na vyajyata iti dṛśyatvaṃ nirastam | akṣaro'śrute vyāpnotīti trividhaparicchedaśūnyatvamuktam | taṃ bhāvaṃ paramāṃ gatim | brahmalokāntā gatiraparamā | kāryatvāt | iyaṃ tu paramā | kāryakāraṇātītatvāt | āhuḥ ‘eṣāsya paramā gatiḥ’ ityādayaḥ śrutayaḥ | yaṃ bhāvaṃ prāpya na nivartante punaḥ saṃsāre na patanti taditi vidheyāpekṣaṃ klībatvam | sa eva mama viṣṇoḥ paramamupādhyaspṛṣṭaṃ dhāma prakāśaḥ ‘tadviṣṇoḥ paramaṃ padam’ iti śrutiprasiddhaṃ niṣkalaṃ brahma |

9.21

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | bhūteṣu viyadādiṣu naśyatsu na vinaśyati kevalasattārūpatvāt | etena tasya kālatrayābādhyatvaṃ nityatvaṃ coktam |
evaṃ jñeyaṃ pratyagabhinnaṃ brahmoktvā jagatkāraṇamupāsanīyamito'nyadityāha—puruṣa iti | tuśabdaḥ pūrvavailakṣaṇyadyota-

9.22

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | nārthaḥ | he pārtha, yo'yaṃ bhaktyā ārādhanena | upāsanenetibhāvat | kīdṛśyā | ananyayā nāstyanyo yasyāṃ sā tayā | upāsyopāsakabhedamantareṇāhaṃgraharūpayetyarthaḥ | tayā bhaktyā yo labhyaḥ sa paraḥ pūrvoktādavyāvṛttānanugatādakṣarādanyaḥ kāraṇātmeti yāvat | labhyatvādevāsvātmatvamapi | nahyātmā ca labhyaśceti yujyate | asya kāraṇatvamevāha-yasyeti | yasya puruṣasyāntaḥsthāni bīje druma iva sarvāṇi viyadādīni sthāvarajaṃgamāni ca yena idaṃ sarvaṃ tataṃ vyāptamupādāna-
pūrvoktānāmoṃkāradvārā saguṇabrahmavidāṃ kramamuktibhājāṃ brahmapratipattaye uttaro mārgo vaktavya ityata āha-yatreti | āvṛttimārgopanyāso'nāvṛttimārgastutyarthaḥ | yogina iti | yoginaḥ

9.23

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | tvāt sa bhaktyā labhyata iti yojanā |
tatropāsakānāṃ devayānaṃ panthānamāha - agni'riti | agnirujyotirityārcirabhimāninī devatā lakṣyate | evamaharityaharabhimāninī | evaṃ śuklapakṣasya ṣaṣṭhamāsa-

9.24

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | karmiṇaścocyante teṣāṃ yathāyogaṃ mārgadvayavibhāgaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam |
etena ca dhūmo rātristityeṣo'pi dhūmādimārgaḥ karmi-

9.25

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | saṃmitottarāyaṇasya cābhimāninyau devate eva | etaccānyāsāmapyupalakṣaṇam | tatra prayātā utkrāntā brahmakārye brahmataddvārā paraṃ ca gacchanti | brahmavido brahmopāsakā janāḥ |
uktau mārgāvupasaṃharati—śukleti | śuklā jñānahetu-

9.26

3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | ṇāmapakvayogināṃ cocita āvṛttiphalaśca vyākhyātaḥ |
ete sṛtī māgau āvṛttyanāvṛttiphale jānan yogī na muhyati | yogaśraṣṭho'yamitaralprayatnaśca yogī na bhavati kaścana ko'pi | yasmādevaṃ tasmātsarveṣvityādi spaṣṭam |

9.27

punaḥ śraddhābhivṛddhaye yogaṃ stauti - vedeṣviti | vedeṣu samyagadhīteṣu yajñeṣu tapaḥsu ca samyaganuṣṭhiteṣu dāneṣu ca samyagdatteṣu yatpuṇyaṃ tatphalaṃ ceti puṇyaphalaṃ sarveṣu samucciteṣu yatpradiṣṭaṃ śāstreṣu

9.28

3 nīlakaṇṭhavyākhyā (caturdharī) | tvādarcirādigatiḥ tadabhāvātkṛṣṇā dhūmādigatiḥ | ekayā śuklayā | anyayā kṛṣṇayā |
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | tatsarvaṃ yogī atyetyatikrāmati kāryabrahmalokaṃ prāpnotītyarthaḥ | kiṃkṛtvā | idaṃ pūrvoktamupāsanaṃ viditvā jñātvānuṣṭhāya ca | tataśca kimityata āha—yattatsthānaṃ nirviśeṣaṃ brahmopaiti prāpnoti ca krameṇetyarthaḥ | ādyaṃ na tu kenacinnirmitam | tadanenādhyāyena dhyeyastatpadārtho vyākhyātaḥ agrime'dhyāye jñeyaṃ brahma vyākhyāsyati |
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārīṇa0 nīlakaṇṭhakṛtau bhāratabhāvadīpe bhīṣmaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)