Citrapata 59
Citrapaṭa 59
- Language
- Sanskrit
Contents
- 59.29 — 2 parts
59.6
upāṃśuyājādhikaraṇam (4)
upāṃśuyājamantarā yajatīti viṣṇavādivākyavihitayāgānuvādaḥ; na yāgavidhiḥ | devatābhāve-nārūpatvāt | hautre śākhābhedenāmnātānāṃ vaiṣṇavaprājāpatyāgnīṣomīya yājyānuvākyāyugalānāṃ viṣṇavādi-devatāviśiṣṭayāgeṣu viṣṇavādivākyasthatavyapratyayavihiteṣu liṅgakramābhyāṃ saṃbandhāt | anuvādasya ca vaiṣṇavaprājāpatyayorantarālakālavidhāyitvenārthavattvāt | na ca yathā na girā gireti niṣedhānuvādasāmarthyāt, airaṃ kurveti vidhestasthānatvaniyamaḥ; tathā antarālānuvādasāmarthyāt yāgānāṃ tatkālatvasiddhiriti śaṅkyam; pratyakṣakālavidhyabhāve, prayogavidhisāmarthyasiddhapradhānakālavatāṃ prayājādīnāmiva tayoḥ phalavākyānanvayaprasaṅgāt | tasmātsamudāyānuvādaḥ iti cet —
prakṛtiniyame paryavasānavat| yadvā: somamabhiṣuṇoti-somamāplāvayati-abyā dhārayā gṛhṇāti—iti
prakṛtyaindravāyavādivākyapravṛtteḥ, pūrvapūrvasyottareṇa saṃbandhāt somaprāpteḥ, tatprasthanyāyenānūditānāṃ nāmadheyaṃ
somaśabdaḥ
evaṃ 'hṛdayasyāgre'vadyati' iti vihitāvadānakarmaṇo hṛdayādeḥ' 'agnīṣomīyaṃ paśumālabhata'
iti śrutapaśupadena hṛdayāderlakṣaṇayānūditasya, agnīṣomīyapadena pratyekaṃ devatāsaṃbandhe, tāvanto yāgāḥ
kalpyante | ālabhatiravadānavidhyarthaprāsasparśanānuvādaḥ | pratyayastu dravyadevatayoḥ saṃbandhavidhāyakaḥ
yadvā, āṣṭamikanyāyena hṛdayādyavadānānāṃ, śrutāvadānaprakṛtitayā yāgasādhanatvapratīteḥ, tāvatsu yāgeṣu
ālabhatinā tānanya, agnīṣomīyapadena paśuśabdānūditahṛdayādidvārā yāgeṣu devatāvidhānam
tasmādālabhatiyajatī samudāyānuvādau, iti cet —
nāpyuktī paśusomayoḥ
na tāvatsomaśabdena pradeyaniyamaḥ | abyādhārayeti vākyasannihitadhārāsamarthadravyasyaiva gṛhṇāti karmatvena
natā niyamāyogāt | nāpi sa nāmadheyam | somasya prāhyabhāvena tatprasthanyāyānavatārāt | abhiṣavādivākyānāṃ viniyogabhaṅganārādupakāṅgavidhāyitvāpatteḥ | somasya pūrvameva yāgāṅgatvāvagatau trīhīnvahantītyādivat apūrvasādhanalakṣaṇayā śrutaviniyogasyāt; na tvetannāmadheyatve'sti | na ca tate payasītyādivat saṃskṛtasya viniyogaḥ ; sā vaiśvadevītivat aindravāyavādivākye tatpadasya saṃskṛtagrāhiṇo'bhāvāt | sannidhānasya tu itaretarānālocanena vihitānāṃ yugapatprakaraṇagrahaṇena bādhāt, prakaraṇasya
cābhiṣutadravyāgrāhakatvāt | dhārāsamarthadravyamātreṇa sannihitena yāgānāṃ nirākāṃkṣatayā ārādupakārakatvenābhiṣavādeḥ dravyopasarjanakasya grahaṇāt | tasmānna nāmadheyaṃ somaśabdaḥ | nāpi pradeyaprakṛtiniyamārthaḥ | aindravāyavādivākye grahaṇasaṃskāramātrasya vidhānāt | na ca grahaṇena aindravāyavatvaṃ na
syāditi vācyam : somena yajeteti vākyena somaviśiṣṭayāge vihite, saḥ grahaṇavākyagatadravyadevatāsaṃbandhānupapādayan grahaṇena tadvatye kartavye sahāyībhavati | daśamuṣṭiparimitasomarasānāmekagrahe grahītumaśakyatayā, nānāgraheṣu gṛhīteṣu teṣāṃ dṛṣṭārthatvāya samuccaye vaktavye, daśaitānadhvaryurityādikramasamuccayadarśanamupapadyate
agnīṣomīyaṃ paśumālabhata ityatrāpi dravyadevatāviśiṣṭe yāge vihite, paśorviṃśasanaśravaṇāt
dāśamikanyāyena hṛdayādidvārā tasyāṅgatvāt tadavadānāni saṃskārakarmāṇi bhavantīti na paśuśabde lākṣaṇikatvam
ato nālabhatiyajatī samudāyānuvādau | iti paśusomādhikaraṇam
59.24
prajāpatyeṣu paśuṣu saṃkhyayā karmaṇāṃ bhidā
59.25
arthaiṣajyotirityādau tadbhedo nāmabhedataḥ
guṇādvājinayāgastvāmikṣā yāgatomidā
59.26
na cāgnihotrato bhinnā dadhihomādayo matāḥ
dadhnendriyeti kāmāya guṇamātraṃ vidhīyate
59.27
hīṣādyā niyatāstattatphalārthe sānniu saubhare
59.28
'yadi rathantarasāmāsomasyāt aindravāyavāgrān grahāngṛhṇīyāt'—ityatra rathantaraviśiṣṭe kartau nimitte aindravāyavāgratvamucyamānaṃ, prakṛtajyotiṣṭomasya tadviśiṣṭatvāsaṃbhavāt karmāntaramākṣipati| rathantarasya kartutvāpitayā—itaravyavacchedakatayā ca raktotpalamityatraiva viśeṣaṇatvāt prakṛtakarmaṇi gāyatrādinānāsāmnāṃ samāveśāt—iti cet
na rathantarasāmeti guṇātkarmāntaraṃ bhavet
yadi brāhmaṇamityādyamaveṣṭigrāpakaṃ vacaḥ
59.29
vasantādivaco'pyevamādhānaprāpakaṃ matam
syāddākṣāyaṇayajñādau guṇasyaiva phale vidhiḥ
59.29.p1
pratīteḥ, tayoḥ prakṛtayāgasaṃbandhinordedhyādivatphale vidhānamiti naitatsaṃjñakakarmāntaravidhānam| prakṛtahānādiprasaṅgāditi
59.29.p2
iti dākṣāyaṇayajñādhikaraṇam || 4