Bhagavadgita 6
Sārārthavarṣiṇī 6
- Language
- Sanskrit
6.1
śrīviśvanātha— ṣaṣṭheṣu yogino yogaprakāra vijitātmanaḥ| manasaścañcalasyāpi naiścalyopāya ucyate|| aṣṭāṅgayogābhyāse pravṛttenāpi cittaśodhakaṃ niṣkāmakarma sahasā na tyājyamityāha—karmaphalamanāśrito'napekṣyamāṇaḥ kāryamavaśyakarttavyatvena śāstravihitaṃ karma yaḥ karoti, sa eva karmaphalasaṃnyāsāt saṃnyāsī, sa eva viṣayabhogeṣu cittābhāvāt yogī cocyate| na ca niragniragnihotrādikarmamātratyāgavāneva saṃnyāsyūcyate| na cākriyaḥ daihikaceṣṭāśūnyo'rddhanimīlitanetra eva yogī cocyate|
bhāvānuvāda—ṣaṣṭha adhyāyameṃ vijitātmā yogīke yoga-prakāra evaṃ cañcala aṣṭāṅgayogake abhyāsameṃ pravṛtta vyaktike lie niṣkāma karma sahasā karttavya jānakara śāstravihita karmoṃko karate haiṃ, ve saṃnyāsī haiṃ, kyoṃki sā. va. prakāśikā vṛtti—pañcama adhyāyake antameṃ (aṣṭāṅga) yogasūtrake ṭīkāmeṃ uddhṛta ‘agnihotra’—devatāoṃke uddeśyase anuṣṭhita eka viśeṣa vaidika yajña hai| isake anusāra vivāhake antameṃ brāhmaṇako vasantakālameṃ vihita mantrake dvārā agni sthāpanapūrvaka homa karanā cāhie| usa samaya jisa dravyako grahaṇakara yajñakā saṅkalpa liyā jātā hai, jīvana bhara usī dravyake dvārā homa karanekī vidhi hai| amāvasyākī rātrimeṃ yajamāna svayaṃ jauke mām̐r̤ake dvārā homa kareṃge| dūsare dinoṃmeṃ kucha parivartana honepara bhī pūrṇimāmeṃ tīna aura amāvaśyāmeṃ chaḥ yajñoṃkā pālana jīvanabhara karanā karttavya
6.2
śrīviśvanātha—karmaphalatyāga eva saṃnyāsa-śabdārthaḥ, vastutastathā viṣayebhyaścitta naiścalyameva yoga śabdārthaḥ| tasmāt saṃnyāsa-yogaśabdayoraikārthyame-vāgatamityāha-yamiti| ‘asaṃnyastaḥ’ na saṃnyastastyaktaḥ saṃkalpaḥ phalākāṅkṣā viṣayabhogaspṛhā yena saḥ|
6.3
śrīviśvanātha—nanu tarhyaṣṭāṅgayogino yāvajjīvameva niṣkāmakarmayogaḥ prāpta ityāśaṅkya tasyāvadhimāha—ārurukṣoriti| muneryogābhyāsino yogaṃ niścaladhyānayogamāroḍhumicchoḥ, tadārohe kāraṇaṃ karma cocyate, cittaśuddhikaratvāt| tatastasya yogaṃ dhyānayogamārūḍhasya dhyānaniṣṭhāprāptaḥ śamaḥ vikṣepakaḥ sarvakarmoparamaḥ kāraṇam| tadevaṃ samyakcittaśuddhirahito yogārurukṣuḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘yoga’ eka sopānaviśeṣa hai| jīvoṃke jīvanakī atinimna avasthā jar̤atulya hai| jar̤īya viṣayoṃmeṃ āviṣṭa rahanekī avasthāse aṃśoṃke alaga-alaga nāma haiṃ| kintu, sampūrṇa sopānakā nāma hī yoga
6.4
śrīviśvanātha—samyak śuddhacittastu yogārūḍhastajjñāpakaṃ lakṣaṇamāha—yadeti| indriyārtheṣu śabdādiṣu karmasu, tatsādhaneṣu|
6.5
śrīviśvanātha—yasmādindriyārthāsaktyaivātmā saṃsārakūpe patitastaṃ yatnenoddharediti| ātmanā viṣayāsaktirahitena manasā'tmānaṃ jīvamuddharet| viṣayāsaktisahitena manasā ‘tvātmānaṃ nāvasādayet’ na saṃsārakūpe pātayet| tasmādātmā mana eva bandhurmana eva ripuḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—āsaktirahita mana hī apanā bandhu hai evaṃ āsaktiyukta mana hī apanā śatru hai, yathā— ‘mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ| bandhāya viṣayāsaṅgī muktyairnirviṣayaṃ manaḥ||’ (amṛtabindu upaniṣad) |
6.6
śrīviśvanātha—kasya sa bandhuḥ, kasya sa ripurityapekṣāyāmāha—bandhuriti| yenātmanā jīvenātmā mano jitastasya jīvasya sa ātmā mano bandhuḥ, anātmano'jitamanasastvatmaiva mana eva śatruvat śatrutve apakārakatve varttate|
6.7
śrīviśvanātha—atha yogārūḍhasya cihnāni darśayati tribhiḥ| jitātmano jitamanasaḥ praśāntasya rāgādirahitasya yoginaḥ paramatīśayena samāhitaḥ samādhistha ātmā bhavet| śītādiṣu satsvapi mānāpamānayoḥ prāptayorapi| |
sā. va. prakāśikā vṛtti—mūla ślokameṃ uddhṛta 'param-ātmā' padake padase hai arthāt uparokta lakṣaṇoṃse yukta ātmā atiśayarūpeṇa
6.8
śrīviśvanātha—jñānamaupadeśikaṃ vijñānamaparokṣānubhavastābhyāṃ tṛpto nirākāṅkṣa ātmā cittaṃ yasya saḥ| kūṭasthaḥ ekenaiva svabhāvena sarvakālaṃ vyāpya sthitaḥ, sarvavastuṣvanāsaktatvāt| samāni loṣṭādīni yasya saḥ| loṣṭaṃ mṛtpiṇḍaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— kūṭastha— ‘kālavyāpī sa kūṭastha ekarūpatayā tu yaḥ|’ arthāt, jo anantakāla taka vikāraśūnya hokara sva-svarūpameṃ pratiṣṭhita rahate haiṃ, unheṃ kūṭastha kahate haiṃ|
6.9
śrīviśvanātha—suhṛt svabhāvena hitāśaṃsī, mitraṃ kenāpi snehena hitakārī, arirghātakaḥ, udāsīno vivādamānayorupekṣakaḥ, madhyastho vivādamānayorvivādāpahārārthī, dveṣyo'pakārakatvāt dveṣārhaḥ, bandhuḥ sambandhī, sādhavo dhārmikāḥ, pāpā adhārmikāḥ—eteṣu samabuddhistu viśiṣyate| samaloṣṭāśmakāñcanāt sakāśādapi śreṣṭhaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvaślokameṃ miṭṭī, patthara, svarṇādimeṃ samabuddhiviśiṣṭa vyaktiko yogī kahā gayā, kintu ina jar̤a-dravyoṃmeṃ samadarśī arthāt mitra, śatru, udāsīna, madhyastha, dveṣya, bandhu, sādhu aura asādhu svabhāvaviśiṣṭa jīvoṃmeṃ samabuddhisampanna hote haiṃ|
6.10
śrīviśvanātha—atha sāṅgaṃ yogaṃ vidhatte—yogītyādinā, sa yogī paramo mata ityantena| yogī yogārūḍha ātmānaṃ mano yuñjīta samādhiyuktaṃ kuryāt|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yogārūr̤ha vyaktikā lakṣaṇa batākara teīsa ślokoṃmeṃ isake sādhanakā upadeśa de rahe haiṃ| yogasādhaka niṣkāma bhagavat-arpita karmayogakā avalambanakara bhogya viṣayoṃse manakā pratyāhārakara use bhagavānkī cintāmeṃ samādhistha kareṃge| ve nirjana sthānameṃ cittako saṃyamitakara, yogake pratikūla vyāpārakā varjanakara, dṛr̤ha vairāgyapūrvaka nispṛha hokara sādhana kareṃge|
6.12
śrīviśvanātha—pratiṣṭhāpya sthāpayitvā| celājinakuśottaramiti kuśāsanopari mṛgacarmāsanam, tadupari vastrāsanaṃ nidhāyetyarthaḥ| ātmano'ntaḥkaraṇasya viśuddhaye vikṣepaśūnyatvenātisūkṣma tayā brahmasākṣātkārayogyatāyai,—“dṛśyate tvagryayā buddhyā” iti śruteḥ||11-12||
bhāvānuvāda—pratiṣṭhāpyakā tātparya hai—sthāpitakara| ‘celājinakuśottaram’— kuśāsanake upara mṛga-carmāsana, usake upara vastrakā āsana rakhakara| ‘ātmā’ arthāt usakā ekāgra buddhise darśana karate haiṃ||11-12||
6.14
śrīviśvanātha—kāyo dehamadhyabhāgaḥ, samaṃ avakram, acalaṃ niścalaṃ dhārayan kurvan, manaḥ saṃyamya pratyāhṛtya maccitto māṃ caturbhujaṃ sundarākāraṃ cintayan, matparaḥ madbhaktiparāyaṇaḥ||13-14||
sā. va. prakāśikā vṛtti—āsana sthira aura sukhakara honese sādhanabhajanameṃ sahāyatā milatī hai| svastika, mayūra, garuḍa, padma ādi 64 prakārake mastaka aura grīvā—tīnoṃko eka sīdhameṃ saralarūpase sthāpitakara manake sahita indriyoṃko hṛdayasthita brahmameṃ sanniviṣṭa karanā cāhie| aisā karanevāle vidvān sādhaka brahmarūpī naukāke dvārā kāma-krodharūpī bhīṣaṇa saṃsāra-sāgarase uttīrṇa ho jāte haiṃ|" yadi koī yaha śaṅkā kare ki mānasa-smaraṇake viṣayameṃ sthūla śarīragata (śrīmadbhā. 3/28/8) se 'hetutva---kāṣṭhaḥ' (śrīmadbhā. 3/28/36) taka tathā 'sama------kṣaṇaḥ' (śrīmadbhā. 11/14/32) śloka draṣṭavya haiṃ| susaṅgataḥ'||13-14||
6.15
śrīviśvanātha—ātmānaṃ mano yuñjan, dhyānayogayuktaṃ kurvan, yato niyatamānasaḥ viṣayoparatacittaḥ| nirvāṇo mokṣa eva paramaḥ prāpyo yasyāṃ, mayyeva nirviśeṣabrahmaṇi samyak sthā sthitiyasyāṃ tāṃ śāntiṃ saṃsāroparatiṃ prāpnoti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrībhagavān yogābhyāsakā phala batā rahe haiṃ—yogābhyāsake dvārā ‘tameva viditvātimṛtyumeti’ (śve. u. 3/8) arthāt bhagavānko jānakara saṃsārarūpī mṛtyuse tara jāte haiṃ| yogī loga nirviśeṣa brahmako prāpta karate haiṃ|
6.16
śrīviśvanātha—yogābhyāsaniṣṭhasya niyamamāha dvābhyām| atyaśnataḥ adhikaṃ bhuñjānasya; yaduktam— “pūrayedaśanenārddhaṃ tṛtīyamudakena tu| vāyoḥ sañcaraṇārthaṃ tu caturthamavaśeṣayet||” iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sādhanameṃ siddhi prāpta karaneke lie yogīko bhūkhā rahanepara, klānta rahanepara tathā udvignacitta rahanepara yogābhyāsa nahīṃ karanā cāhie| atyanta śīta, atyanta uṣṇa aura śīghratāke samaya yogakā harināma karate samaya, bhaktike aṅgoṃkā anuśīlana karate samaya, viśeṣataḥ bhagavānkī līlā-kathāoṃke smaraṇakālameṃ uparokta niyamoṃkā sāvadhānīse pālana karanā cāhie| isalie harināma ādi karate samaya cittako sthira rakhaneke lie sādhakoṃke lie kucha samaya nirjanameṃ ekāgra cittase kṛṣṇanāmakā anuśīlana karanā ekānta karttavya hai| śrīlabhaktivinoda ṭhākurane harināma cintāmaṇimeṃ aisā hī upadeśa diyā hai|
6.17
śrīviśvanātha—yukto niyata eva āhāro bhojanaṃ vihāro gamanañca yasya tasya karmaṣvvyavahārika-pāramārthika-kṛtyeṣu yuktā niyatā eva ceṣṭā vāgvyāpārādyā yasya tasya|
sā. va. prakāśikā vṛtti—āhāra-vihārameṃ saṃyama nahīṃ rakhanese nānā prakārakī vyādhiyām̐ upasthita ho jātī haiṃ, jinase sādhanameṃ vighna par̤atā rūpagosvāmīke dvārā racita upadeśāmṛtake upadeśa avaśya pālanīya haiṃ, jisameṃ karanevālā vyakti hī yathārtharūpameṃ sādhana kara sakatā hai| inake atirikta atyāhāra, prayāsa, prajalpa, niyamāgraha, asatsaṅga tathā asatmatoṃko grahaṇa karanekī lālasā—ina chaḥ doṣoṃko avaśya hī dūra rakhanā cāhie| ālocya jāgaraṇa|
6.18
śrīviśvanātha—yogī niṣpannayogaḥ kadā bhavedityākāṅkṣāyāmāha—yadeti| viniyataṃ niruddhaṃ cittam ātmani svasminneva avatiṣṭhate niścalībhavatītyarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yogābhyāsa karate-karate yogīkā citta jaba sthira ho jātā hai arthāt viṣaya-bhogakī spṛhāse rahita ho jātā hai tathā
6.19
śrīviśvanātha—nivātastho nirvātadeśasthito dīpo neṅgate na calati yaḥ sa dīpa upamā yathā yathāvadityarthaḥ| so'pi lope cet pādapūraṇamiti sandhiḥ, kasyopamā ityata āha—yogina iti|
yogīke cittakī upamā dīpase dī gaī hai| yadi ‘saḥ’ ke visargakā lopa hokara pādapūraṇake lie sandhi ho to ‘sopamā’ hogā| sādhāraṇa vyākaraṇake anusāra yahām̐ ‘sa upamā’ honā cāhie| kisakī upamā? isake uttarameṃ ‘yoginaḥ’ ityādi kaha rahe haiṃ|
6.25
śrīviśvanātha—“nātyaśnatastu yogo'sti” ityādau ‘yoga’—śabdena samādhiruktaḥ| sa ca saṃprajñāto'saṃprajñātaśca| savitarkasavicārādibhedāt saṃprajñāto bahuvidhaḥ| asaṃprajñātasamādhirūpo yogaḥ kīdṛśa ityapekṣāyāmāha—yatretyādi sārddhaistribhiḥ| yatra samādhau sati cittamuparamate vastumātrameva na spṛśatītyarthaḥ| tatra hetuḥ—niruddhamiti| tathā ca pātañjalasūtram—“yogaścittavṛttinirodhaḥ” iti| yatretyādipadānāṃ yogasaṃjñitaṃ vidyāditi caturthenānvayaḥ| ātmanā paramātmākārāntaḥkaraṇenātmānaṃ paramātmānaṃ paśyan tasmin tuṣyati, tatratyaṃ sukhaṃ prāpnoti| yadātyantikaṃ sukhaṃ prasiddham, tadeva yatra samādhau sati vetti| buddhyātmākārayaiva grāhyam; atīndriyaṃ viṣayendriyasamparkarahitam| ataeva yatra sthitaḥ san tattvata ātmasvarūpānnaiva calati, ataeva yaṃ lābhaṃ labdhvā tataḥ sakāśādaparaṃ lābhamadhikaṃ na manyate| duḥkhasya saṃyogena sparśamātreṇāpi viyogo yasmin taṃ yogasañjitaṃ yogasaṃjñāṃ prāptaṃ samādhiṃ vidyāt| yadyapi śīghraṃ na sidhyati tadapyayaṃ me yogaḥ saṃsetsyatyeveti yo niścayastena| anirviṇṇacetasaitāvatāpi kālena yogo na siddhaḥ, kimataḥparaṃ kaṣṭenetyanutāpo nirvedastadrahitena cetasā| iha janmani janmāntare vā sidhyatu, kiṃ me tvarayeti dhairyayuktena manasetyarthaḥ| tadetadgauḍapādā udājahuḥ—“utseka udadheryadvat kuśāgreṇaikabindunā| manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ||” iti;—utseka utsecanam, śoṣaṇādhyavasāyena jaloddharaṇamiti yāvat| atra kācidākhyāyikāsti—“kasyacit kila pakṣiṇo'ṇḍāni tīrasthitāni taraṅgavegena samudro jahāra| sa ca samudraṃ śoṣayiṣyāmyeveti pratijñāya svamukhāgreṇaikaikaṃ jalabindumupari pracikṣepa| tataśca sa bahubhiḥ pakṣibhirbandhubhiryuktyā vāryamāṇo'pi naivopararāma| yadṛcchayā ca tatrāgatena nāradena nivārito'pyasmin janmani janmāntare vā samudraṃ śoṣayiṣyāmyeveti tadagre'pi punaḥ pratijajñe| tataśca daivānukūlyāt kṛpālurnārado garuḍaṃ tatsāhāyyāya preṣayāmāsa| samudrastvadīyajñātidrohena tvāmavamanyata iti vākyena| tato garuḍapakṣavātena śuṣyan samudro'tibhītastānyaṇḍāni tasmai pakṣiṇe dadau” iti| evameva śāstravacanāstikyena yoge jñāne bhaktau vā pravarttamānamutsāhavantamadhyavasāyinaṃ janaṃ bhagavānnevānugṛhṇātīti niścetavyam| etādṛśayogābhyāse pravṛttasya prāthamikaṃ kṛtyamantyañca kṛtyamāha-saṃkalpeti dvābhyām| kāmāṃstyaktveti prāthamikaṃ kṛtyam| na kiñcidapi cintayedityantyaṃ kṛtyam||20-25||
use anyatra nikṣepakara samudrako sukhā dūm̐gā aura usane vaisā hī karanā ārambha kara diyā| apane svajātīya bandhuoṃ dvārā samajhānepara bhī usane ki janma-janmāntarameṃ bhī maiṃ ise sukhākara hī dama lūm̐gā| tatpaścāt kṛpālu śrīnāradajīne garur̤ajīko usakī sahāyatāke lie bhejā| samudra mere svātīya pakṣīke aṇḍoṃko bahā le gayā—aisā jānakara unhoṃne apane paṃkhase havāke dvārā samudrako sukhānā prārambhakara diyā| isase atyanta bhayabhīta hokara samudrane aṇḍoṃko lauṭā diyā|” isī prakāra śāstrake vacanoṃmeṃ viśvāsayukta hokara yoga, jñāna yā bhaktimeṃ pravṛtta utsāhī vyaktike upara bhagavān avaśya hī
sā. va. prakāśikā vṛtti—isa prakāra yogakī siddhi honepara samādhi dvārā jinake cittakī malinatā dūra ho gaī hai, unake nirmala cittameṃ jisa sukhakā “isa prakāra yogābhyāsa dvārā kramaśaḥ viṣayoṃse virakti honese citta samasta usase utpanna sukhakā anubhava karate haiṃ| patañjali munine jisa darśanaśāstrakā (galata) hai, kyoṃki yadi kaivalya-avasthāmeṃ ānandako mānā jāya to saṃvedya-saṃvedanarūpa dvaitabhāvako svīkāra karaneke kāraṇa kaivalyakī hāni (aṃtima sūtrameṃ) mātra itanā hī kahā hai— ‘puruṣārthaśūnyānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti|’
6.26
śrīviśvanātha—yadi ca prāktanadoṣodgamavaśāt rajoguṇaspṛṣṭaṃ manaścañcalaṃ syāt, tadā punaryogamabhyasedityāha—yato yata iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—manake cañcala honepara arthāt viṣayoṃkī ora tatkṣaṇa manako una una viṣayoṃse haṭākara ātma-viṣayameṃ hī niyukta kareṃge|
6.27
śrīviśvanātha—tataśca pūrvavadeva tasya samādhisukhaṃ syādityāha—praśānteti| sukhaṃ karttṛ, yoginamupaiti prāpnoti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yogiyoṃke nikaṭa samādhisukha svayaṃ upasthita ho jātā hai|
6.28
śrīviśvanātha—tataśca kṛtārtha eva bhavatītyāha—yuñjanniti| 'sukhamaśnute' jīvanmukta eva bhavatītyarthaḥ|
6.29
śrīviśvanātha—jīvanmuktasya tasya brahmasākṣātkāraṃ darśayati—sarvabhūtasthamātmānam iti| paramātmanaḥ sarvabhūtādhiṣṭhātṛtvam, ātmanīti paramātmanaḥ sarvabhūtādhiṣṭhānañca| ‘īkṣate’ aparokṣatayā'nubhavati| ‘yogayuktātmā’ brahmākārāntaḥkaraṇaḥ, samaṃ brahmaiva paśyatīti samadarśanaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘‘vaha brahmasaṃsparśa-sukha kaisā hai—ise hī saṃkṣepameṃ āgeke do ślokoṃmeṃ bhāva evaṃ eka ślokameṃ kriyākī vyākhyā kara rahā hūm̐|‘‘—śrībhaktivinoda ṭhākura|
6.30
śrīviśvanātha—evamaparokṣānubhavinaḥ phalamāha—yo māmiti| tasyāhaṃ brahma na praṇaśyāmi nāpratyakṣībhavāmi| tathā matpratyakṣatāyāṃ śāśvatikyāṃ satyāṃ sa yogī me madupāsakaḥ na praṇaśyati, na kadācidapi bhraśyati|
sā. va. prakāśikā vṛtti—aparokṣānubhavī sādhakoṃke lie bhagavān adṛśya sarvadā paraspara sākṣātkārake kāraṇa upāsaka bhraṣṭa nahīṃ hote| śuṣka nirvāṇarūpa sarvanāśa nahīṃ pradāna karatā hūm̐| ve mere dāsa honeke kāraṇa
6.31
śrīviśvanātha—evaṃ madaparokṣānubhavāt pūrvadaśāyāmapi sarvatra parātmabhāvanayā bhajato yogino na vidhi-kaiṅkaryyamityāha—sarvveti| paramātmaiva sarvakāraṇatvādeko'stītyekatvamāsthitaḥ san bhajati, śravaṇasmaraṇādibhajanayukto bhavati, sa sarvathā śāstroktaṃ karma kurvvannakurvvan vā varttamāno mayi varttate, na tu saṃsāre|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sthāvara aura jaṅgamake bhedase vibhinna prāṇiyoṃke ‘bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca| bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate||’ (śve. u. 5/9) tattva hai| bālakī nokake sau ṭukar̤e, punaḥ unameṃse eka ṭukar̤eke sau ṭukar̤e dekhā jātā hai— ‘eka eva paro viṣṇuḥ sarvavyāpī na saṃśayaḥ| aiśvaryādrūpamekañca sūryavadbahudheyate||’ arthāt, sarvavyāpī viṣṇu eka haiṃ, kevala aiśvaryake prabhāvase ve eka hī sūryakī bhām̐ti aneka rūpoṃmeṃ pratīta hote haiṃ| nirvikalpa-avasthāmeṃ paramatattvake ‘sādhana’ aura ‘siddha’-kālagagata dvaitabuddhise rahita honepara, mere saccidānanda śyāmasundara mūrttimeṃ (usakī) ekatva buddhi rahate haiṃ (arthāt kṛṣṇa-sāmīpyalakṣaṇarūpa mokṣa prāpta karate haiṃ)| śrīnārada ‘dikkālādyanavacchinne kṛṣṇe ceto vidhāya ca| tanmayo bhavati kṣipraṃ jīvo brahmaṇi yojayet||’ hai, unameṃ cittakā manoniveśa karanese tanmayatā dvārā jīvakā śrīkṛṣṇarūpa caramatā hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
6.32
śrīviśvanātha—kiñca, sādhanadaśāyāṃ yogī sarvatra samaḥ syādityuktam| tatra mukhyaṃ sāmyaṃ vyācaṣṭe—ātmaupamyeneti| sukhaṃ vā duḥkhaṃ veti—yathā mama sukhaṃ priyaṃ duḥkhamapriyam, tathaivānyeṣāmapīti sarvatra samaṃ paśyan sukhameva sarveṣāṃ yo vāñchati, na tu kasyāpi duḥkham, sa yogī śreṣṭho mamābhimataḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sādhanake samayameṃ bhī yogī samadṛṣṭi-sampanna hote haiṃ| samāna samajhate haiṃ arthāt anya jīvoṃke sukhako apane sukhake samāna sukhakara kārya karate haiṃ| ise hī ‘samadarśana’ kahate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
6.33
śrīviśvanātha—bhagavaduktalakṣaṇasya sāmyasya duṣkaratvamālakṣyovāca—yo'yamiti| etasya sāmyena prāptasya yogasya sthirāṃ sārvadikīṃ sthitiṃ na paśyāmi| eṣa yogaḥ sarvadā na tiṣṭhati, kintu tricaturadinānyevetyarthaḥ| kutaḥ?—cañcalatvāt| tathā hyātmasukhaduḥkhasamameva sarvajagadvarttijanānāṃ sukhaduḥkhaṃ paśyediti sāmyamuktam| tatra ye bandhavastaṭasthāśca teṣu sāmyaṃ bhavedapi, ye ripavo ghātakāḥ dveṣṭāro nindakāśca teṣu na sambhavedeva| na hi mayā svasya yudhiṣṭhirasya duryodhanasya ca sukhaduḥkhe sarvathā tulye draṣṭuṃ śakyate| yadi ca svasya svaripūṇāñca jīvātmaparamātmaprāṇendriyadaihika-bhūtāni samānyeveti vivekena paśyet, tadā tat khalu dvitridinānyeva syāt, vivekenātiprabalasyāticañcalasya manaso nigrahaṇāśakyatvāt pratyuta viṣayāsaktena tena manasaiva vivekasya grasyamānatvadarśanāditi|
bhāvānuvāda—bhagavānke dvārā kathita sāmyabhāvake lakṣaṇoṃko duṣkara (durūha) jānakara arjuna 'yo'yam' ityādi kaha rahe haiṃ| maiṃ sāmya dvārā hai| manakī cañcalatā hī isakā kāraṇa hai| isī prakāra apane sukha-duḥkhake samāna hī jagatke anya logoṃke sukha-duḥkhako samajhanā cāhie—isa vākyameṃ prati to sāmyabhāva ho sakatā hai, kintu śatru, ghātaka, dveṣī evaṃ nindakoṃke sampūrṇarūpase eka samāna dekhanemeṃ asamartha hūm̐| yadyapi apane aura apane
6.34
śrīviśvanātha—etadevāha—cañcalamiti| nanu “ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca” ityādi śruteḥ, “prāhuḥ śarīraṃ rathamindriyāṇi hayānabhīṣūn| mana indriyeśam vartmāni mātrā dhiṣaṇāñca sūtam” iti smṛteśca buddhermanoniyantṛtvadarśanādvivekavatyā buddhyā mano vaśīkarttuṃ śakyameveti cedata āha—‘pramāthi’ buddhimapi prakarṣeṇa mathnātīti| tat kutaḥ? iti cedata āha—balavat| svapraśamakamauṣadhamapi balavān rogo yathā na gaṇayati, tathaiva svabhāvādeva baliṣṭhaṃ mano vivekavatīmapi buddhim| kiñca, dṛḍhamatisūkṣmabuddhisūcyāpi lohamiva sahasā bhettumaśakyam| vāyorityākāśe dodhūyamānasya vāyornigrahaṃ kumbhakādinā nirodhamiva yogenāṣṭāṅgena manaso'pi nirodhaṃ duṣkaraṃ manye|
viddhi, śarīraṃ rathameva ca’ arthāt ātmāko rathī aura śarīrako ratha samajho| aśvasamūha, manako indriyoṃkā īśa athavā karttā, śabda-rūpa-rasa-sparśagandhādi mātrāoṃko patha evaṃ buddhiko sārathī kahate haiṃ| ina vākyoṃke dvārā sā. va. prakāśikā vṛtti—parama cañcala evaṃ balavān manako bhagavatanuśīlanake dvārā kisa prakāra sarala-sahajarūpameṃ vaśībhūta kiyā jā sakatā hai, isakā udāharaṇa śrīmadbhāgavatake ekādaśa skandhameṃ varṇita upākhyānameṃ
avanti deśakā eka dhanavān brāhmaṇa apane putra-parivārake sātha rahatā dhanasaṃgrahakī ceṣṭāmeṃ hī rata rahatā thā| bar̤e honepara bacce usake vyavahārase virodhī ho gae| kālakī viṣama paristhitimeṃ usakā ghara jala gayā| parivāra aura samājake logoṃne usakā tyāga kara diyā|
kintu, kucha acche saṃskāroṃke kāraṇa sādhusaṅgake dvārā prabhāvita hokara śatru-mitra, apane-parāye, sukha-duḥkha, bhalā-burā—sabhī viṣayoṃmeṃ samadarśī yahām̐ taka ki loga use pākhaṇḍī, dhūrta ādi kahakara usake bhikṣāpātrameṃ anna yā roṭī deneke badale mala, mūtra ityādi kara dete, tathāpi nirdvandva cittase bhagavat-cintana karatā huā antameṃ usane bhagavān mukundakī sevāko prāpta kara liyā|
6.35
śrīviśvanātha—uktamarthamaṅgīkṛtya samādadhāti—asaṃśayamiti| tvayoktaṃ satyameva, kintu balavānapi rogastatpraśamakauṣadhasevayā saddyaidyaprayuktaprakārayā muhurabhyastayā yathā cirakālena śāmyatyeva, tathā durnigrahamapi mano'bhyāsena sadgurūpadiṣṭaprakāreṇa parameśvaradhyānayogasya muhuranuśīlanena vairāgyeṇa viṣayeṣvanāsaṅgena ca gṛhyate svahastavaśīkarttuṃ śakyata ityarthaḥ| tathā ca pātañjalasūtram— “abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ” iti| mahābāho iti saṃgrāme tvayā yanmahāvīrā api vijīyante, sa ca pinākapāṇirapi vaśīkṛtastenāpi kim?—yadi mahāvīraśiromaṇirmanonāmā prādhāniko bhaṭo mahāyogāstraprayogeṇa jetuṃ śakyate, tadaiva mahābāhuteti bhāvaḥ| he kaunteyeti tatra tvaṃ mā bhaiṣīḥ—matpituḥ svasuḥ kuntyāḥ putre tvayi mayā sāhāyyaṃ vidheyamiti bhāvaḥ|
bhāvānuvāda—arjunakī bātoṃko svīkārate hue śrībhagavān unake saṃśayakā rūpase niyamita sevā karanepara derase hī sahī, parantu samāpta ho hī jātā dvārā bāra-bāra parameśvarake dhyānayogake anuśīlana aura vairāgya dvārā vaśībhūta cittavṛttikā nirodha ho sakatā hai| he mahābāho! yuddhameṃ tumane mahāvīroṃko hai, parantu isase kyā? yadi tuma mana nāmaka mahāvīra śiromaṇiko
6.36
śrīviśvanātha—atrāyaṃ parāmarśa ityata āha—asaṃyatātmanābhyāsavairāgyābhyāṃ na saṃyataṃ mano yasya tena| tābhyāṃ tu vaśyātmanā vaśībhūtamanasāpi puṃsā yatatā ciraṃ yatnavataiva yogo mano-nirodhalakṣaṇaḥ samādhirupāyataḥ sādhanabhūyastvāt prāptuṃ śakyaḥ|
avalambanakara manako vaśameṃ karanekā prayatna karate haiṃ, ve avaśya hī yogameṃ bhagavadarpita niṣkāma karmayoga dvārā aura usake aṅgībhūta mere dhyānādi dvārā cittako ekāgra karanekā abhyāsa karate haiṃ evaṃ sātha-hī-sātha jīvana nirvāhake karate haiṃ|’’—śrībhaktivinoda ṭhākura|
6.37
śrīviśvanātha—nanvabhyāsa-vairāgyābhyāṃ prayatnavataiva puṃsā yogo labhyata iti tvayocyate| yasyaitat tritayamapi na dṛśyate tasya kā gatiriti pṛcchati| ayatiralpayatnaḥ, anavarṇāya vāguritivadalpārthe nañ| atha ca śraddhayopetaḥ yogaśāstrāstikyena tatra śraddhayopeto yogābhyāsa pravṛtta eva, na tu lokavañcakatvena mithyācāraḥ| kintvabhyāsa vairāgyayorabhāvena yogāccalitaṃ viṣayapravaṇībhūtaṃ mānasaṃ yasya saḥ| ataeva yogasya saṃsiddhiṃ samyak siddhiṃmaprāpyeti yat kiñcit siddhintu prāpta eveti yogārurukṣā-bhūmikāto'grimāṃ yogārohabhūmikāyāḥ prathamāṃ kakṣāṃ gata iti bhāvaḥ|
6.38
śrīviśvanātha—kacciditi praśne ubhayavibhraṣṭaḥ| karmamārgāccyutaḥ yogamārgañca samyak prāpta ityarthaḥ| chinnābhramiveti yathā chinnamabhraṃ meghaḥ pūrvasmādabhrādviśliṣṭamabhrāntaraṃ cāprāptaṃ sat madhye vilīyate| tenāsya ihaloke yogamārge'praveśādviṣaya-bhogatyāgecchā samyagvairāgyābhāvādviṣayabhogecchā ceti kaṣṭam| paraloke ca svargasādhanasya karmaṇo'bhāvāt mokṣasādhanasya yogasyāpyaparipākāt na svargamokṣāvityabhayaloke evāsya vināśa iti dyotitam| ato brahmaprāptyupāye pathi mārge vimūḍho'yamapratiṣṭhaḥ pratiṣṭhāmāspadamaprāptaḥ san kaccit kiṃ naśyati na naśyati veti tvaṃ pṛcchyase|
6.39
śrīviśvanātha—etat etam|
āpa īśvaroṃke bhī īśvara sarveśvareśvara, sabhī kāraṇoṃke kāraṇa sarvakāraṇa
6.40
śrīviśvanātha—iha loke amutra paraloke'pi kalyāṇaṃ kalyāṇaprāpakaṃ yoga karotīti saḥ|
sambodhitakara apanā parama ātmīya svajana mānakara atyanta prītipūrvaka kahate haiṃ, sva-arthameṃ ‘tat’ śabdameṃ aṇ pratyaya prayukta hokara ‘tāta’ pada “śrībhagavānne kahā—he pārtha! varttamānameṃ yā paravarttīkālameṃ yogakā samāna vidhiśūnya haiṃ| sabhya ho athavā asabhya ho, mūrkha ho athavā paṇḍita hoṃ, durbala ho athavā balavān ho, avaidha vyaktikā ācaraṇa sadā hī paśutulya pāneke bāda nitya ānandakā lābha hī jīvoṃkā ‘kalyāṇa’ hai| ataḥ jisa sakāma karmameṃ jo samasta ātmasukhoṃkā parityāgakara kleśa svīkāra haiṃ| indriyatarpaṇarūpī sīmākā atikrama karanepara sahaja hī jīvoṃke
6.41
śrīviśvanātha—tarhi kāṃ gatimasau prāpnotītyata āha—prāpyeti| puṇyakṛtām aśvamedhādiyājināṃ lokāniti yogasya phalaṃ mokṣo bhogaśca bhavati| tatrāpakvayogino bhogecchāyāṃ satyāṃ yogabhraṃśe sati bhoga eva| paripakvayoginastu bhogecchāyā asambhavānmokṣa eva| kecittu paripakvayogino'pi daivāddyogecchāyāṃ satyāṃ karddamasaubharyyādidṛṣṭyā bhogamapyāhuriti| śucīnāṃ sadācārāṇāṃ śrīmatāṃ dhanikavaṇigādīnāṃ rājñāṃ vā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—aṣṭāṅgayogase bhraṣṭa yogiyoṃko do bhāgoṃmeṃ
6.42
śrīviśvanātha—alpakālābhyasta-yogabhraṃśe gatiriyamuktvā| cirakālābhyastayogabhraṃśe tu pakṣāntaramāha—athaveti| yogināṃ nimiprabhṛtīnāmityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—dūsarī śreṇīke yogabhraṣṭa yogiyoṃmeṃ se koī koī tattvajñānaniṣṭha yogīke vaṃśameṃ janma grahaṇakara yogānuṣṭhānako pūrṇa karate
6.43
śrīviśvanātha—tatra dvividhe'pi janmani buddhyā paramātmaniṣṭhayā saha saṃyogaṃ paurvadaihikaṃ pūrvajanmabhavam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—pūrvokta donoṃ hī prakārake janmoṃmeṃ pūrva dehake yogānuṣṭhānake saṃskārake phalase svadharma-niṣṭhā aura paramātma-viṣayaka saṃsiddhike lie nidrāse uṭhe hue vyaktikī bhām̐ti adhikatara yatnapūrvaka hotā|
6.44
śrīviśvanātha—hriyate ākṛṣyate, yogasya yogaṃ jijñāsurapi bhavati| ataḥ śabdabrahma vedaśāstramativarttate vedoktakarmamārgamatikramya varttate, kintu yogamārga eva tiṣṭhatītyarthaḥ|
6.45
śrīviśvanātha—evaṃ yogabhraṃśe kāraṇaṃ yatnaśaithilyameva— “ayatiḥ śraddhayopetaḥ' ityukteḥ| tasya ca yatnaśaithilyavato yogabhraṣṭasya janmāntare punaryogaprāptirevoktā, na tu saṃsiddhiḥ| saṃsiddhirastu yāvadbhirjanmabhistasya yogasya paripākaḥ syāt, tāvadbhirevetyavasīyate| yastu na kadācidapi yoge śaithilyaprayatnastuḥ, san yogabhraṣṭaśabdavācyaḥ| kintu bahujanmavipakvaiśrca samyagyogasamādhibhiḥ— “draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yatpadam||” iti kardmokteḥ| so'pi naikena janmanā sidhyatītyāha—prayatnādyatamānaḥ prakṛṣṭayatnādapi yatnavānityarthaḥ| tu-kāraḥ pūrvoktādyogabhraṣṭādasyaḥ bhedaṃ bodhayati| saṃśuddhakilbiṣaḥ samyak paripakvakaṣāyaḥ| so'pi naikena janmanā siddhyatīti saḥ| parāṃ gatiṃ mokṣam|
(śrīmadbhā. 3/24/28) arthāt jo yatigaṇa nirjana sthānameṃ bhagavānke adhika prayatna karanepara| 'tu'-kārake dvārā pūrvakathita yogabhraṣṭa puruṣase inakā bheda dikhā rahe haiṃ| 'saṃśuddhakilbiṣaḥ' arthāt samyak paripakva kaṣāya ho
6.46
śrīviśvanātha—karmajñānatapoyogavatāṃ madhye kaḥ śreṣṭha ityapekṣāyāmāha—tapasvibhyaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi taponiṣṭhebhyo jñānibhyo brahmopāsakebhyo'pi yogī paramātmopāsako'dhiko mataḥ iti mamedameva matamiti bhāvaḥ| yadi jñānibhyo'pyadhikastadā kimuta karmibhya ityāha—karmibhyaśceti|
ślokameṃ bhagavān isa viṣayameṃ apanā vicāra spaṣṭa karate hue kaha rahe sakāma karmī arthāt tapasvīse niṣkāma karmayogī śreṣṭha haiṃ, niṣkāma karmayogīse jñānī śreṣṭha haiṃ, jñānīse śreṣṭha aṣṭāṅgayogī haiṃ tathā bhaktiyogī ina sabakī
6.47
śrīviśvanātha—tarhi yoginaḥ sakāśānnāstyadhikaḥ ko'pītyavasīyate? tatra maivaṃ vācyamityāha—yogināmiti, pañcamyarthe ṣaṣṭhī nirddhāraṇayogāt—‘tapasvibhyo jñānibhyo'dhikaḥ’ iti pañcamyarthakramācca yogibhyaḥ sakāśādapītyarthaḥ| na kevalaṃ yogibhya ekavidhebhyaḥ sakāśāt, api tu yogibhyaḥ sarvebhyaḥ nānāvidhebhyo yogārūḍhebhyaḥ saṃprajñātasamādhyasaṃprajñātasamādhimadgabhyo'pīti| yadvā yogāḥ upāyāḥ karmajñānatapoyogabhaktyādayastadgatāṃ madhye yo māṃ bhajeta, madbhakto bhavati sa yuktatama upāyavattamaḥ| karmī tapasvī jñānī ca yogī mataḥ, aṣṭāṅgayogī yogitaraḥ, śravaṇakīrttanādibhaktimāṃstu yogitama ityarthaḥ| yaduktaṃ śrībhāgavate— “muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ| sudurllabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune||” iti|
agrimādhyāṣṭakaṃ yadbhakti-yoganirūpakam| tasya sūtramayaṃ śloko bhaktakaṇṭhavibhūṣaṇam|| prathamena kathāsūtraṃ gītāśāstra śiromaṇiḥ| dvitīyena tṛtīyena turyeṇākāmakarma ca|| jñānañca pañcamenoktaṃ yogaḥ ṣaṣṭhena kīrttitaḥ| prādhānyena tadapyetat ṣaṭkaṃ karmanirūpakam|| iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| gītāsu ṣaṣṭho'dhyāyo'yaṃ saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
sā. va. prakāśikā vṛtti—isa adhyāyakī samāptipara bhagavān śrīkṛṣṇane vyākhyā nīce draṣṭavya hai— honepara ‘jñānayoga’ rūpa isakā dvitīya krama banatā hai, isameṃ punaḥ ‘īśvara-cintā’ rūpa dhyānake saṃyukta honepara ‘aṣṭāṅgayoga’ rūpa isakā tṛtīya krama banatā khaṇḍita yogoṃkā ullekha karanā par̤atā hai| nitya kalyāṇa hī jinakā parityāgakara ūparake kramameṃ praveśa karaneke lie pichale kramakī niṣṭhākā nāmase saṃyukta eka khaṇḍa-yogameṃ hī unakī pratiṣṭhā hai| isalie koī ‘karmayogī’, koī ‘jñānayogī’, koī ‘aṣṭāṅgayogī’ vā koī ‘bhaktiyogīke nāmase paricita hote haiṃ| ataeva he pārtha! kevala merī bhakti karanā hī vahī yogī arthāt bhaktiyogī hoo|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇakṛta śrīmadbhagavadgītāke ṣaṣṭha adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|
ṣaṣṭha adhyāya samāpta|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit