Bhagavadgita 2
Gūḍhārthacandrikā 2
- Language
- Sanskrit
2.1
he sañjaya māmakāḥ mama putrā duryodhanādayaḥ, pāṇḍavāḥ yudhiṣṭhirādayaḥ kurukṣetre samavetāḥ militāḥ santaḥ kimakurvata kiṃ kṛtavantaḥ ? kīdṛśāḥ ? yuyutsavaḥ yoddhumicchantaḥ| kīdṛśe kurukṣetre ? dharmakṣetre vidyamānadharmasya vardhake, apūrvadharmotpādake ca1 etādṛśaṃ prāpya dharmārdracittāḥ santo yuddhānnivṛttāḥ, yuddhaṃ kṛtavanto vā ? yadi
kṛtavantastarhi kathaṃ kṛtavantaḥ? iti praśnārthaḥ|¹
evaṃ kṛpālokavyavahāranetrābhyāmapi hīnasya jātyandhasya² putrasnehābhiniviṣṭasya dhṛtarāṣṭrasya praśne viditābhiprāyasya sañjayasyātidhārmikasya prativacanamavatārayati vaiśampāyanaḥ³ -
tadasmākamaparyāptam pāṇḍavānāṃ vijaye'samarthaṃ bhāti| yato'tivṛddhena bhīṣmeṇābhirakṣitam| eteṣām pāṇḍavānāṃ tu balam asmadvijaye paryāptaṃ samarthaṃ bhāti| yato yūnābhiniviṣṭena bhīmenābhirakṣitam
2.2
tadā rājā duryodhanaḥ pāṇḍavānāsourcemanīkaṃ sainyaṃ vyūḍhaṃ śyenamakarādivyūharacanayā sthitaṃ⁴ dṛṣṭvā, ācāryaṃ droṇācāryam upasaṅgamya samīpaṃ gatvā, idaṃ vacanamabravīt|
kimabravīt ? tadāha - paśyeti navabhiḥ ||
2.3
he ācārya pāṇḍuputrāṇāṃ mahatīṃ camūṃ paśya| kīdṛśīm ? drupadaputreṇa dhṛṣṭadyumnena vyūḍhāṃ śyenādivyūharacanayā racitam| kīdṛśena ? dhīmatā tava śiṣyeṇa|
iṣavo bāṇā asyante yaiste iṣvāsāḥ¹ mahānta iṣvāsā dhanūṃṣi yeṣāṃ te tathā| bhīmārjunau prasiddhau yoddhārau yuddhe tatsamāḥ tattulyāḥ śūrā atra asyāṃ senāyāṃ santi| tānāha - yuyudhāna iti sārddhadvābhyām||
2.4
yuyudhānaḥ sātyakiḥ|
2.6
sarve mahārathā eva| naiko ratho'rdharatho vā| mahārathāḥ ityatirathasyāpyupalakṣaṇam|² talakṣaṇaṃ ca -
'eko daśasahasrāṇi yodhayedyastu dhanvinām| śastraśāstrapravīṇaśca sa hi mahārathaḥ smṛtaḥ||³ amitān yodhayedyastu samprokto'tirathastu saḥ| rathastvekena yo yoddhā tannyūno'rdharathaḥ smṛtaḥ⁴ ||' iti|
'nanu parasainyaṃ dṛṣṭvā bhītaścet sandhiṃ kuru' ityācāryāśayaṃ buddhvā'ha - asmākamiti||
2.7
mama sainyasya nāyakāḥ netāraḥ| he dvijottama tava sañjñārtham samyagjñānārthaṃ bravīmi| tvaṃ nibodha jānīhi|
tānāha dvābhyām-
2.8
samitiñjayaḥ iti kṛpaviśeṣaṇam, avyavahitatvāt| samitau yuddhe jayaśīlaḥ| saumadattiḥ somadattasya putro bhūriśravāḥ|
2.9
anye śalyakṛtavarmādayaḥ2 madarthe tyaktaṃ jīvitaṃ yaiste bhavadādayaḥ| nānāvidhāni śastrāṇi praharaṇāni yuddhasādhanāni yeṣāṃ te| yuddhaviśāradāḥ kuśalāḥ|
tataḥ kim ? ityata āha-
2.11
ato bhavantaḥ sarva eva vyūhapraveśamārgeṣu yathābhāgam aparityajya sthitāḥ santaḥ yathā'nyaiḥ puro yuddhyamānaḥ pṛṣṭhataḥ kaiścinna hanyeta tathā bhīṣmamevābhirakṣantu| bhīṣmabalenaiva vayaṃ jīvāma iti bhāvaḥ|
2.12
svasmin dattabhārasya rājño harṣaṃ sañjanayan kuruvṛddhaḥ bhīṣmaḥ siṃhanādaṃ kṛtvā śaṅkhaṃ dadhmau| senāpateryuddhotsavaṃ dṛṣṭvā sarvatra yuddhotsavo jāta ityāha - tata iti||
2.13
sahasā tatkṣaṇameva|
tataḥ pāṇḍavasainyayuddhotsavamāha- tata iti pañcabhiḥ||
2.15
bhīmaṃ bhayaṅkaraṃ karma yasya| vṛkanāmāgniviśeṣa udare yasya|
2.19
nabhaḥ pṛthivīṃ vyanunādayan pratidhvanibhirāpūrayan| saḥ śabdaḥ dhārtarāṣṭrāṇāṃ tvatputrāṇāṃ hṛdayāni vidāritavān|
athārjuno hariṃ vijñāpayāmāsetyāha- atheti caturbhiḥ||
2.20
vyavasthitān niścitān| yuddhārthaṃ pravartayitavye śastrasampāte dhanurudyamya|
2.21
he acyuta deśakālaguṇebhyaḥ cyutirahita| kimarthaṃ rathasthāpanam ? ata āha- yāvaditi||
2.24
hṛṣīkāṇām indriyāṇām īśo'ntaryāmitayendriyaprerakaḥ| guḍākāyā nidrāyā īśena jitanidreṇa nirālasyena evamuktaḥ|
2.27
āviṣṭaḥ vyāptaḥ|
2.28
‘kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo ṇaśca nirvṛtivācakaḥ| tayoraikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate||’ iti|¹
2.29
mama gātrāṇi sīdanti śīryante|
2.31
keśau brahmārudrau yāpayati pravartayatīti keśavaḥ| kaṃ brahmāṇam, īṃ śriyam, iṃ kāmam, īśaṃ śaṅkaraṃ ca pravartayatīti vā| he keśava| uktaṃ prapañcayati dvābhyām-
2.33
gāṃ gandharvavidyādhenubhūmisavargān jñānaraśmīn vā vindate labhate lambhayatīti vā govindaḥ| gobhiḥ vedaiḥ vedyata iti vā| he govinda yadarthamasmākaṃ rājyādikaṃ te ete ācāryādayaḥ prāṇadhanādikaṃ tyaktvā yuddhārthaṃ sthitāḥ| ataḥ kimasmākaṃ rājyādinā ? na kimapītyarthaḥ|
2.35
trailokyarājyasyāpi hetoḥ tatprāptyarthamapi hantuṃ necchāmi| kimpunaḥ mahīmātraprāptaye ? ityarthaḥ| madhuṃ sūdayatīti madhusūdanaḥ|
janānardyati gamayati jīvān sadasadgatīriti janārdanaḥ| kā prītiḥ kiṃ sukham ?|
nanu ‘agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ| kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete hyātātayinaḥ| nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana|’²
ityuktātatāyilakṣaṇayuktān jahītyata āha- pāpamiti||
2.36
ātatāyivadhabodhakaśāstrasyārthaśāstratvena 'ahiṃsā paramo dharmaḥ' ityādidharmaśāstrato durbalatvena bādhitatvāt,^1 ātatāyināṃ kurūṇāṃ tatsambandhinām ācāryāṇāṃ vadhānnāsmākamiṣṭam, kintu pāpameva bhavet|
kā prītiḥ ityuktaṃ spaṣṭayati-
2.37
māyāyā lakṣmyāḥ dhavaḥ patiḥ mādhavaḥ| 'amānonāḥ pratiṣedhe' iti vacanāt mā na vidyate dhavaḥ patiryasya^2, mādhau jñānadharmau vahati vartayatīti vā|
nanu yathaiteṣāṃ bandhuvadhadoṣe samāne sati te tamaṅgīkṛtya yuddhe yadi pravarteran tarhi tvamapi tathaiva pravartasva| kimanena viṣādena? ityata āha - yadyapīti||
2.39
yadyapyete duryodhanādayo rājyalobhena naṣṭavivekāḥ kulavadhāt prāptaṃ doṣaṃ na paśyanti|
tathā^3 doṣaṃ prapaśyadbhirasmāt pāpānnivartituṃ katham na jñeyam ?
tameva doṣaṃ darśayati- kuleti||
2.40
paramparāprāptāḥ pravarttakābhāvāt tato'vaśiṣṭaṃ kṛtsnam api kulamadharmo vyāpnoti|
2.46
tataḥ kim ? ityata āha- evamiti||
2.47
saṅkhye yuddhe| rathopasthe rathopari|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit