Sarvasiddhantasangraha 11.p2
Sarvasiddhāntasaṅgraha 11.p2
- Language
- Sanskrit
11.p2.1
sarvaśāstrāvirodhena vyāsokto bhārate dvijaiḥ |
gṛhyate sāṅkhyapakṣāddhi vedasāro'tha vaidikaiḥ | 1|
11.p2.2
puruṣaḥ prakṛtiśceti dvayātmakamidaṃ jagat |
paraḥ śayānastanmātrapure tu puruṣaḥ smṛtaḥ | 2|
11.p2.3
tanmātrāḥ sūkṣmabhūtāni prāyaste triguṇāḥ smṛtāḥ |
prakṛtirguṇasāmyaṃ syādguṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ | 3|
11.p2.4
bandhaḥ puṃso guṇāveśo muktirguṇāvivekadhīḥ |
guṇasvabhāvairātmā syāduttamo madhyamo'dhamaḥ | 4|
11.p2.5
uttamaḥ sāttvikaḥ śleṣmaprakṛtiḥ sa jalātmakaḥ |
rājaso madhyamo hyātmā sa pittaprakṛtirmataḥ | 5|
11.p2.6
adhamastāmaso vātaprakṛtiryat tamo marut |
sattvaṃ śuklaṃ rajo raktaṃ dhūmraṃ kṛṣṇaṃ tamo matam | 6|
11.p2.7
jalāgnipavanātmānaḥ śuklaraktāsitāstataḥ |
tattadākāraceṣṭādyairlakṣyante sāttvikādayaḥ | 7|
11.p2.8
priyaṅgudurvāśastrābjahemavarṇaḥ kaphātmakaḥ |
gūḍhāsthibandhaḥ susnigdhapṛthuvakṣā bṛhattamaḥ | 8|
11.p2.9
gambhīro māṃsalaḥ saumyo gajagāmī mahāmanāḥ |
mṛdaṅganādo medhāvī dayāluḥ satyavāg ṛjuḥ | 9|
11.p2.10
kṣuttṛḍ duḥkhaparikleśairatapto gharmatastathā |
anekaputrabhṛtyāḍhyo bhūriśukro ratikṣamaḥ | 10|
11.p2.11
dharmātmā mitabhāṣī ca niṣṭhuraṃ vakti na kvacit |
bālye'pyarodanololo na bubhūkṣārdito bhṛśam | 11|
11.p2.12
bhūṅkte'lpaṃ madhuraṃ koṣṇaṃ tathāpi balavānasau |
apratīkārato vairaṃ ciraṃ gūḍhaṃ vahatyasau | 12|
11.p2.13
dhṛtirbuddhiḥ smṛtiḥ prītiḥ sukhaṃ lajjāṅgalāghavam |
ānṛṇyaṃ samatārogyamakārpaṇyamacāpalam | 13|
11.p2.14
iṣṭāpūrtaviśeṣāṇāṃ kratūnāmavikatthanam |
dānena cānugrahaṇamaspṛhā ca parārthataḥ | 14|
11.p2.15
sarvabhūtadayā ceti guṇairjñeyo'tra sāttvikaḥ |
rajoguṇaparicchedyo rājasotra yathā janaḥ | 15|
11.p2.16
rajaḥ pittaṃ tadevāgniragnistat pittajastu vā |
tīvratṛṣṇo bubhukṣārtaḥ paittiko'mitabhojanaḥ | 16|
11.p2.17
piṅgakeśo'lparomā ca tāmravaktrāṅghrihastakaḥ |
gharmāsahiṣṇuruṣṇāṅgaḥ svedanaḥ pūtigandhayuk | 17|
11.p2.18
svastho virecanādevaṃ mṛdukoṣṭho'tikopanaḥ |
śūraḥ sucarito mānī kleśabhīruśca paṇḍitaḥ | 18|
11.p2.19
mālyānulepanādīcchuratisvacchojjvalākṛtiḥ |
alpaśuklo'lpakāmaśca kāminīnāmanīpsitaḥ | 19|
11.p2.20
bālyepi palitaṃ dhatte raktaromātha nīlikām |
balī sāhasiko bhogī saṃprāptavibhavaḥ sadā | 20|
11.p2.21
bhuṅkte'timadhuraṃ cārdraṃ bhakṣyaṃ kaṭvamlanispṛhaḥ |
nātyuṣṇabhojī pānīyamantarā pracuraṃ piban | 21|
11.p2.22
netraṃ tanv alpapakṣmāsya bhavecchītajalapriyaḥ |
kopenārkābhitāpena rāgamāśu prayāti ca | 22|
11.p2.23
atyāgitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam |
ahaṅkārādasatkāraścintā vairopasevanam | 23|
11.p2.24
parabhāryāpaharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tviti |
rājasasya guṇāḥ proktāstāmasasya guṇā yathā | 24|
11.p2.25
adharmastāmaso jñeyastāmaso vātiko janaḥ |
adhanyo matsaro coraḥ prākṛto nāstiko bhṛśam | 25|
11.p2.26
dīrghasphuṭitakeśāntaḥ kṛśaḥ kṛṣṇo'tilomaśaḥ |
asnigdhaviralasthūladanto dhūsaravigrahaḥ | 26|
11.p2.27
cañcalāsya dhṛtirbuddhiśceṣṭā dṛṣṭirgatiḥ smṛtiḥ |
sauhārdamasthiraṃ tasya pralāpo'saṅgataḥ sadā | 27|
11.p2.28
bahvāśī mṛgayāśīlo maliṣṭhaḥ kalahapriyaḥ |
śītāsahiṣṇuścapalo doṣadhīrjarjarasvaraḥ | 28|
11.p2.29
sannasaktacalālāpo gītavādyarataḥ sadā |
madhurādyupabhogī ca bhakṣyapakvāmlasaspṛhaḥ | 29|
11.p2.30
alpapittakaphaḥ prekṣyo'svalpanidro'lpajīvanaḥ |
evamādiguṇairjñeyastāmaso vātiko janaḥ | 30|
11.p2.31
pañcabhūtaguṇān vakṣye traiguṇyān nātibhedinaḥ |
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate | 31|
11.p2.32
tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ |
ityetadiha saṅghātaṃ śarīre pṛthivīmayam | 32|
11.p2.33
tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca |
agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ | 33|
11.p2.34
śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāpyañca hṛdayaṃ koṣṭhaṃ eva ca |
ākāśāt prāṇināṃ ete śarīre pañca dhātavaḥ | 34|
11.p2.35
śleṣmā pittamatha khedo vasā śoṇitaṃ eva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā | 35|
11.p2.36
prāṇāt praṇīyate dehī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'dhaścaiva samāno hṛdyavasthitaḥ | 36|
11.p2.37
udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam | 37|
11.p2.38
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca |
nirhārī saṅgataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca |
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ | 38|
11.p2.39
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ | 39|
11.p2.40
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'tha vṛttavān |
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathā | 40|
11.p2.41
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ |
evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrūpo guṇaḥ smṛtaḥ | 41|
11.p2.42
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca |
evg dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate | 42|
11.p2.43
ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā |
dhaivato niṣadhaścaiva saptaite śabdajā guṇāḥ | 43|
11.p2.44
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha |
avyāhataiścetayate na vetti viṣamasthitaiḥ | 44|
11.p2.45
āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu pañcabhiḥ |
āpo'gnirmarutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu | 45|
11.p2.46
caturvyūhātmako viṣṇuścaturdhaivākarojjagat |
brahmakṣatriyaviṭśūdrāṃścaturvarṇān guṇātmakān | 46|
11.p2.47
vipraḥ śuklo nṛpo raktaḥ pīto vaiśyo'ntyajositaḥ |
vistṛtya dharmaśāstre hi teṣāṃ karma samīritam | 47|
11.p2.48
ekasminn eva varṇe tu cāturvarṇye guṇātmakam |
mokṣadharme'dhikāritvasiddhaye munirabhyadhāt | 48|
11.p2.49
sa karmadevatāyogajñānakāṇḍeṣv anukramāt |
pravartayati tatkarmaparipākakramaṃ vidan | 49|
11.p2.50
ṛjavaḥ śuddhavarṇābhāḥ kṣamāvanto dayālavaḥ |
svadharmaniratā ye syuste dvijeṣu dvijātayaḥ | 50|
11.p2.51
kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ |
tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijā kṣatratāṃ gatāḥ | 51|
11.p2.52
goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ |
svadharmān nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ | 52|
11.p2.53
hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ |
kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ | 53|
11.p2.54
samayācāraniḥśeṣakṛtyabhedairvimohayan |
mokṣado viṣṇureva syāddevadaiteyarakṣasām | 54|
11.p2.55
caturbhirjanmabhirmuktirdveṣeṇa bhajatastava |
bhavediti varo dattaḥ puṇḍarīkāya viṣṇunā | 55|
11.p2.56
rajaḥsattvatamomārgaistadātmānaḥ svakarmabhiḥ |
prāpyate viṣṇurevaiko devadaityaniśācaraiḥ | 56|
11.p2.57
brahmaviṣṇuharākhyābhiḥ sṛṣṭisthitilayānapi |
harireva karotyeko rajaḥsattvatamovaśāt | 57|
11.p2.58
sāttvikāstridaśāḥ sarve tvasurā rājasā matāḥ |
tāmasā rākṣasā śīlaprakṛtyākṛtivarṇataḥ | 58|
11.p2.59
dharmaḥ surāṇāṃ pakṣaḥ syādadharmo'surarakṣasām |
piśācāderadharmaḥ syādeṣāṃ lakṣma rajastamaḥ | 59|
11.p2.60
īśvarājjñānamanvicchecchriyamiccheddhutāśanāt |
ārogyaṃ bhāskarādicchenmokṣamicchejjanārdanāt | 60|
11.p2.61
yasmin pakṣe tu yo jātaḥ suro vāpyasuro'pi vā |
svadharma eva tasya syādadharme'pyatra dharmavit | 61|
11.p2.62
vedatrayoktā ye dharmāste'nuṣṭheyāstu sāttvikaiḥ |
adharmo'tharvavedokto rājasaistāmasaiḥ śritaḥ | 62|
11.p2.63
viṣṇukramaṇaparyanto yogo'smākaṃ yathā tathā |
rājasaistāmasairbrahmarudrāv ijyau tu tadguṇau | 63|
11.p2.64
nijadharmapathāyātānanugṛhṇātyasau hariḥ |
mucyate nijadharmeṇa paradharmo bhayāvahaḥ | 64|
11.p2.65
eka eva paro viṣṇuḥ surāsuraniśācarān |
triguṇānuguṇaṃ nityamanugṛhṇāti līlayā | 65|
11.p2.p66
iti sarvadarśanasiddhāntasaṅgrahe vedavyāsokto bhāratapakṣo nāmaikādaśaṃ prakaraṇam |
Linked texts (4)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit