Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 2

Gūḍhārthacandrikā 2

Language
Sanskrit

2.1

he sañjaya māmakāḥ mama putrā duryodhanādayaḥ, pāṇḍavāḥ yudhiṣṭhirādayaḥ kurukṣetre samavetāḥ militāḥ santaḥ kimakurvata kiṃ kṛtavantaḥ ? kīdṛśāḥ ? yuyutsavaḥ yoddhumicchantaḥ| kīdṛśe kurukṣetre ? dharmakṣetre vidyamānadharmasya vardhake, apūrvadharmotpādake ca1 etādṛśaṃ prāpya dharmārdracittāḥ santo yuddhānnivṛttāḥ, yuddhaṃ kṛtavanto vā ? yadi
kṛtavantastarhi kathaṃ kṛtavantaḥ? iti praśnārthaḥ|¹
evaṃ kṛpālokavyavahāranetrābhyāmapi hīnasya jātyandhasya² putrasnehābhiniviṣṭasya dhṛtarāṣṭrasya praśne viditābhiprāyasya sañjayasyātidhārmikasya prativacanamavatārayati vaiśampāyanaḥ³ -
tadasmākamaparyāptam pāṇḍavānāṃ vijaye'samarthaṃ bhāti| yato'tivṛddhena bhīṣmeṇābhirakṣitam| eteṣām pāṇḍavānāṃ tu balam asmadvijaye paryāptaṃ samarthaṃ bhāti| yato yūnābhiniviṣṭena bhīmenābhirakṣitam

2.2

tadā rājā duryodhanaḥ pāṇḍavānāsourcemanīkaṃ sainyaṃ vyūḍhaṃ śyenamakarādivyūharacanayā sthitaṃ⁴ dṛṣṭvā, ācāryaṃ droṇācāryam upasaṅgamya samīpaṃ gatvā, idaṃ vacanamabravīt|
kimabravīt ? tadāha - paśyeti navabhiḥ ||

2.3

he ācārya pāṇḍuputrāṇāṃ mahatīṃ camūṃ paśya| kīdṛśīm ? drupadaputreṇa dhṛṣṭadyumnena vyūḍhāṃ śyenādivyūharacanayā racitam| kīdṛśena ? dhīmatā tava śiṣyeṇa|
iṣavo bāṇā asyante yaiste iṣvāsāḥ¹ mahānta iṣvāsā dhanūṃṣi yeṣāṃ te tathā| bhīmārjunau prasiddhau yoddhārau yuddhe tatsamāḥ tattulyāḥ śūrā atra asyāṃ senāyāṃ santi| tānāha - yuyudhāna iti sārddhadvābhyām||

2.4

yuyudhānaḥ sātyakiḥ|

2.6

sarve mahārathā eva| naiko ratho'rdharatho vā| mahārathāḥ ityatirathasyāpyupalakṣaṇam|² talakṣaṇaṃ ca -
'eko daśasahasrāṇi yodhayedyastu dhanvinām| śastraśāstrapravīṇaśca sa hi mahārathaḥ smṛtaḥ||³ amitān yodhayedyastu samprokto'tirathastu saḥ| rathastvekena yo yoddhā tannyūno'rdharathaḥ smṛtaḥ⁴ ||' iti|
'nanu parasainyaṃ dṛṣṭvā bhītaścet sandhiṃ kuru' ityācāryāśayaṃ buddhvā'ha - asmākamiti||

2.7

mama sainyasya nāyakāḥ netāraḥ| he dvijottama tava sañjñārtham samyagjñānārthaṃ bravīmi| tvaṃ nibodha jānīhi|
tānāha dvābhyām-

2.8

samitiñjayaḥ iti kṛpaviśeṣaṇam, avyavahitatvāt| samitau yuddhe jayaśīlaḥ| saumadattiḥ somadattasya putro bhūriśravāḥ|

2.9

anye śalyakṛtavarmādayaḥ2 madarthe tyaktaṃ jīvitaṃ yaiste bhavadādayaḥ| nānāvidhāni śastrāṇi praharaṇāni yuddhasādhanāni yeṣāṃ te| yuddhaviśāradāḥ kuśalāḥ|
tataḥ kim ? ityata āha-

2.11

ato bhavantaḥ sarva eva vyūhapraveśamārgeṣu yathābhāgam aparityajya sthitāḥ santaḥ yathā'nyaiḥ puro yuddhyamānaḥ pṛṣṭhataḥ kaiścinna hanyeta tathā bhīṣmamevābhirakṣantu| bhīṣmabalenaiva vayaṃ jīvāma iti bhāvaḥ|

2.12

svasmin dattabhārasya rājño harṣaṃ sañjanayan kuruvṛddhaḥ bhīṣmaḥ siṃhanādaṃ kṛtvā śaṅkhaṃ dadhmau| senāpateryuddhotsavaṃ dṛṣṭvā sarvatra yuddhotsavo jāta ityāha - tata iti||

2.13

sahasā tatkṣaṇameva|
tataḥ pāṇḍavasainyayuddhotsavamāha- tata iti pañcabhiḥ||

2.15

bhīmaṃ bhayaṅkaraṃ karma yasya| vṛkanāmāgniviśeṣa udare yasya|

2.19

nabhaḥ pṛthivīṃ vyanunādayan pratidhvanibhirāpūrayan| saḥ śabdaḥ dhārtarāṣṭrāṇāṃ tvatputrāṇāṃ hṛdayāni vidāritavān|
athārjuno hariṃ vijñāpayāmāsetyāha- atheti caturbhiḥ||

2.20

vyavasthitān niścitān| yuddhārthaṃ pravartayitavye śastrasampāte dhanurudyamya|

2.21

he acyuta deśakālaguṇebhyaḥ cyutirahita| kimarthaṃ rathasthāpanam ? ata āha- yāvaditi||

2.24

hṛṣīkāṇām indriyāṇām īśo'ntaryāmitayendriyaprerakaḥ| guḍākāyā nidrāyā īśena jitanidreṇa nirālasyena evamuktaḥ|

2.27

āviṣṭaḥ vyāptaḥ|

2.28

‘kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo ṇaśca nirvṛtivācakaḥ| tayoraikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate||’ iti|¹

2.29

mama gātrāṇi sīdanti śīryante|

2.31

keśau brahmārudrau yāpayati pravartayatīti keśavaḥ| kaṃ brahmāṇam, īṃ śriyam, iṃ kāmam, īśaṃ śaṅkaraṃ ca pravartayatīti vā| he keśava| uktaṃ prapañcayati dvābhyām-

2.33

gāṃ gandharvavidyādhenubhūmisavargān jñānaraśmīn vā vindate labhate lambhayatīti vā govindaḥ| gobhiḥ vedaiḥ vedyata iti vā| he govinda yadarthamasmākaṃ rājyādikaṃ te ete ācāryādayaḥ prāṇadhanādikaṃ tyaktvā yuddhārthaṃ sthitāḥ| ataḥ kimasmākaṃ rājyādinā ? na kimapītyarthaḥ|

2.35

trailokyarājyasyāpi hetoḥ tatprāptyarthamapi hantuṃ necchāmi| kimpunaḥ mahīmātraprāptaye ? ityarthaḥ| madhuṃ sūdayatīti madhusūdanaḥ|
janānardyati gamayati jīvān sadasadgatīriti janārdanaḥ| kā prītiḥ kiṃ sukham ?|
nanu ‘agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ| kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete hyātātayinaḥ| nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana|’²
ityuktātatāyilakṣaṇayuktān jahītyata āha- pāpamiti||

2.36

ātatāyivadhabodhakaśāstrasyārthaśāstratvena 'ahiṃsā paramo dharmaḥ' ityādidharmaśāstrato durbalatvena bādhitatvāt,^1 ātatāyināṃ kurūṇāṃ tatsambandhinām ācāryāṇāṃ vadhānnāsmākamiṣṭam, kintu pāpameva bhavet|
kā prītiḥ ityuktaṃ spaṣṭayati-

2.37

māyāyā lakṣmyāḥ dhavaḥ patiḥ mādhavaḥ| 'amānonāḥ pratiṣedhe' iti vacanāt mā na vidyate dhavaḥ patiryasya^2, mādhau jñānadharmau vahati vartayatīti vā|
nanu yathaiteṣāṃ bandhuvadhadoṣe samāne sati te tamaṅgīkṛtya yuddhe yadi pravarteran tarhi tvamapi tathaiva pravartasva| kimanena viṣādena? ityata āha - yadyapīti||

2.39

yadyapyete duryodhanādayo rājyalobhena naṣṭavivekāḥ kulavadhāt prāptaṃ doṣaṃ na paśyanti|
tathā^3 doṣaṃ prapaśyadbhirasmāt pāpānnivartituṃ katham na jñeyam ?
tameva doṣaṃ darśayati- kuleti||

2.40

paramparāprāptāḥ pravarttakābhāvāt tato'vaśiṣṭaṃ kṛtsnam api kulamadharmo vyāpnoti|

2.46

tataḥ kim ? ityata āha- evamiti||

2.47

saṅkhye yuddhe| rathopasthe rathopari|

Linked texts (1)