<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.55 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [General works and doxographies](https://indike.org/pramana/in.darsana.all) › [Bhagavadgītā](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita) › [Tatparyabodhini](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda) › 4.55

# Bhagavadgita 4.55

Tātparyabodhinī 4.55

- **Language:** Sanskrit

### [4.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.55)

prajahātīti | śravaṇādinā samyagvijñātātmatattvo mumukṣuḥ samādhau vartamāno manogatān, 'manasaivānudraṣṭavyam' iti śravaṇādātmasvarūpaprakāśanaikakāraṇe manasyeva sthitānviṣayān | kāmayantīti kāmāḥ viṣayabhogecchāstān sarvānyadā yasmin kāle samādhisiddhidaśāyāṃ | prajahāti niḥśeṣaṃ parityajati | viṣayāśānāṃ niḥśeṣaparityāge hetumāha-ātmanīti | svataḥsiddhe nityakūṭasthāsaṅgacidrūpe cakṣuṣo rūpavatsarvatropalabhyamāna ānandaikarasa ātmani svasvarūpe krīḍan ramamāṇo brahmavidātmanā svasvarūpeṇaivoktalakṣaṇena tuṣṭaḥ svātmānandarasānubhūtyaiva saṃtoṣaṃ tṛptiṃ ca prāpyāmṛtarasapāyī lavaṇāmbuvattucchaṃ viṣayasukhaṃ nāpekṣate | tata eva tadviṣayān kāmān sarvān prajahāti | yadaivaṃlakṣaṇo bhavati tadā sthitaprajño'yamiti paṇḍitairucyata ityarthaḥ | 'yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya' iti śruterartho'nena pratipādito bhavati | nanu viṣayeṣu kāmodayakāraṇeṣu satsu dṛṣṭeṣu ca viduṣo'pi tadanubhūtau kāmo jāyata eva na niḥśeṣeṇa kāmaparityāgaḥ saṃbhavatīti cedbhavānatra praṣṭavyaḥ | viṣayeṣu kāmodayo viṣayasvabhāvo vā kiṃ puruṣasvabhāvo vā | nādyaḥ | dṛṣṭe tṛṇaparṇādau bhoktuṃ puṃsaḥ kāmānudayāt | na dvitīyaḥ | kāntāsannidhau bālasya kāmādarśanāt | tarhi kathaṃ kāmodaya iti ceducyate | 'kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase' iti smaraṇātkāmaḥ saṃkalpamūlakaḥ saṃkalpo vāsanāmūlakaḥ | nahi vāsanayā vinā vastuni samīcīnatvabuddhirudeti samīcīnatvabuddhiṃ vinā kāmo'pi na ghaṭate | tataḥ kāmotpatteḥ kāraṇaṃ viṣayeṣu bhogyatvavāsanaiva | vāsanā nāma bhogajanyasaṃskāraḥ bhogyatvavāsanābalādeva viṣayeṣu kāmaḥ pravṛttiśca jantūnāṃ | tadidaṃ lokaśāstraprasiddhaṃ viduṣastu nityaṃ nirantaraṃ samādhiniṣṭhāyāmeva tiṣṭhataḥ sadā sarvatra brahmaiva paśyato viṣayagrahaṇaṃ na saṃbhavati, mṛdātmanā paśyato ghaṭāgrahaṇaṃ yathā tathā sarvaṃ brahmātmanā paśyatastadabhāve viṣayavāsanāḥ svayameva kṣīyante | tāsāṃ kṣaye kāmāḥ svayameva naśyanti, svayameva vinaśyatāṃ kāmānāṃ nāśo viduṣi hyupacaryate prajahāti yadeti | prabhayā naśyatastamaso nāśanaṃ sūryaḥ karotītivadyata evaṃ tatastatsiddhaṃ nirvāsanatvaṃ viduṣo lakṣaṇamiti | tadidaṃ nirvāsanatvaṃ samādhinā sādhakasya saṃpādanīyamityavasitaṃ ca |  
idaṃ mumukṣoravaśyaṃ sādhanīyaṃ sādhanamiti sūcayituṃ siddhasya lakṣaṇantaramāha—

- [Previous: 4.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.54)
- [Next: 4.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.56)
- [Up: 4](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4)

## Linked texts (1)

- [Bhagavadgītā](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita.2.55) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.gita!samkarananda.4.55) · Pramāṇa
