Bhagavadgita 9.2
Sārārthavarṣiṇī 9.2
- Language
- Sanskrit
9.2.1
śrīviśvanātha—kiñca, idaṃ jñānaṃ rājavidyā vidyā upāsanā vividhā eva bhaktayaḥ, tāsāṃ rājā rājadantāditvāt paranipātaḥ| guhyānāṃ rājeti bhaktimātramevātiguhyaṃ tasya bahuvidhasyāpi rājetyatiguhyatamaṃ pavitramidamiti sarvapāpaprāyaścittatvāt| tvaṃ-padārthajñānācca sakāśādapi pavitrakaram| anekajanmasahasrasañcitānāṃ sarveṣāmapi pāpānāṃ sthūlasūkṣmāvasthānāṃ tatkāraṇasyājñānasya ca sadya evocchedakam, ataḥ sarvottamaṃ pāvanamidameveti madhusūdanasarasvatīpādāḥ| pratyakṣa evāvagamo'nubhavo yasya tat| “bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ| prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||” ityekādaśokteḥ pratipadameva bhajanānurūpabhagavadanubhavalābhāt| dharmyaṃ dharmādanapetaṃ sarvadharmākaraṇe'pi sarvadharmasiddheḥ “yathā tarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ| prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ, tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā||” iti nāradokteḥ| kartuṃ susukhamivi karmajñānādāviva nātra ko'pi kāyavāṅmānasakleśātiśayaḥ, śravaṇa-kīrttanādibhakteḥ śrotrādīndriyavyāpāramātratvādavyayaṃ karmajñānādivanna naśvaraṃ nirguṇatvāt| śākhā, praśākhā ityādi samasta hī tṛpta hote haiṃ, usī prakāra ekamātra bhagavān acyutakī ārādhanāse hī anyānya sabakī upāsanā ho jātī hai|” (śrīmadbhā. 4/31/14) ‘karttuṃ susukham’—karma-jñānādike samāna bhaktimeṃ kāya-mana-vākya indriyoṃkā kārya hai| nirguṇa honeke kāraṇa bhakti karma, jñāna ādike samāna sā. va.
9.2.2
prakāśikā vṛtti—isa naveṃ adhyāyameṃ nirguṇā, kevalā bhaktikā gopanīya, sarvāpekṣā pavitrakārī, pratyakṣa anubhavasvarūpa, sarvadharma-phalaprada, sukhasādhya tathā akṣaya phalayukta hai| kevalā bhaktiko rājavidyā tathā saba prakārake guhya viṣayoṃmeṃ śreṣṭhatama honeke pavitramidamuttamam—dāna, tarpaṇa, cāndrāyaṇa vrata ādi prāyaścittoṃke dvārā ki tapasyā ora brahmacaryādike dvārā pāpoṃkā kṣaya honepara bhī punaḥ pāpa-aṃkurake udgama honekī sambhāvanā rahatī hai| kintu, śrīmadbhāgavata ādi śāstroṃke anusāra kevalā bhaktike dvārā ātyantikarūpase pāpoṃkā dhvaṃsa ho jātā hai| yahām̐ taka ki kevalā bhaktike ānuṣaṅgika phalase hī pāpoṃkā samūla dhvaṃsa ho hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ’ (śrīmadbhā. 6/1/16)| śrībhaktirasāmṛtatātparya pāpa, pāpabīja, avidyā, prārabdha, aprārabdha—sabako sampūrṇarūpeṇa vināśa karanevālīse hai| ‘aprārabdhaṃ phalaṃ pāpaṃ kūṭaṃ bījaṃ phalonmukham| krameṇaiva pralīyate viṣṇubhaktiratātmanām||’ (padmapurāṇa) samprasīdati' (śrīmadbhā. 1/2/6)| bhakti ātmārāma, āptakāma puruṣoṃke bhī ātmārāmatva aura āptakāmatvakā tyāga karākara use kṛṣṇasevānandameṃ ākarṣita karatī hai—'ātmārāmaśca munayo' (śrīmadbhā. 1/7/10)| pratyakṣa anubhavasvarūpa— “jisa prakāra bhojanakārī vyaktiko pratyeka grāsake bhajana kālameṃ arthāt sādhana daśāmeṃ hī bhakti, iṣṭadevakī anubhūti aura viṣayoṃse virakti—ye samasta eka sātha anubhava hote haiṃ|” 'bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ|
9.2.3
prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||' (śrīmadbhā. 11/2/42) bhaktike atirikta karma, yoga, jñānādi sādhakoṃko aisā pratyakṣa anubhava bhaktimeṃ itanā sāmarthya hai ki bhaktike prārambha karanemātrase apanā anubhava pradāna karatī hai| sarvadharma-phalaprada—bhaktikā anuṣṭhāna karanese samasta dharmoṃkā sampūrṇa phala tathā isake atirikta veda, upaniṣadādi śrutiyoṃke pratipādya bhagavat-premakī vraja'—isa ślokake anusāra samasta dharmoṃ arthāt varṇāśrama dharma, karma, jñāna, yogādi tathā śārīrika aura mānasika samasta pathoṃkā parityāgakara ekamātra kevalā bhaktikā āśrayakara śrīkṛṣṇakā bhajana karanese ukta samasta dharmoṃkā phala sarala sahajarūpameṃ sukhapūrvaka pāyā jātā hai| yathā—'saṃsiddhiḥ haritoṣaṇam' (śrīmadbhā. 1/2/13) aura 'sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā' (śrīmadbhā. guru-śuśrūṣā ādi jīvakā svarūpagata dharma usameṃ vidyamāna rahatā hai| śrutimeṃ 'yathātarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ| prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā||' (śrīmadbhā. 4/31/14) arthāt, jisa prakāra vṛkṣake mūlameṃ bhalībhām̐ti jala-siṃcanase usake śrībhagavānkī pūjā karanese hī sabakī pūjā ho jātī hai|
9.2.4
sukha-sādhya—jñāna-yogādikī bhām̐ti kevalā bhaktike sādhanameṃ koī kleśa dvārā madhura harināma aura bhagavat-līlā-kathāoṃke sparśamātrase hī athavā tulasī-patra tathā eka gaṇḍuṣa jalādi upakaraṇake dvārā hī isa bhaktikā hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso’ (śrīmadbhā. 7/6/19) arthāt bhagavān acyuta ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla cakravarttī ṭhākurane kahā hai—‘‘kuṭumbake bharaṇa-poṣaṇa antaḥkaraṇameṃ antaryāmīke rūpameṃ sadā-sarvadā vidyamāna rahaneke kāraṇa unake saba prakārase, yahām̐ taka ki mānasa upacārake dvārā bhī, sevāke saṅkalpamātrase, śravaṇa-kīrttanādi kisī bhī eka bhakti-aṅgake pālanase bhagavānkī prīti (śrīmadbhā. 3/19/36) arthāt ananya śaraṇāgata, sarala cittavāle manuṣyamātrake ‘tulasīdalamātreṇa jalasya culukena vā| vikrīṇīte svamātmānaṃ bhaktebhyo bhaktavatsalaḥ||' akṣaya phalaprada—karma-jñāna-yogādi sādhana naśvara haiṃ arthāt siddhi ho jānepara
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit