Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 14

Gūḍhārthacandrikā 14

Language
Sanskrit

14.1

āgāmyaniṣṭadhījanyaṃ duḥkhaṃ bhayam, tadabhāvaḥ abhayam| sattvasya = cittasya, saṃśuddhiḥ = kāmakrodhalobhadambhakapaṭādirāhityam| jñānaṃ śāstrādātmatattvasyāvagamaḥ, cittaikāgryatayā tasya svānubhavārūḍhatvaṃ yogaḥ, tayorvyavasthitiḥ sarvadā tanniṣṭhatā jñānayogavyavasthitiḥ| bhagavadbhaktiṃ vinā'ntaḥkaraṇasaṃśuddherayogādarthāt sā'pi kathitā|
‘mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ| bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam||’¹
iti navame daivyāṃ sampadi haribhakteruktatvācca| haribhakteratiśreṣṭhatvādabhayādibhiḥ saha pāṭho na kṛta iti draṣṭavyam| dānaṃ svasvatvaparityāgapūrvakaṃ parasvatvasyāpādanam, annādīnāṃ yathāśakti śāstroktasaṃvibhāgaḥ| damaḥ bāhyendriyasaṃyamaḥ, ṛtukālādyatiriktakāle maithunādyabhāvaḥ| yajñaśca agnihotrādiḥ| svādhyāyaḥ brahmayajño dṛṣṭārthamṛgvedādyadhyayanarūpaḥ| tapaḥ trividhaṃ śārīrādibhedena vakṣyamāṇam| ārjavam avakratvam, śraddhadhāneṣu śrotṛṣu svajñātārthasaṅgopanam|

14.2

kāyavāṅmanobhiḥ prāṇipīḍanaṃ hiṃsā, tadrāhityam (ahiṃsā)| satyaṃ bhūtāduḥkhe hetuḥ yathārthabhāṣaṇam| parairākrośe tāḍane vā sati vyāso yaḥ krodhaḥ, tasya tatkālamupaśamanam akrodhaḥ| tyāgaḥ sannyāsaḥ| śāntiḥ antaḥkaraṇasyopaśamaḥ| parasmai paradoṣaprakāśanaṃ paiśunam, tadabhāvaḥ apaiśunam| dayā bhūteṣu anukampā| alolutvaṃ indriyāṇāṃ viṣayasannidhāvapyakriyattvam| mārdavam akrūratvam| hrīḥ akāryapravṛttyārambhe tatpratibandhikā lokasaṅgā| acāpala lokapriya bināpi vākpāṇyādivyāparayitṛtvaṃ cāpalatvam, tadabhāvaḥ|

14.3

tejaḥ prāgalbhyam| strībālakādimūḍhairanabhibhāvyatvam| kṣamā satyapi sāmarthye'parādhasahanam| dhṛtiḥ dehendriyeṣvavasādaṃ prāpteṣvapi tadupastambhakaḥ prayatnaviśeṣaḥ| śaucaṃ dambhādirāhityamāntaram, ṛjutvādinā bāhyam| drohaḥ parajighāṃsayā śastragrahaṇādi, tadabhāvaḥ adrohaḥ| atimānitā = ātmani pūjyatvātiśayadhīḥ, tadabhāvaḥ nātimānitā| 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā nāśakena'¹ ityādiśrutyā vividiṣaupādhīkṛtayā viniyuktā asādhāraṇā sādhāraṇāśca dharmā ihopalakṣyante| ete dharmāḥ bhavanti niṣpadyante daivīṃ sampadaṃ vāsanāsantatiṃ dehārambhakāle puṇyakarmabhirabhivyaktām abhilakṣya jātasya puruṣasya 'taṃ vidyākarmaṇī samanvārambhete pūrvaprajñā ca'² 'puṇyaḥ puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena'³ ityādiśrutibhyaḥ|
upādeyatvena daivīṃ sampadamuktā, idānīṃ heyatvenāsurīṃ sampadamekena ślokena saṅkṣipyāha - dambha iti||

14.4

dambhaḥ dhārmikatayā''tmanaḥ khyāpanam, tadeva dharmadhvajitvam| darpaḥ dhanasvajanādinimitto mahadavadhīraṇāheturgarvaviśeṣaḥ| abhimānaḥ ātmanyatyantapūjyatvabuddhiḥ| 'devāśca vāsurāścobhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire| tato'surā atimānenaiva kasminnu vayaṃ juhuyāmeti sveṣvevāsyeṣu juhvataśceruste'timānenaiva parābabhūvuḥ| tasmānnātimanyeta| parābhavasya hyetanmukhaṃ yadatimānaḥ'1 iti śatapathaśrutyuktaḥ| krodhaḥ svaparāpakārapravṛttiheturatijvalanātmako'ntaḥkaraṇavṛttiviśeṣaḥ| pāruṣyaṃ pratyakṣarūkṣavadanaśīlatvam| ajñānaṃ kāryākāryavivekābhāvaḥ| āsurīṃ rajastamomayīṃ sampadam aśubhavāsanāṃ dehārambhakāle pāpairābhivyaktām abhilakṣya jātasya puruṣasya dambhādyā ajñānāntā doṣā eva bhavantīti| natvabhayādyā guṇā ityarthaḥ|
anayoḥ sampadoḥ phalavibhāgamāha -

14.5

yasya varṇāśramādervihitā sāttvikī yā phalābhisandhirahitā kriyā sā tasya daivī sampat sattvaśuddhibhaktijñānaparyantā satī saṃsāravimokṣāya muktaye bhavati| ato mumukṣubhiḥ saivopādeyā| yā tu yasya śāstraniṣiddhā phalābhisandhipūrvā sāhaṅkārā ca rākṣasī tāmasī kriyā tasya sā āsurī sampat sā nibandhāya saṃsārabandhāya matā sammatā| ataḥ śreyo'rthibhiḥ sā heyaiva| tatraivaṃ sati, 'ahaṃ kayā sampadā yuktaḥ?' iti sandihānamarjunamāśvāsayati - mā śucaḥ 'ahamāsuryā sampadā yuktaḥ' iti śaṅkayā śokamanutāpaṃ mā kārṣīḥ| daivīṃ sampadamabhilakṣya jāto'si prāgarjitakalyāṇo bhāvikalyāṇaśca tvamasīti bhāvaḥ|
devāsuramanuṣyagandharvasvabhāvānāṃ bāhulye'pi śubhāśubhaphalatvādikau daivāsurau dvau| manuṣyagandharvādīnāṃ yathāyogaṃ daive āsure cāntarbhāvamabhipretyāha -dvāviti||

14.6

bhūtānāṃ = prāṇināṃ sargau = svabhāvau atiśayeneṣṭāniṣṭakāriṇau svabhāvau dvau eva| asmin loke sarvasmin saṃsāramārge| kau tau? daiva āsuraśca| yo yadā manuṣyaḥ śāstrasaṃskāraprābalyena svabhāvasiddhau rāgadveṣāvabhibhūya dharmaparāyaṇo bhavati, tadā sa devaḥ| yadā tu svabhāvasiddharāgadveṣaprābalyena śāstrasaṃskāramabhibhūyādharmaparāyaṇo bhavati, tadā so'sura iti dvaividhyopapattiḥ| ‘dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca tatra kanīyasā eva devā jyāyaso asurāḥ’ iti śruteḥ| tatra daivaḥ sargaḥ svabhāvastvavāṃ prati mayā vistaraśaḥ vistareṇa proktaḥ sthitaprajñalakṣaṇo dvitīye, bhaktalakṣaṇo dvādaśe, jñānalakṣaṇo trayodaśe, guṇātītalakṣaṇo caturdaśe, ihāpi ‘abhayam’ ityādinā| idānīmāsurabhūtasargaṃ me madvacanairvistaraśaḥ pratipādyamānaṃ śṛṇu |

14.7

vihite pravṛttim| yadvā, pravṛttiṃ pravṛttiviṣayaṃ dharmam| cakārāt tatpratipādakaṃ vidhivākyam| evaṃ nivṛttiṃ nivṛttiviṣayamadharmam| cakārāt tatpratipādakaṃ niṣedhavākyaṃ ca| asurasvabhāvāḥ janāḥ na jānanti| punaḥ śaucaṃ dvividhaṃ nāpi ācāram = manvādibhiruktam| satyaṃ viṣṇuḥ, sādhuguṇatvāt| sat satyaṃ yāpayatīti vā| satpadārthaṃ yamayatīti vā¹ bhūtasṛṣṭyādikartṛtvāt ‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’² iti śrutyukto viṣṇuḥ satyam| tat pūjyatayā teṣu na vidyate| harermāhātmyaṃ śrutyādipratipāditaṃ śrutvā'pi nādriyante³ kintu, mithyābhūtaṃ tarkahatatvādityapalapanta evāsurā iti bhāvaḥ|
nanu viśvodyādikartāraṃ sarveśvaraṃ kathamapalapanti? tadbodhakavedasya vidyamānatvādityata āha - asatyamiti ||

14.8

‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’¹ ityādiśrutipratipāditaṃ viṣṇuḥ sa na vidyate kartṛtvādinā yasya tat asatyaṃ jagat| pratitiṣṭhatyasminniti pratiṣṭhā viṣṇuḥ| sa na vidyate yasya tat apratiṣṭham| nāstīśvaro niyamako yasya tat anīśvaram jagat āhuḥ| sattvenāsattvena sadasattvena sadasadbhinnatvena ca vicārāsahatvāt jagadasatyaṃ śukte rūpyamiva| ata eva apratiṣṭham āśrayaśūnyam| nahi traikālikaniṣedhapratiyoginaḥ śuktirūpyādeḥ khapuṣpādervā kaścidāśrayo'sti| ata eva anīśvaram| nahi śuktirūpyakhapuṣpāderīkṣaṇapūrvakakartā pālayitā saṃhartā cāsti| viśvamithyātvanarīśvaratvādimatameva mukhyamāsuramiti bhāvaḥ|
nanu yadi viśvaṃ mithyeti tatkartā na kaścit, tarhi kathamutpadyate ? ‘tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyaḥ pṛthivī’² iti śrutyā'pi viśvasya sakāraṇakatvamuktam| tathā ca yato jagadutpannaṃ sa eveśvaraḥ| tatrāha - aparasparasambhūtaṃ na bhavatyekasmādekasyotpattiriti krameṇa notpannaṃ yena kartā'pekṣeta| nahi marumarīcikodakotpattyarthaṃ kartādikārakaṃ krama apekṣate|
nanu pituḥ sakāśāt putrotpattidarśanāt putre pitā kāraṇam| evaṃ viśvasminnīśavaro hetuḥ| kiñca, satyaṃ na cet, ki tarhi śaśaśṛṅgatulyam ? parasparasambhūtaṃ na cet, ki tarhyanādi ? tatrāha - anyat sadasadādito'nyat| sattvāsattvādinā vaktumaśakyam| śaśaśṛṅgasyāsattvāt tato vilakṣaṇamityarthaḥ| tarkahatatvāt paramārthasacca na bhavati| kintu, vyāvahārikaṃ mṛṣābhūtaṃ paramārthatastu śūnyameva|
‘dve sattve samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā| loke sāṃvṛtasattvaṃ³ syāt sattvaṃ ca paramārthataḥ| sāṃvṛtaṃ⁴ vyāvahārikaṃ syānnivṛttau pāramārthikam||’ iti|
kāma icchā heturyasya tat kāmahaitukam| yadicchayā yatra puruṣo'valokate tatraiva tasyotpattiḥ| dṛṣṭisamakālīnā dṛṣṭireva vā sṛṣṭiḥ| vijñānāsamakālīnāyā vijñānabhinnāyā sṛṣṭerabhāvāt| pitṛputrādikramaśca svāpnikakramavadupapadyate| svāpnikaśrutivaduktakramabodhakaśśrutirapyupapadyate|
atra navyā dṛṣṭibhinnā dṛṣṭisamakālīnā sṛṣṭiārastu| athāpi viśvaṃ mithyaiva dṛśyatvāditaḥ, tarkahatatvācca| īśvarakartṛtvādibodhakaśśrutistu svāpnikaśrutivadupapadyate| tadadhiṣṭhānatvena svaprakāśaṃ sarvapramāṇāgamyaṃ caitanyaṃ paramārthasadityāhuḥ| atra caitanyasyāprāmāṇikasya khapuṣpāditulyatvena prācīnāpekṣayoktimātrasyaiva bhedaḥ| śrutibhinnamānavedyaṃ tena mṛṣā svīkriyate| 'yato vāco nivartante'1 ityādiśrutiṃ vivṛṇvatā śabdāgamyatvaṃ ca svīkṛtam| naca śabdalakṣyaṃ tat| śabdāvācyasya lakṣyatvāsambhavāt| svaprakāśatvahāneḥ| viśvamithyātvamaṅgīkurvato nirīśvarāditvaṃ tu sphuṭameva|
‘māyāvādamasacchāstraṃ pracchannaṃ bauddhamucyate| mayaiva kathitaṃ devi kalau brāhmaṇarūpiṇā||’2 iti pādme rudreṇaiva tanmatasya bauddhāntargatatvokteḥ|

14.9

etāṃ jaganmithyātvanirīśvaratvādivṛṣṭiṃ jñānamāśritya bhuvyavatīrya tādṛśaśāstraṃ kṛtvā naṣṭātmānaḥ paralokasādhanabhraṣṭāḥ| dṛṣṭisṛṣṭyādimate paralokasyedānīṃ dṛṣṭerabhāvāt paraloko nāstyeva, kimarthaṃ dharmādyanuṣṭhānam ? dehabhinnaḥ sthira ātmaiva nāstīti vā kimarthaṃ dharmānuṣṭhānam ? jagato'hitāḥ śatravaḥ santaḥ kṣayāya bhavanti| idānīmāgamopadeśena bhavāntare vyāghrasarpādirūpeṇa jagato nāśāya bhavantītyarthaḥ|
nanu kimarthaṃ lokān nāśayati ? tatrāha - ugrakarmāṇa iti|| teṣāṃ svabhāva eva tādṛśaḥ| svayaṃ naṣṭāḥ parān nāśayatīti lokaprasiddheḥ| ato nirīśvaramatiratyantādhogatiriti sā heyeti bhāvaḥ|

14.10

kāmaṃ tattaddṛṣṭaviṣayābhilāṣaṃ duṣpūraṃ pūrayitumaśakyam| dambhena = adhārmikatve'pi dhārmikatvakhyāpanena, apūjyatve'pi pūjyatvakhyāpanena, madena = utkarṣābhāve'pyutkarṣakhyāpanena mahadavajñāhetunā'nvitāḥ| asadgrāhān aśubhaniśrayān 'anena mantreṇemaṃ devatāmārādhya strīṇāmākarṣaṇaṃ kariṣyāmi' 'anena mantreṇa nidhīn sādhayiṣyāmi, śatrūn mārayiṣyāmi' ityādirūpān| mohāt avivekāt gṛhītvā, natu śāstrāt| aśucivratāḥ aśucīni smaśānādideśocchiṣṭatvādyavasthādyaśaucasāpekṣāṇi vāmāgamādyupadiṣṭāni vratāni yeṣāṃ te| etādṛśāḥ 'patanti narake'śucau' ityagrimeṇānvayaḥ|

14.11

kiñca, anye pralayaḥ = maraṇam, antaḥ = avasānam, yasyāstām aparimeyāṃ viṣayacāpalyena parimātumaśakyāṃ cintāmupāśritāḥ| yāvajjīvaṃ bahudhanādicintāparā ityarthaḥ| kāmopabhogaḥ strīvyavāyādireva paramaṃ mukhyatayoddeśyo yeṣāṃ te| etāvaditi aihikaviṣayabhoga eva puruṣārtho nāmuṣmikaḥ kaścidastīti kṛtaniścayāḥ|

14.12

nānāviṣayakā āśā eva pāśāsteṣāṃ śataiḥ baddhāḥ| itastata ākṛṣyamāṇāḥ| kāmakrodhāveva paramayanaṃ yeṣāṃ te kāmabhogārthaṃ strīvyavāyādibhogārtham anyāyena vedaviruddhaduṣpratigrahacauryādivṛttyā dravyādyarthasañcayān īhante vāñchanti, utpādayanti ca| adṛṣṭaparalokāderabhāvāt sarvasya svapnavanmithyātvācca ‘bhasmībhūtasya dehasya punarāgamanaṃ kutaḥ’ iti niścayavato'dharmeṇaivārthānutpādya vyavāyādiviṣayān bhuktvā ‘patanti narake'śucau’ ityagrimeṇānvayaḥ|
teṣāmīdṛśī dhanatṛṣṇayā'nuvṛttiriti manorājyakathanena vivṛṇoti -

14.13

idaṃ dhanam adya anenopāyena mayā labdham| idaṃ tadanyat manorathaṃ manastuṣṭikaraṃ śīghrameva prāpsye| idaṃ puraiva sañcitaṃ mama gṛhe asti| idamapi bahutaraṃ bhaviṣyati agre punardhanam| evaṃ dhanatṛṣṇākulā ‘patanti narake'śucau’ ityagrimeṇānvayaḥ|
teṣāṃ lobhaṃ prapañcya krodhaṃ prapañcayati -

14.14

asau caitranāmā mayā hataḥ śatruḥ atidurjayaḥ| ata idānīmanāyāsena aparānapi śatrūn haniṣye ca haniṣyāmi| cakārāddhanam| teṣāṃ dhanamapi grahīṣyāmītyarthaḥ| nanu sarveṣāmīśvarādhīnatvāt kathaṃ tvayā sarve hantavyā parāḥ? tatrāha -īśvaro'ham eva| ato matsamo'dhiko vā kaścinnāsti| kimete kariṣyanti varākā ityabhiprāyeṇeśvaratvaṃ vivṛṇoti -ahaṃ bhogī sarvairbhogopakaraṇairupetaḥ| siddho'haṃ putrabhṛtyādibhiḥ sahāyaiḥ sampannaḥ| svato'pi balavān atyantatejasvī sukhī sarvathā nīrogaḥ|

14.15

āḍhyaḥ dhanavān| abhijanavān kulīno'pyahameva asmi| ataḥ ko'nyo'sti sadṛśo mayā na ko'pītyarthaḥ| yakṣye yāgenāpyanyānabhibhaviṣyāmi dāsyāmi dhanaṃ stāvākebhyo naṭādibhyaśca| tataśca modiṣye modaṃ harṣaṃ prāpsye nartakyādibhiḥ sahetyevam ajñānena = avivekena vimohitāḥ|

14.16

uktaprakārairanekaiścittaistattadduṣṭasaṅkalpairvividhabhrāntāḥ yato mohajālasamāvṛtāḥ| mohaḥ hitāhitavastuvivekāsāmarthyam, tadeva jālamāvaraṇātmatvena bandhusnehatvāt¹, tena samyagāvṛtāḥ sarvato'pi vṛtāḥ| matsyā iva sūtramayena jālena paravaśīkṛtā ityarthaḥ| ata eva svāniṣṭasādhaneṣvapi kāmabhogeṣu prasaktāḥ sarvathā tadekaparāḥ, pratikṣaṇamupacīyamānakalmaṣāḥ patanti narake kumbhīpākavaitaraṇyādau aśucau viṇmūtraśleṣmādipūrṇe|
nanu teṣāmapi kvacidyāgadānādau pravṛttidarśanāt kathaṃ sarvathā narakapātaḥ? tatrāha- ātmeti||
sattvādiguṇabhedādiśraddhādīnāṃ tadātmanām| traividhyaṃ mādhavo brūte kṛpayā bhaktavatsalaḥ||
dvividhā karmānuṣṭhātāro bhavanti| kecicchāstravidhiṃ jñātvā'pyaśraddhayā tamutsṛjya kāmakāramātreṇa yatkiñcidanutiṣṭhanti, te sarve puruṣārthāyogyatvādasurāḥ| kecittu śāstravidhiṃ jñātvā śraddadhānatayā tadanusāreṇaiva niṣiddhaṃ varjayanto vihitamanutiṣṭhanti, te sarvapuruṣārthayogyatvāddevā iti pūrvādhyāyānte siddham| ye tu śāstrīyaṃ vidhimālasyādivaśādupekṣya śraddhayā vṛddhavyavahāramātreṇa niṣiddhaṃ varjayanti vihitamanutiṣṭhanti te śāstrīyavidhyupekṣālakṣaṇenāsuradharmeṇa śraddhāpūrvakānuṣṭhānalakṣaṇena ca devasādharmyeṇānvitāḥ kimasureṣvantarbhavanti? kiṃ vā deveṣu? ityubhayadharmadarśanādekakoṭikaniścāyakādarśanācca sandihāno'rjunaḥ pṛcchati - ya iti||

14.17

‘sarvaguṇaviśiṣṭā vayam’ ityātmanaiva sambhāvitāḥ pūjyatāprāpitāḥ, natu sādhubhiḥ| stabdhāḥ anamrāḥ| yato dhanamānamadānvitāḥ dhananimitto yo māna ātmanyatiśayapūjyatvadhīrūpaḥ, tannimittaśca yo madaḥ parasmin gurvādāvapyapūjyatvābhimānaḥ, tābhyāmanvitāste| nāmayajñaiḥ nāmamātrayajñaiḥ, na tāttvikaiḥ| ‘dīkṣitaḥ’ ‘somayājī’ ityādināmasampādakairvā yajñaiḥ| avidhipūrvakaṃ vihitakartavyatārahitaiḥ² dambhena dharmadhvajitayā natu śraddhayā yajante| atastatphalabhājo na bhavantītyarthaḥ|
yakṣye dāsyāmītyādisaṅkalpena dambhāhaṅkārādiprādhānyena pravṛttānāmasurāṇāṃ bahiraṅgasādhanamapi yāgadānādikaṃ karma na siddhyati| antaraṅgasādhanaṃ tu jñānavairāgyabhagavadbhajanādikaṃ teṣāṃ dūrāpāstamityāha -

14.18

ahamityabhimānarūpo yo'haṅkāraḥ sa sarvasādhāraṇaḥ| svasya mahattvābhimānam ahaṅkāram, tayā balaṃ paraparibhavaniimattadehasāmarthyaṃ darpaṃ parāvajñārūpaṃ gurvādyatikramahetuṃ cittadoṣaviśeṣaṃ kāmam iṣṭaviṣayābhilāṣam, krodham aniṣṭaviṣayadveṣam¹, evamanyāṃśca mahato doṣān saṃśritāḥ| etādṛśā api patitāstava bhaktā pūtā bhaviṣyantīti cet, tatrāha - mām īśvaram, ātmanaḥ svasya dehe pareṣāṃ bhāryāputrādīnāṃ dehe'ntaryāmitayā sthitaṃ prakarṣeṇa dviṣanti² ‘yadīśvaraḥ sarvaprerakaḥ sarvaṃ kārayati ca tarhīdānīṃ kriyāmakurvāṇaṃ māmapi kārayatu kurvāṇaṃ māṃ nivārayatu| yadi phalaṃ prayacchati tarhi karma vinā prayacchatu| pratyuta sthitaṃ natu kārayati, kurvantaṃ ca na nivārayati, karma vinā ca phalaṃ na prayacchatīti nāstyeveśvaraḥ’³ ataḥ śrutismṛtirūpamadanuśāsanātipravartanaṃ ca mahādveṣaḥ⁴ nṛpājñālaṅghanameva hi tatpradveṣa iti prasiddhaṃ loke| nanu gurvādayastān kuto nānuśāsanti ? tatrāha - abhyasūyakāḥ gurvādīnāṃ sanmārgānuvartināṃ kāruṇyādiguṇeṣu pratāraṇādidoṣārrpakāḥ| ataste madavajñānāt sarvasādhanaśūnyatvācca naraka eva patantītyarthaḥ| ato bhajanīye dveṣāt na bhaktyā pūtatā teṣāmiti bhāvaḥ|
nanu tvatkṛpayā kadācit teṣāṃ nistāraḥ syāt| netyāha - tāniti||

14.19

tān mama mārgapratipakṣabhūtān| dviṣataḥ sādhūn, māṃ ca| krūrān hiṃsāparān| ato narādhamān atininditān| ajasraṃ satatam| aśubhān aśubhaṃ karma kṛtvā punarapyaśubhakarmakāriṇaḥ| ahaṃ sarvakarmaphaladātaiśvaraḥ pūrvapūrvajanmakṛtapāpasamūhena saṃsāreṣu eva narasaṃsaraṇamārgeṣu kṣipāmi pātayāmi| narakān gatāśca āsurīṣveva atikrūrāsu vyāghrasarpādiyoniṣu sadā maddveṣādiparāsu daityayoniṣu vā| tattatkarmavāsanānusāreṇa ‘kṣipāmi’ ityanuṣajyate|
pūrvapūrvakarmānusāritvānneśvarasya vaiṣamyādikam| ‘vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati’ iti sūtrāt| kāruṇikatve'pi teṣāṃ pāpaṃ na nāśayati| tannāśakapuṇyopacayābhāvāt| puṇyopacayaṃ ca na kārayati| teṣāmayogyatvāt| nahīśvaraḥ pāṣāṇādiṣu yavāṅkurān karoti| nanvīśvaratvādayogyasyāpi yogyatāṃ sampādayituṃ śaknotīti cet, śaknotyeva satyasaṅkalpatvāt yadi saṅkalpayet| natu saṅkalpayati| svājñāllaṅghiṣu svabhaktadrohiṣu durātmasvaprasannatvāt| ‘eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamunninīṣate| eṣa evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate’ iti śrutyuktasādhvādikarmakārayitṛtvamapi pūrvakarmāpekṣyaiva| yeṣu prasādakāraṇamastyājñāpālanādi teṣu prasīdati sādhu karma ca kārayati| yeṣu tu tadvaiparītyaṃ teṣu na prasīdati pratyuta kruddhyati, asādhu karma ca kārayatīti na vaiṣamyādidoṣaḥ|
nanu teṣāmapi bahūnāṃ janmanāmante śreyo bhaviṣyati| netyāha-

14.20

te mūḍhāḥ tamaḥsvabhāvāḥ janmanijanmani pratijanma āsurīṃ yonim ajñajanasvarūpayogyatāṃ āpannāḥ santaḥ māṃ matprāptyupāyam aprāpyaiva, tato asurayonijanmāntaram adhamāṃ yānti nityanarakarūpāṃ yānti| yato'ndhatāmisrādinarakāt punarutthitinam̐ bhavati tādṛśaṃ narakaṃ prāpnuvantītyarthaḥ|
atredaṃ tattvam| ‘pravṛttiṃ ca’ ityādinokteṣu bahuṣvāsuralakṣaṇeṣu vedaviruddhavaktṛtvaṃ tadviruddhānuṣṭhātṛtvaṃ ca mukhyamāsuralakṣaṇam| anyāni lakṣaṇāni
ca na sarvāṇi sarvatra sambhavanti| yathāyogyamakṣapādakaṇādanirīśvarasāṅkhyogabauddhajainacārvākapāśupataśāktasauragāṇapatyapracchannabauddhamatānusāriṇāṃ puruṣāṇāṃ keṣāñcit sarvāṇi keṣāñcit katipayāni lakṣaṇāni santi| nanvakṣapādādimaharṣimatasya kathamāsuratvam ? yāvānaṃśo bhagavatā vyāsena samayapāde dūṣyate tāvadaṃśasyāsuratvāt| vedaviruddhāṃśasya maharṣyuktasyāpyāsuratvādveti|
āsuralakṣaṇatvenoktānāṃ doṣāṇāṃ madhye kāmāditrayamavaśyaṃ tyājyam| pumarthasyātivirodhitvādityāha - trividhamiti||

14.21

idaṃ trividhaṃ triprakāraṃ narakasya dvāraṃ tatprāptau sādhanam| sarvasyā āsuryāḥ sampado mūlam| ātmano nāśanaṃ sarvapuruṣārthāyogyatāsampādanenātyantādhogatiprāpakam| kiṃ tat ? ityata āha - kāma krodhastathā lobha iti|| prāgvyākhyātam| yasmādetat trayameva sarvānarthamūlaṃ tasmādetat trayaṃ tyajet| etattrayatyāgenaiva sarvā'pyāsurasampat tyaktā bhavati| etattrayatyāgaśca utpannasya vivekena kāryapratibandhaḥ, tataḥ paraṃ cānutpattiriti|
etat trayaṃ tyajataḥ kiṃ syāt ? tatrāha - etairiti||

14.22

etaiḥ kāmakrodhalobhaiḥ tribhistamodvāraiḥ narakasādhanaiḥ vimuktaḥ rahitaḥ puruṣaḥ ācaratyātmanaḥ śreyaḥ yaddhitaṃ vedabodhitam| pūrvaṃ hi kāmādinā pratibandhācchreyo nācarati yena puruṣārthaḥ siddhyet| aśreyaścācarati yena nirayapātaḥ syāt| adhunā tatpratibandharahitaḥ sannaśreyo nācarati, śreyaścācarati| tata aihikaṃ sukhamanubhūya samyagjñānabhaktidvārā yāti parāṃ gatiṃ muktim|
kāmādityāgaśca svadharmācaraṇaṃ vinā na bhavatītyāha - ya iti||

14.23

yaḥ śāstravidhiṃ śrutismṛtyādivihitaṃ svadharmam utsṛjya ajñānādinā tyaktvā kāmakārataḥ kāmādyanusārānyāyācāreṇa vartate sa siddhiṃ puruṣārthaprāptiyogyatām antaḥkaraṇaśuddhiṃ kurvannapi nāvāpnoti| na sukham aihikaṃ na api prakṛṣṭāṃ gatiṃ svargaṃ mokṣaṃ vā|
yasmācchāstravimukhatayā kevalakāmādhīnapravṛtta aihikapāratrikasarvapuruṣārthāyogyaḥ, tataḥ kurvityāha^1 bhagavān -

14.24

yasmācchāstravimukhatayā kevalakāmādhīnapravṛtta aihikapāratrikasarvapuruṣārthāyogyaḥ, tasmāt te tava śreyo'rthinaḥ kāryākāryavyavasthitau kiṃ kāryaṃ kimakāryamiti viṣaye śāstraṃ vedaḥ, tadupajīvismṛtipurāṇādikameva bodhakaṃ pramāṇaṃ nānyat svotprekṣitabuddhajagranthindyajainacārvākavākyādikamiti bhāvaḥ|
evaṃ ca iha karmādhikārabhūmau śāstravidhānena kuryānna kuryādityevaṃ pravartanānivartanārūpeṇa vaidikaliṅādipadenoktaṃ karma vihitaṃ pratiṣiddhaṃ ca jñātvā niṣiddhaṃ varjayan vihitaṃ kṣatriyasya yuddhādikaṃ karma kartumarhasi sattvaśuddhiparyantamityarthaḥ|
tadevamasminnadhyāye sarvasyā āsuryāḥ sampado mūlabhūtān sarvāśreyaḥprāpakān śreyaḥpratibandhakān mahādoṣān kāmakrodhalobhān śreyo'rthinā śraddhadhānatayā śāstrapramāṇeṇa tadupadiṣṭārthānuṣṭhānapareṇa bhavitavyamiti sampaddvayavibhāgapradarśanamukhena nirdhāritam|

Linked texts (1)