<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.32 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [General works and doxographies](https://indike.org/pramana/in.darsana.all) › [Shaddarshanasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya) › 3.32

# Shaddarshanasamuccaya 3.32

Ṣaḍdarśanasamuccaya 3.32

- **Language:** Sanskrit

### [3.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.32)

§ 82. tatra sādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamā' jātirbhavati | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt  
ghaṭavaditi prayoge kṛte sādharmyaprayogeṇaiva pratyavasthānam | yadyanityaghaṭasādharmyātkṛtakatvādanityaḥ  
śabdaḥ iṣyate, tarhi nityākāśasādharmyādamūrtatvānnityaṃ prāpnotīti 1  
§ 83. vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamā jātiḥ, anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt, ghaṭavadityatraiva  
prayoge vaidharmyeṇokte pratyavasthānam | nityaḥ śabdo'mūrtatvāt, anityaṃ hi mūrtaṃ dṛṣṭaṃ, yathā ghaṭādīti | yadi hi nityākāśavaidharmyātkṛtakatvāda nitya iṣyate, tarhi ghaṭādyanityavaidharmyādamūrtatvānnityaiḥ  
prāpnoti, viśeṣābhāvāditi 2  
§ 84. utkarṣāpakarṣābhyāṃ pratyavasthānamutkarṣāpakarṣasame jātī bhavataḥ | tatraiva prayoge  
dṛṣṭāntasādharmyaṃ kiñcitsādhyadharmiṇyāpādayannutkarṣasamāṃ jātiṃ prayuṅkte | yadi ghaṭavatkṛtakatvādanityaḥ śabdastarhi ghaṭavadeva mūrto'pi bhavet | na cet mūrtī ghaṭavadanityo'pi mā bhūditi śabde  
dharmāntaraṃotkarṣamāpādayati 3 | apakarṣastu ghaṭaḥ kṛtakaḥ sannaśrāvaṇo dṛṣṭaḥ, evaṃ śabdo'pi bhavatu  
§ 87. sādhyasāmyāpādanena pratyavasthānaṃ sādhyasamā¹ jātiḥ | yadi yathā ghaṭastathā śabdaḥ  
²prāptaṃ tarhi yathā śabdastathā ghaṭa iti, śabdaśca sādhya iti ghaṭo'pi sādhyo bhavet, tataśca na sādhyaḥ  
sādhyasya dṛṣṭāntaḥ syāt | na cedevaṃ tathāpi vailakṣaṇyātsutarāṃ na dṛṣṭānta iti 8  
§ 88. prāptyaprāptivikalpābhyāṃ pratyavasthānaṃ prāptyaprāptisame jātī³ | yadetatkṛtakatvaṃ  
sādhanamupanyastaṃ tatkiṃ prāpya sādhyaṃ sādhayatyaprāpya vā | prāpya cet⁴, tarhi dvayorvidyamānayoreva  
prāptirbhavati na sadasatorīti | dvayośca sattvātkiṃ kasya sādhyaṃ sādhanaṃ vā | aprāpya tu sādhanatvamayuktamatiprasaṅgāditi 9-10  
§ 89. prasaṅgāpādanena pratyavasthānaṃ prasaṅgasamā⁵ jātiḥ | yadyanityatve kṛtakatvaṃ sādhanaṃ, tadā  
kṛtakatve kiṃ sādhanaṃ, tatsādhane'pi kiṃ sādhanamiti 11  
§ 90. pratidṛṣṭāntena pratyavasthānaṃ pratidṛṣṭāntasamā⁶ jātiḥ | anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīya§ 94 traikālyānupapattyā hetoḥ 1pratyavasthānahetusamā 2jātiḥ | hetuḥ sādhanaṃ tatsādhyātpūrvaṃ  
paścātsaha vā bhavet | yadi pūrvamasati sādhye tatkasya sādhanam | atha paścāt sādhanaṃ tarhi pūrvaṃ sādhyaṃ  
tasmiṃśca pūrvasiddhe kiṃ sādhanena | atha yugapat sādhyasādhane tarhi tayoḥ savyetaragoviṣāṇayoriva  
sādhyasādhanabhāva eva na bhavediti 16 | ,  
§ 95. 3arthāpattyā pratyavasthānamarthāpattisamā4 jātiḥ | yadyanityasādharmyātkṛtakatvādanityaḥ śabdo'rthādāpadyate, tadā nityasādharmyānnitya iti | asti cāsya nityenākāśādinā  
sādharmyamamūrtatvamityudbhāvanaprakārabheda evāyamiti 17  
§ 96. aviśeṣāpādanena pratyavasthānamaviśeṣasamā5 jātiḥ | yadi śabdaghaṭayoreko dharmaḥ kṛtakatvamiṣyate, tarhi sama(nedharmayogāttayoraviśeṣe tadvadeva sarvapadārthānāmaviśeṣaḥ prasajyata iti 18  
§ 97. upapattyā pratyavasthānamupapattisamā7 jātiḥ | kṛtakatvopapattyā śabdasyānityatvaṃ,  
tarhyamūrtatvopapattyā nityatvamapi kasmānna bhavatīti pakṣadvayopapattyānavasāyaparyavasānatvaṃ vivakṣitamityudbhāvanaprakārabheda evāyam 19  
'nigrahasthānamākhyātaṃ paro yena nigṛhyate  
pratijñāhānisaṃnyāsavirodhādivibhedataḥ

- [Previous: 3.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.31)
- [Next: 3.3-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.3-2)
- [Up: 3](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3)

## Linked texts (2)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.8.84) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Nyāyakalikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.nyayakalika.1.18) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.32) · Pramāṇa
