Sadacarasmriti 2: atha tilakavidhiḥ | tatsādhanamṛda uktāḥ brahmāṇḍe -
Sadācārasmṛti 2
- Language
- Sanskrit
atha tilakavidhiḥ | tatsādhanamṛda uktāḥ brahmāṇḍe -
2.p1
sadācārasmṛtiḥ
2.p2
snānaprakāranirūpaṇam
2.p3
uddhṛteti mṛdā''lipya dviṣaḍaṣṭaṣaḍakṣaraiḥ | trirnimajyāpyasūktena prokṣayitvā punastathā | mṛdā''lipyaṃ nimajya tristrirjapedaghamarṣaṇam || 3
2.p4
sadācārasmṛtiḥ sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ smṛtvā nārāyaṇaṃ param | yataśvāso nimajyāpsu praṇavenotthitastataḥ || siñcet puruṣasūktena svadehasthaṃ hariṃ smaran || 4
2.p5
tatpādasalilaṃ mūrdhni 1dhṛtvā tīrthaṃ tato budhaḥ | triḥ pivet tīrthamāhātmyamantrān vai samudīrayan | tata ācamya kurvīta tarpaṇaṃ jalasaṃsthitaḥ | brahmādidevān bhūrdevān bhuvassvarbhūrbhuvasthitān | ṛṣīn dvaipāyanādīṃśca bhūrbhuvaḥsvasthitāṃstathā | tarpayeccāgnikavyavāhanādīṃśca pitṝṃstathā
2.p6
'prāgagramudagagraṃ vā ārdravastraṃ prasārayet | dakṣiṇāgraṃ paścimāgraṃ punaḥ saṃskāramarhati | 2īṣadvadhūtaṃ striyādhūtaṃ śūdradhūtaṃ tathaiva ca | adhūtaṃ karadhūtaṃ vā pūrvedyurdhūtameva ca | kāṣāyaṃ malinaṃ vastraṃ kaupīnaṃ ca parityajet | alābhe dhautavastrasya 3śāṇakṣaumāvikāni ca | kutapaṃ yogapaṭṭaṃ vā vivāsāstu na vai bhavet | 4dvitīyavastraniyamamāha viṣṇupurāṇe - home daivārmanādyāsu- kriyāsu snānabhojane | naikavastraḥ pravarteta dvijo nācamane jape || iti | 5ācāmecca dvijo vastre dhaute viparidhāya ca |' iti
2.p7
tilakadhāraṇakramaḥ
2.p8
'parvatāgre nadītīre mama kṣetre viśeṣataḥ | 5sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśritāḥ | mṛda etāstu saṅgrāhyā varjayedanyamṛttikāḥ |' vāsudevopaniṣadi ca - 'brāhmaṇānāṃ tu sarveṣāṃ 6vaidikānāmanuttamam | gopīcandanavāribhyāmūrdhvapuṇḍraṃ 7vidhīyate | gopīcandanābhāve tu tulasīmūlamṛttikām | mumukṣurdhārayennityam aparokṣasya siddhaye | gopīcandanaliptāṅgo dehasthānāni tasya yaḥ | asthīni cakrarūpāṇi bhavantyeva dine dine |' satyavrataḥ - 'gomatītīrasambhūtāṃ gopīṃ vāpīsamudbhavām
2.p9
brahmāṇḍe - ūrdhvapuṇḍravihīnasya 1śmaśānasadṛśaṃ mukham | avalokya mukhaṃ teṣāṃ ādityamavalokayet | 2nāsādi keśaparyantaṃ viṣṇoḥ pādākṛtiryathā | tathaiva dhārayet puṇḍraṃ harimandirasaṃjñitam | ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare | sāntarāle samāsīno haristatra śriyā saha | nirantarālaṃ yaḥ kuryād ūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ | lalāṭe tasya satataṃ śūnaḥ pādau na saṃśayaḥ | tasmāt chidrānvitaṃ puṇḍraṃ 3(sādhakānāṃ) sukhāvaham | dhārayed brāhmaṇo nityaṃ 4harisālokyasiddhaye | sudarśanenāṅkitabāhumūlāḥ tathordhvapuṇḍrāṅkitasarvagātrāḥ | mālāravindākṣadharā viśuddhāḥ rakṣanti lokān duritaughasaṅghāt
2.p10
mudrādhāraṇamantrāḥ sthānāni ca
2.p11
atha mudrāmantrāḥ - sudarśana mahājvāla koṭisūryasamaprabha | ajñānāndhasya me nityaṃ viṣṇormārgaṃ pradarśaya | pāñcajanya nijadhvānadhvastapātakasañcaya | pāhi māṃ pāpinaṃ ghora 5saṃsārārṇavapātinam | saṃsārabhayabhītānāṃ yogināmabhayapradaḥ | padmahastaśca yo devaḥ yogīśaṃ taṃ namāmyaham | brahmāṇḍa 6bhavanārambhamūlastambho gadādharaḥ | kaumodakī kare yasya taṃ namāmi gadādharam | nārāyaṇa namaste'stu nāmamudrāṅkito naraḥ | taṃ dṛṣṭvā labhate muktiṃ caṇḍālo brahmaghātukaḥ
2.p12
prātastu syāt 1mahāśalyaṃ ghaṭikāmātrayogataḥ | atiśalyaṃ vijānīyāt tato vajraprahāravat | aruṇodayavelāyāṃ śalyatulyamato 2hareḥ | ghaṭikāyāmatikrānte kṣudrapātakamāharet | muhūrte samatikrānte pūrṇaṃ pātakamucyate | tataḥ paraṃ brahmavadho mahāpātakapañcamam | 3prahare pūrṇatāṃ yāte prāyaścittaṃ tato na hi | nirmālyasya vilambe tu prāyaścittamathocyate | atikrānte muhūrte'rdhe sahasrajapamācaret | pūrṇe muhūrte sañjāte sahasraṃ sārdhamucyate | sahasradvitayaṃ kuryāt ghaṭikānāṃ catuṣṭaye | muhūrte tṛtīye'tīte ayutaṃ japamācaret | prahare pūrṇatāṃ yāte prāyaścittaṃ na vidyate | tṛṣitāḥ paśavo 4baddhā kanyā caiva rajasvalā | devatā ca sanirmālyā hanti puṇyaṃ purā kṛtam
2.p13
aupāsananirūpaṇam
2.p14
athaupāsanavidhiḥ nirūpyate - dvādaśāhamanagnīkaḥ sandhyāhīno 5dinatrayam | caturvedyapi viprastu śūdra eva na saṃśayaḥ | yathā snānaṃ yathā sandhyā vedādhyāyastathaiva ca | tathaivopāsanaṃ dṛṣṭaṃ na sthitirastadviyogataḥ | kṛtadāro na vai tiṣṭhet kṣaṇamapyagninā vinā | tiṣṭheta vai dvijo vrātyaḥ tathā ca patito bhavet | yo dadyāt 6kāñcanaṃ meruṃ pṛthivīṃ ca sasāgarām | tatsarvaṃ prātarhomasya tulyaṃ bhavati vā na vā | iti | kātyāyano homakālamāha - yāvatsamyaṅ na bhāsyante nabhasyṛkṣāṇi sarvaśaḥ
2.p15
yavānāmiva godhūmā vrīhīṇāmiva 1śālayaḥ | āhutiparimāṇamāha vṛhaspatiḥ - prasthadhānyaṃ catuḥṣaṣṭirāhuteḥ parikīrtitam | tilānāṃ tu tadardhaṃ syāt tadardhaṃ syād ghṛtasya tu | bahuśuddhendhane cāgnau susamiddhe hutāśane | vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye | yo nirarciṣi juhotyagnau vyaṅgāre caiva mānavaḥ | 2mandāgnirāmayāvī ca daridraścopajāyate | juhuṣuśca huteścaiva pāṇisūrpāśmadārubhiḥ | na kuryādagnidhamanaṃ na kuryād vyajanādinā | mukhenaiva dhamedagniṃ mukhādeṣa vyajāyata | mukhena dhamanaṃ na sākṣāt | kintu nālikādivyavadhānataḥ
2.p16
śarīropadravo yatra 3bhayādvātti prajāyate | tathā satsvapi cāpatsu pakṣahomo vidhīyate | pakṣahomān yathā kṛtvā gatvā tasmānnivartitaḥ | homaṃ punaḥ 4prakuryāttu na cāsau doṣabhāg bhavet | nikṣipyāgniṃ svadāreṣu parikalpyartvijastathā | pravasettvarthavān vipro vṛthaiva na ciraṃ vaset | vihāyāgniṃ sabhāryaścet sīmāmullaṅghya gacchati | homākālātyaye tasya punarādhānamiṣyate | atha prayogaḥ | agniṃ prajvālya tithyādi smṛtvā, agniprajāpatī devate amukadravyeṇāhaṃ yakṣya iti pratijñāya agnimalaṅkṛtya samidhamādāya juhuyāt - om agnaye svāhā agnaya aniruddhāya idaṃ na mama | om prajāpataye svāhā prajāpataye mukhyaprāṇāntargata śrīvāsudevāya idaṃ na mama | evaṃ prātaḥ sūryaprajāpatī sūryāntargataḥ saṅkarṣaṇo'niruddhaśca dhyeyaḥ | taduktaṃ chāndogyabhāṣye taittirīye ca -
2.p17
vasiṣṭha uvāca - bhānuvāre bhaumavāre nandābhṛgumaghāsu ca | trayodaśyāṃ 1ca saptamyāṃ bharaṇyāṃ kṛttikāsu ca | gṛhe mṛtāhe janmarkṣe sandhyayośca tathā 2niśi | ete niṣiddhā divasā na kuryāttilatarpaṇam | niṣiddhadivase vāre nakṣatre ca tathā tithau | yastilaistarpaṇaṃ kuryāt tajjalaṃ rudhiraṃ bhavet | tīrthe viśeṣe kārye ca tilayuktaṃ tathaiva ca | pretapakṣe vyatīpāte saṅkrāntau vaidhṛtāvapi | niṣiddhe'pi dine kuryāt tilayuktaṃ tu tarpaṇam | amṛtaṃ tu bhavet prātaḥ madhyāhne 3kṣīravad bhavet | aparāhne bhavettoyaṃ sāyāhne rudhiraṃ smṛtam | atha nadyodakenaiva na kuryāttarpaṇaṃ budhaḥ | sālagrāmodakenaiva pitṝṇāṃ tṛptihetave | kevalenodakenaiva brahmayajñaṃ ca mānavaḥ | karoti tena māndhātaḥ rudhireṇa kṛtaṃ bhavet | nadītīre 4taṭāke vā kūpādau rājasattama | pauruṣeyeṇa sūktena sālagrāmābhiṣecanam | devān ṛṣīn pitṝn sarvān tarpayet svasthamānasaḥ | sālagrāmodakaṃ tyaktvā kevalenodakena vai | 5brahmayajñaṃ yaḥ karoti pitṝṇāṃ tṛptihetave | tena dattaṃ tu yattoyaṃ tattoyaṃ surayā samam | sālagrāmodbhavaṃ toyaṃ pitṝṇāṃ tṛptikārakam | dhārāpūrvaṃ yaḥ karoti pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ naraḥ | tattoyaṃ surayā tulyaṃ nātra kāryā vicāraṇā | dhārāpūrvaṃ na kartavyaṃ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ budhaḥ | sālāgrāmodbhavaṃ toyam 6akṛtvā pitṛtarpaṇam
2.p18
sadācārasmṛtiḥ arkamaṇḍalagaṃ viṣṇuṃ dhyātvaiva tripadīṃ japet | sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām || 7 || āsūryadarśanāt tiṣṭhet tatastūpaviśeta vā | pūrvāṃ sandhyāṃ sanakṣatrātmuttarāṃ sadivākarām | uttarāmupaviśyaiva vāgyataḥ sarvadā japet || 8 || dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ sarasijāsanasanniviṣṭaḥ | keyūravān makarakuṇḍalavān kirīṭī hārī hiraṇmayavapurdhṛtaśaṅkhacakraḥ || 9
2.p19
( sandhyātrayaṃ kartavyam | tatrā'pi sthalabhedena phalaviśeṣopapādanam ) sandhyātrayaṃ tu kartavyaṃ dvijenātmavidā sadā | gāyatrī nāma pūrvī syāt sāvitrī madhyame dine | sarasvatī ca 4sāyāhne saiva sandhyā triṣu smṛtā | gāyatrī tu bhaved raktā sāvitrī śuklavarṇikā | sarasvatī tathā kṛṣṇā upāsyā varṇabhedataḥ | pratigrahānnadoṣāttu pātakādupapātakāt | gāyatrī procyate yasmāt gāyantaṃ trāyate yataḥ | savitṛdyotanāvaiṣa sāvitrī parikīrtitā | jagataḥ prasavitrī vā vāgrūpatvāt sarasvatī | gṛhe5tvekaguṇā sandhyā goṣṭhe daśaguṇā smṛtā | śatasāhasrikī nadyāṃ anantā viṣṇusannidhau | bahisandhyā daśaguṇā gartaprasravaṇeṣu ca | khāte tīrthe daśaguṇā hyanantā jāhnavījale | anṛtaṃ 6madyagandhaṃ ca divāmaithunameva ca | punāti vṛṣalasyānnaṃ bahisandhyā upāsitā | uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā | adhamā sūryasahitā prātassandhyā tridhā matā
2.p20
pūrṇe muhūrte sañjāte sahasraṃ sārdhamucyate | ghaṭikāyā atikrāntau nirmālyaṃ śalyatāṃ vrajet | muhūrte samatikrānte 1pūrṇaṃ pātakamucyate | tataḥ paraṃ brahmavadho mahāpātakamucyate | 2prahare pūrṇatāṃ yāte prāyaścittaṃ tato na hi | iti
2.p21
devāditarpaṇatīrthasvarūpanirūpaṇam
2.p22
atha devādīnāṃ tarpaṇatīrtham | aṅgutyagre devatīrtham, 3svaṅgutyormūle kāvatīrthamārṣam | madhye'ṅguṣṭhāṅgutyoḥ pitryaṃ, mūle'ṅguṣṭhe brāhmaṃ tena tīrthaṃ pibet | yathoktaṃ sindhudvīpe ācamanakhaṇḍe - viprasya dakṣiṇe pāṇau mūle'ṅguṣṭhasya nityaśaḥ | syād brahmatīrthaṃ, madhye cāgneyādyā aghanāśanam | madhye tvaṅguṣṭhatarjanyauḥ paitraṃ tīrthaṃ dvijasya tu | ārṣaṃ kaniṣṭhikāmūle 4kāyamagrāṅgulīṣu vai | tīrthān viditvā pañcaitān tataḥ karmācared dvijaḥ | devādīn tarpayed dhīmān udakāñjalibhiḥ pitṝn | iti yogayājñavalkyaḥ | ‘‘5ekahastena toyena yaḥ kuryāt pitṛtarpaṇam | pitaro na praśaṃsanti na manuṣyā na devatāḥ |’ iti ca smṛtiḥ | ‘ubhābhyāmapi hastibhyāmudakaṃ yaḥ prayacchati | sa mūḍho nirayaṃ yāti devādīnāṃ tu tarpaṇe ||’
2.p23
iti vaiyyāghrapādaḥ
Linked texts (2)
- Smṛtivivaraṇa — Madhva, Sanskrit
- Sadācārasmṛti — Madhva, Sanskrit