Pramāṇa · Search · About · API

Sarvasiddhantasangraha 11.p2

Sarvasiddhāntasaṅgraha 11.p2

Language
Sanskrit

11.p2.1

sarvaśāstrāvirodhena vyāsokto bhārate dvijaiḥ |
gṛhyate sāṅkhyapakṣāddhi vedasāro'tha vaidikaiḥ | 1|

11.p2.2

puruṣaḥ prakṛtiśceti dvayātmakamidaṃ jagat |
paraḥ śayānastanmātrapure tu puruṣaḥ smṛtaḥ | 2|

11.p2.3

tanmātrāḥ sūkṣmabhūtāni prāyaste triguṇāḥ smṛtāḥ |
prakṛtirguṇasāmyaṃ syādguṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ | 3|

11.p2.4

bandhaḥ puṃso guṇāveśo muktirguṇāvivekadhīḥ |
guṇasvabhāvairātmā syāduttamo madhyamo'dhamaḥ | 4|

11.p2.5

uttamaḥ sāttvikaḥ śleṣmaprakṛtiḥ sa jalātmakaḥ |
rājaso madhyamo hyātmā sa pittaprakṛtirmataḥ | 5|

11.p2.6

adhamastāmaso vātaprakṛtiryat tamo marut |
sattvaṃ śuklaṃ rajo raktaṃ dhūmraṃ kṛṣṇaṃ tamo matam | 6|

11.p2.7

jalāgnipavanātmānaḥ śuklaraktāsitāstataḥ |
tattadākāraceṣṭādyairlakṣyante sāttvikādayaḥ | 7|

11.p2.8

priyaṅgudurvāśastrābjahemavarṇaḥ kaphātmakaḥ |
gūḍhāsthibandhaḥ susnigdhapṛthuvakṣā bṛhattamaḥ | 8|

11.p2.9

gambhīro māṃsalaḥ saumyo gajagāmī mahāmanāḥ |
mṛdaṅganādo medhāvī dayāluḥ satyavāg ṛjuḥ | 9|

11.p2.10

kṣuttṛḍ duḥkhaparikleśairatapto gharmatastathā |
anekaputrabhṛtyāḍhyo bhūriśukro ratikṣamaḥ | 10|

11.p2.11

dharmātmā mitabhāṣī ca niṣṭhuraṃ vakti na kvacit |
bālye'pyarodanololo na bubhūkṣārdito bhṛśam | 11|

11.p2.12

bhūṅkte'lpaṃ madhuraṃ koṣṇaṃ tathāpi balavānasau |
apratīkārato vairaṃ ciraṃ gūḍhaṃ vahatyasau | 12|

11.p2.13

dhṛtirbuddhiḥ smṛtiḥ prītiḥ sukhaṃ lajjāṅgalāghavam |
ānṛṇyaṃ samatārogyamakārpaṇyamacāpalam | 13|

11.p2.14

iṣṭāpūrtaviśeṣāṇāṃ kratūnāmavikatthanam |
dānena cānugrahaṇamaspṛhā ca parārthataḥ | 14|

11.p2.15

sarvabhūtadayā ceti guṇairjñeyo'tra sāttvikaḥ |
rajoguṇaparicchedyo rājasotra yathā janaḥ | 15|

11.p2.16

rajaḥ pittaṃ tadevāgniragnistat pittajastu vā |
tīvratṛṣṇo bubhukṣārtaḥ paittiko'mitabhojanaḥ | 16|

11.p2.17

piṅgakeśo'lparomā ca tāmravaktrāṅghrihastakaḥ |
gharmāsahiṣṇuruṣṇāṅgaḥ svedanaḥ pūtigandhayuk | 17|

11.p2.18

svastho virecanādevaṃ mṛdukoṣṭho'tikopanaḥ |
śūraḥ sucarito mānī kleśabhīruśca paṇḍitaḥ | 18|

11.p2.19

mālyānulepanādīcchuratisvacchojjvalākṛtiḥ |
alpaśuklo'lpakāmaśca kāminīnāmanīpsitaḥ | 19|

11.p2.20

bālyepi palitaṃ dhatte raktaromātha nīlikām |
balī sāhasiko bhogī saṃprāptavibhavaḥ sadā | 20|

11.p2.21

bhuṅkte'timadhuraṃ cārdraṃ bhakṣyaṃ kaṭvamlanispṛhaḥ |
nātyuṣṇabhojī pānīyamantarā pracuraṃ piban | 21|

11.p2.22

netraṃ tanv alpapakṣmāsya bhavecchītajalapriyaḥ |
kopenārkābhitāpena rāgamāśu prayāti ca | 22|

11.p2.23

atyāgitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam |
ahaṅkārādasatkāraścintā vairopasevanam | 23|

11.p2.24

parabhāryāpaharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tviti |
rājasasya guṇāḥ proktāstāmasasya guṇā yathā | 24|

11.p2.25

adharmastāmaso jñeyastāmaso vātiko janaḥ |
adhanyo matsaro coraḥ prākṛto nāstiko bhṛśam | 25|

11.p2.26

dīrghasphuṭitakeśāntaḥ kṛśaḥ kṛṣṇo'tilomaśaḥ |
asnigdhaviralasthūladanto dhūsaravigrahaḥ | 26|

11.p2.27

cañcalāsya dhṛtirbuddhiśceṣṭā dṛṣṭirgatiḥ smṛtiḥ |
sauhārdamasthiraṃ tasya pralāpo'saṅgataḥ sadā | 27|

11.p2.28

bahvāśī mṛgayāśīlo maliṣṭhaḥ kalahapriyaḥ |
śītāsahiṣṇuścapalo doṣadhīrjarjarasvaraḥ | 28|

11.p2.29

sannasaktacalālāpo gītavādyarataḥ sadā |
madhurādyupabhogī ca bhakṣyapakvāmlasaspṛhaḥ | 29|

11.p2.30

alpapittakaphaḥ prekṣyo'svalpanidro'lpajīvanaḥ |
evamādiguṇairjñeyastāmaso vātiko janaḥ | 30|

11.p2.31

pañcabhūtaguṇān vakṣye traiguṇyān nātibhedinaḥ |
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate | 31|

11.p2.32

tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ |
ityetadiha saṅghātaṃ śarīre pṛthivīmayam | 32|

11.p2.33

tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca |
agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ | 33|

11.p2.34

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāpyañca hṛdayaṃ koṣṭhaṃ eva ca |
ākāśāt prāṇināṃ ete śarīre pañca dhātavaḥ | 34|

11.p2.35

śleṣmā pittamatha khedo vasā śoṇitaṃ eva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā | 35|

11.p2.36

prāṇāt praṇīyate dehī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'dhaścaiva samāno hṛdyavasthitaḥ | 36|

11.p2.37

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam | 37|

11.p2.38

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca |
nirhārī saṅgataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca |
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ | 38|

11.p2.39

madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ | 39|

11.p2.40

hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'tha vṛttavān |
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathā | 40|

11.p2.41

kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ |
evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrūpo guṇaḥ smṛtaḥ | 41|

11.p2.42

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca |
evg dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate | 42|

11.p2.43

ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā |
dhaivato niṣadhaścaiva saptaite śabdajā guṇāḥ | 43|

11.p2.44

ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha |
avyāhataiścetayate na vetti viṣamasthitaiḥ | 44|

11.p2.45

āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu pañcabhiḥ |
āpo'gnirmarutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu | 45|

11.p2.46

caturvyūhātmako viṣṇuścaturdhaivākarojjagat |
brahmakṣatriyaviṭśūdrāṃścaturvarṇān guṇātmakān | 46|

11.p2.47

vipraḥ śuklo nṛpo raktaḥ pīto vaiśyo'ntyajositaḥ |
vistṛtya dharmaśāstre hi teṣāṃ karma samīritam | 47|

11.p2.48

ekasminn eva varṇe tu cāturvarṇye guṇātmakam |
mokṣadharme'dhikāritvasiddhaye munirabhyadhāt | 48|

11.p2.49

sa karmadevatāyogajñānakāṇḍeṣv anukramāt |
pravartayati tatkarmaparipākakramaṃ vidan | 49|

11.p2.50

ṛjavaḥ śuddhavarṇābhāḥ kṣamāvanto dayālavaḥ |
svadharmaniratā ye syuste dvijeṣu dvijātayaḥ | 50|

11.p2.51

kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ |
tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijā kṣatratāṃ gatāḥ | 51|

11.p2.52

goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ |
svadharmān nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ | 52|

11.p2.53

hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ |
kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ | 53|

11.p2.54

samayācāraniḥśeṣakṛtyabhedairvimohayan |
mokṣado viṣṇureva syāddevadaiteyarakṣasām | 54|

11.p2.55

caturbhirjanmabhirmuktirdveṣeṇa bhajatastava |
bhavediti varo dattaḥ puṇḍarīkāya viṣṇunā | 55|

11.p2.56

rajaḥsattvatamomārgaistadātmānaḥ svakarmabhiḥ |
prāpyate viṣṇurevaiko devadaityaniśācaraiḥ | 56|

11.p2.57

brahmaviṣṇuharākhyābhiḥ sṛṣṭisthitilayānapi |
harireva karotyeko rajaḥsattvatamovaśāt | 57|

11.p2.58

sāttvikāstridaśāḥ sarve tvasurā rājasā matāḥ |
tāmasā rākṣasā śīlaprakṛtyākṛtivarṇataḥ | 58|

11.p2.59

dharmaḥ surāṇāṃ pakṣaḥ syādadharmo'surarakṣasām |
piśācāderadharmaḥ syādeṣāṃ lakṣma rajastamaḥ | 59|

11.p2.60

īśvarājjñānamanvicchecchriyamiccheddhutāśanāt |
ārogyaṃ bhāskarādicchenmokṣamicchejjanārdanāt | 60|

11.p2.61

yasmin pakṣe tu yo jātaḥ suro vāpyasuro'pi vā |
svadharma eva tasya syādadharme'pyatra dharmavit | 61|

11.p2.62

vedatrayoktā ye dharmāste'nuṣṭheyāstu sāttvikaiḥ |
adharmo'tharvavedokto rājasaistāmasaiḥ śritaḥ | 62|

11.p2.63

viṣṇukramaṇaparyanto yogo'smākaṃ yathā tathā |
rājasaistāmasairbrahmarudrāv ijyau tu tadguṇau | 63|

11.p2.64

nijadharmapathāyātānanugṛhṇātyasau hariḥ |
mucyate nijadharmeṇa paradharmo bhayāvahaḥ | 64|

11.p2.65

eka eva paro viṣṇuḥ surāsuraniśācarān |
triguṇānuguṇaṃ nityamanugṛhṇāti līlayā | 65|

11.p2.p66

iti sarvadarśanasiddhāntasaṅgrahe vedavyāsokto bhāratapakṣo nāmaikādaśaṃ prakaraṇam |

Linked texts (4)