<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Exegesis of the Vedic ritual (Pūrvamīmāṃsā)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa) › [Kumārila's school](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta) › [Mimamsabalaprakasha](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa) › 12.1

# Mimamsabalaprakasha 12.1

Mīmāṃsābālaprakāśa 12.1

- **Language:** Sanskrit

### [12.1.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.1)

aicchiko 'pi vikalpaḥ kratvarthaviṣaya ekonaviṃśatividhaḥ puruṣārthanyāyagamyavikalpavatkratvarthavācanikavikalpavatpuruṣārthavācanikavikalpavacca | tatra  
kratvarthaviṣayayorjātyoraicchiko vikalpo yathā| “brahmaṇe brāhmaṇamālabheta”tyādau kauṇḍinyādijātyoḥ iha yadyapi brāhmaṇatvādijāterevāṅgatvaṃ na kauṇḍinyatvādijātestathāpi ṛtūpakārakatvamātreṇa kratvarthatvavyavahāraḥ | santi hīdṛśā apyasmin śāstre vyavahārāḥ | taduktaṃ balābalādhikaraṇavārttike  
evamuttaratra kratvarthaviṣayo dravyayoraicchiko vikalpo yathā  
paśunā yajetetyatropādeyaviśeṣaṇasyaikatvasya vivakṣitatvānmantravarṇena  
chāganiyame 'pyayaṃ vā chāgo 'yaṃ vetyaicchiko dravyavikalpaḥ | evamāgneyyāgnīdhramupatiṣṭhataityatra prakṛtāgneyī grāhyeti tārtīyanyāyena siddhe  
'pīyaṃ vā prakṛtāgneyī ṛgiyaṃ vetyaicchika eva ṛgdravyavikalpaḥ  
kratvarthaviṣayoguṇayoraicchiko vikalpo yathā “gauranubandhya” ityādau  
nirguṇopādānāyogādyatkiṃ cid guṇopādāne prasakte śveto vā rakto  
vetyaicchika eva guṇavikalpaḥ | tathā ''hīne 'nekayajamānake yena kena  
cidyajamānena śukrānvārambha audumbarīsammānaṃ ca kāryamiti dvādaśe uktam  
kratvarthaviṣayaḥ kriyayoraicchiko vikalpo yathā | “varṣāsu rathakāra ādadhyādi”ti atraivarṇikasyādhāne vihite sati jñānaṃ vinā tadanuṣṭhānāyogād jñāne 'pyākṣipte pustakapāṭhādijanyānāṃ jñānānāmaicchiko vikalpaḥ  
kratvarthasya tu jātyādestadabhāvasya ca aicchiko vikalpo nityakarmaṇi śaktāśaktaviṣayatvena vyavasthitaḥ sambhavati

### [12.1.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.2)

kalpo na tvaicchikastathāpi bhinnaphalānāmanyataraphalakāmanayāmaicchiko vikalpo bhavati | teṣāṃ tūbhayaphalakā manāyāṃ samuccayo 'pi bhavati ato vakṣyamāṇāni tadviṣayāṇi samuccayodāharaṇānyevānyataraphalakāmanāryā vikalpodāharaṇāni jñeyāni  
puruṣārthajātitadabhāvādīnāṃ tu catvāryudāharaṇāni  
samuccayena sambhavanti vikalpaviṣayāṇi tānyucyante  
indriyārthadadhitavatadbhāvayoraicchiko vikalpaḥ | tathā “godohanena paśukāmasya praṇayedi”ti paśvarthavihitagodohanadravyatadbhāvayoraicchiko vikalpaḥ | tathā “yadi kāmayīta varṣukaḥ parjanyaḥ syānnīcaiḥ sado minuyādi”ti vṛṣṭyarthavihitanīcaistvatadbhāvayoraicchiko  
vikalpaḥ| tathā “citrayā yajeta paśukāma” iti paśvarthavihitacitreṣṭikiyātadbhāvayoraicchiko vikalpa iti | evamaicchikavikalpasyaikonaviṃśatikratvarthaviṣayo ekonaviṃśatiścapuruṣārthaviṣayo ityevamaṣṭatriṃśadaicchikavikalpabhedāḥ pūrvoktāśca saptaviṃśatirnyāyagamyavikalpabhedāḥ aṣṭatriṃśacca vācanikavikalpabhedā iti sarve militvā tryadhikaṃ śataṃ  
vikalpabhedāḥsiddhāḥ  
punarapi dvividho vikalpaḥ pūrvokto yathāsambhavam | avyavasthito vyavasthitaśca  
ādye yathā 'gnihotre daśadravyavikalpaḥ  
dvitīyo yathā “vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajeta ”  
“yavebhyaḥ yavairiṣṭvā yavaireve yajetātrīhibhya” iti vrīhyāgrayaṇottaraṃ  
vrīhibhireva darśapūrṇamāsau kāryo yavāgrayaṇāvadhi yavāgrayaṇottaraṃ ca  
yavaireva darśapūrṇamāsau kāryau vrīhyāgrayaṇaparyantamiti  
yadā tvagnihotrīṃ vai nānādāyitvāttasyāḥ payasā juhuyāditi vrīhyāgrayaṇakāle vrīhiyavāgrayaṇakāle ca yavānagnihotradhenuṃ

### [12.1.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.3)

khādayitvā tatpayasā 'gnihotrahome kṛte āgrayaṇasiddhipakṣastadāgrayaṇābhāvādeva vrīhiyavayorapyavyavasthitavikalpa eva  
vyavasthitavikalpastu dvividhaḥ | nyāyagamyo vācanikaśca  
tatrādyo yathā | “sruveṇāvadyati svadhitinā 'vadyati hastenāvadyatīti”  
saṃhatadravamāṃsāvadāneṣvavyavasthitavikalpe sruvādeḥ prāpte nyāyato  
vyavasthoktā arthādvā kalpanekadeśatvādityatra | smārttodāharaṇaṃ tu  
prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā grahaṇāntikamityavyavasthitavikalpa ukte smṛtipāde vārtikakṛtā samarthāsamarthagārhasthyayogyāyogyāviṣayo 'yaṃ vyavasthitavikalpa iti nyāyena sthāpitam  
vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathā kramam  
sāmarthyāśramayogyatvamaṅgīkṛtyaitaducyataiti  
vācanikastu vyavasthitavikalpaḥ saptadhā sambhavati | deśataḥ  
kālataḥ kartṛtaḥ karmataḥ phalataḥ nimittataḥ avadhitaśceti  
tatra deśato vācaniko vyavasthitavikalpo yathā taittirīyāṇāṃ  
śrautasūtre 'tra yaḥ paridhaya iti paridhiṣu vihiteṣu paścāddeśāditraye  
sthaviṣṭhādīnāṃ paridhīnāmavyavasthitavikalpe prāpte sthaviṣṭhampaścādaṇīyāndrāghīyāndakṣiṇārdhyo 'ṇiṣṭho hrasiṣṭha uttarārdhya iti deśato vyavasthitavikalpa uktaḥ | smārttodāharaṇamapi | “vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīte”tyādau yatra vasantasyāṅgatvaṃ tatra trikāṇḍamaṇḍanena  
śrautasmārttakriyāḥ sarvāḥ kuryāccāndramasartuṣviti  
cāndrarttuniyame kṛte amāvāsyayā māsānsampādyāharatsṛjanti

### [12.1.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.4)

amāvāsyā hi māsānsampaśyanti paurṇamāsyayā māsānsampādyāharatsṛjanti paurṇamāsyayā hi māsānsampaśyantīti śrutyuktasya dvividhasya cāndrasya sarvadeśeṣvavyavasthitavikalpe prāpte trikāṇḍamaṇḍanena  
cāndro 'pi śuklapakṣādiḥ kṛṣṇādirveti ca dvidhā  
kṛṣṇapakṣādikaṃ māsaṃ nāṅgīkurvanti kecana  
ye 'pīcchanti na teṣāmapīṣṭo vindhyasya dakṣiṇe  
iti deśato vyavasthitavikalpa uktaḥ  
kālato vācaniko vyavasthitavikalpo yathā darśapūrṇamāsayorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnī yugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ceti yājyānuvākyāyugale paṭhite tayoḥ paurṇamāsyāmamāvāsyāyāṃ cāvyavasthitavikalpe prāpte vārtraghnīpaurṇamāsyāmanūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyāmiti vākyātkālato vyavasthitavikalpaḥ| paurṇamāsyamāvāsyāśabdau  
karmavācināvaṅgīkṛtya karmato vyavasthitavikalpo 'yamiti someśvaramatamasmābhiḥ śāstradīpikāprakāśe nirastam  
kartṛto vācaniko vyavasthitavikalpo yathā | yājamāne vrate tatprakāśakasya darśapūrṇamāsaprakaraṇādhītasya “agne vratapate” “vāyo vratapate” “āditya vratapate” iti mantratrayasya brāhmaṇakṣatriyavaiśyeṣvavyavasthitavikalpe prāpte brāhmaṇādikartṛtaḥ krameṇa vyavasthitavikalpa uktaḥ  
smārttodāharaṇamapi āśvalāyanagṛhyasūtre | yadi “vāsāṃsi vasīran  
raktāni vasīrankāṣāyaṃ brāhmaṇo māñjiṣṭhaṃ kṣatriyo hāridraṃ vaiśya” iti  
atra vṛttau vāsāṃsi vasīrannityajinena pūrvavihitena saha vaikalpikaṃo  
vāso vidhirityukataṃ yathā yadi raktāni vasīranniti yadiśabdasya  
vyavahitānvayo 'ṅgīkṛtaḥ tatra kāṣāyādīnāmavyavasthitavikalpe brāhmaṇādau prāpte brāhmaṇādikartṛtaḥ kāṣāyādervyavasthitavikalpaḥ

### [12.1.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.5)

karmato vyavasthitavikalpo yathā varuṇapraghāseṣu “dvāvagnī praṇayata” iti vihāradvayaṃ vihitaṃ tasyāvyavasthitavikalpo navahavirāsādane prāptastatra aṣṭāvadhvaryaruttaraṃ vihāre havīṃṣyāsādayati mārutīmeva  
pratiprasthātā dakṣiṇasminniti mārutīvyatiriktahavirāsādanamārutīhavirāsādanarūpakarmato vihāradvayasya vyavasthitavikalpaḥ  
phalato vyavasthitavikalpo yathā jyotiṣṭome ṣoḍaśisaṃsthe “saubharamukthyānāṃ brahma sāma bhavatī”tyukthyatrayabrahmākhyastotrasādhanatvena  
nityaṃ saubharaṃ vihitam | jyotiṣṭomātirātre tu“yadi bṛhatsāmātirātraḥ syātsaubharamukthyānāṃ brahmasāmakāryamiti brahmasāmatvenaiva naimittikaṃ” “yadi rathantarasāmā saubharaṃ kuryādi”ti cokthyatraye 'pi naimittikaṃ vihitam | tato nityaṃ naimittikaṃ ca saubharaṃ punaḥ phalatrayasādhanatvena vihitaṃ “yo vṛṣṭikāmo ye 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa  
saubhareṇa stuvīte”ti | saubharasya ca nānāśākhīyasya nānānidhanakasyāvyavasthitavikalpe prāpte “hīṣiti vṛṣṭikāmrāya nidhanaṃ kuryāt  
ūrgityannādyakāmāya ū iti svargakāmāye”ti | tattatphale tattannidhanakasya saubharasya vidhānātphalato vyavasthitavikalpaḥ  
nimittato vyavasthitavikalpo vācaniko yathā  
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate  
arvāksañcayanādasthnāṃ tryahamekāhameva veti  
arvāgitthanena caturahopalakṣaṇāccaturṇāṃ pakṣāṇāmavyavasthitavikalpe manuneokte upanīte tu viṣamamiti smṛtyantarāt  
dantajāte 'nujāte ca kṛtacūḍe ca saṃsthite  
iti manuvākyāntare copakramasthe anulomakrame 'ṅgīkriyamāṇe dantajāte daśāhāpatteḥ kṛtacūḍe ca ekāhārattestatra ca

### [12.1.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.6)

nirvṛttacūḍakānāṃ tu trirātrācchuddhiriṣyate  
iti manuneva virodhāpatteḥ pratilomakramāśrayaṇena  
dantajāte ekāhaḥ anujātamapatyaṃ yasmāttādṛśe tryahaḥ kṛtacūḍe  
caturahaḥ | upanīte daśāha | iti vyavasthitavikalpo virodhādhikaraṇe vārttikakṛtoktaḥ | asminpakṣe nirvṛttacūḍakānāmiti  
trirātrapakṣaḥ prathamavarṣakṛtacūḍaviṣayaḥ | caturahastu tṛtīyavarṣakṛtacūḍaviṣayaḥ | akṛtacūḍe tatrāpi tryaha eveti | prakārāntareṇāpi vyavasthitavikalpo vārttikaevoktaḥ | brāhmaṇasya svādhyāyānivṛttyarthamiti gautamavacanāt  
ekāhād brāhmaṇaḥ śudhyedyo'gnivedasamanvitaḥ  
tryahātkevalavedastu dvihīno daśabhirdinaiḥ  
iti smṛtyantarācca trivedasyāgnimata ekāhaḥ dvivedasya  
caturahaḥ agnivedarahitasya daśāha iti | ayameva pakṣa ādṛto medhātithivijñāneśvarādibhiḥ | anujātapadavyākhyā medhātitheḥ | anujāto dantajātād bālatara iti smarantīti  
taddantajātānujātānyakṛtacūḍeṣu ca kramāt  
citikriyā tryahraikāhrā iti vārttikavirodhādupekṣyam | atra  
hi kramaśabdasya pratilomakramaparato kerdantajātaviṣayādekāhādadhikastryaho 'nujātaviṣaya uktaḥ | sadantajātād bālatare 'nujātaśabdārthe  
sadyaḥ śaucaviṣaye virudhyeteti | avadhito vyavasthāyā  
stūdāharaṇamuktameva "vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajete"tyādi | sarvasmiṃśca vyavasthitavikalpe pūrvoktā aṣṭau doṣā na santi | itaretararaviṣaye itaretaravākyāpravṛttereva ekānuṣṭhāne 'pītaraśāstrasya pratītaprāmāṇyatyāgādyabhāvāt vyavasthitavikalpe ca doṣāṣṭakaṃ nāstīti śākhāntarādhikaraṇe | ( a0 2 pā0 4 a0 2 ) na

### [12.1.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.7)

caikaṃ prati śiṣyataiti sūtre atha teṣāṃ vikalpenārthavattvaṃ tadvaraṃ śākhāntarāṇāmeva vyavasthitapratipadyamānānāmanākulataraṃ kalpitamiti vārttike 'nākulataramityanenoktam | bhaṭṭasomeśvareṇa vyākhyātam | pūrvapakṣiṇā praticaraṇamagnihotrādivyavasthā 'nabhyupagame nirapekṣasādhanatvena samuccayāyogādekenaivāgnihotrādyānarthakyāpattervikalpenārthavattvaṃ vācyaṃ tacca karmaikyābhyupagamena  
śākhānāmeva vyavasthitaiḥ kaṭhādicaraṇaiḥ pratipadyamānatvenāṣṭadoṣatvanimittākulatvānāpādakatvātkalpitaṃ varamiti  
evamaicchikavikalpe 'pyaṣṭau doṣā na santi kasyāpi śāstrasya  
pratītaprāmāṇyatyāgādyabhāvāt | “paśunā yajete” ti hyekameva śāstraṃ tatra  
caikatvavivakṣāvaśena kadācitkasyāścitpuṃvyaktye(1)rupādāne 'pi sakalastacchāstrārtho 'nuṣṭhīyata eveti katthaṃ tasya śāstrasya prāmāṇyatyāgādi | evaṃ svecchayā vyaktyantaropādāne 'pīti | evameva vācanike  
'pi vikalpe 'ṣṭau doṣā na santi| “rathantaraṃ vā pṛṣṭhaṃ bhavati” “bṛhadvā  
pṛṣṭhaṃ bhavatī”tyādau hi ubhayoḥ pākṣikakarttavyataiva pratīyate na vrīhiyavavatsarvadoṣadvayakatrttavyateti nānyatarānuṣṭhāne 'pītaraśāstrāprāmāṇyādikalpyamiti | tasmānnyāyagamyavikalpe evāṣṭadoṣatvamiti siddhaṃ  
pūrvoktāśca vikalpāḥ punaryathāsambhavaṃ bhāvābhāvaviṣayāḥ pañcadhā  
ke citprakṛtigatā evāke cidvikṛtyupadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ke  
cidaprakṛtivikṛtyātmakakarmāṅgopadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ke cidvikṛtāvupadiṣṭātadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ka cidvikṛtāvatidiṣṭamātraviṣayā iti  
tatra prakṛtāvupadiṣṭapadārthaviṣayo bhāvavikalpo bhāvābhāvavikalpaśca

### [12.1.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.8)

yathā māsāgnihotraprakṛtau nityāgnihotre payaādidaśadravyāṇāṃ  
vikalpaḥ | dadhyadhiśrayaṇatadabhāvayośca vikalpaḥ | na dadhyadhiśrayeddadhiśrayedityeka iti bahvṛcabrāhmaṇāt  
vikṛtāvupadiṣṭayorbhāvayorbhāvābhāvayośca vikalpo yathā | vājapeye prājāpatyānāṃ kratupaśubhiḥ sahāḷambho brahmasāmakāle vetyupadiṣṭayoḥ kālayorvikalpaḥ | “atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī”ti ṣoḍaśigrahadabhāvayorvikalpaḥ  
aprakṛtivikṛtyātmakakarmopadiṣṭayorbhāvayorabhāvayośca vikalpo yathā | ādhāne pavamāneṣṭīnāṃ pūrṇāhutyā saha vikalpaḥ | tatraiva  
vājasaneyināmṛtunakṣatrasambhārakhyātuḥprāśyajāgaraṇedhmapūrvāddhānvārambhaṇasārparājñīne vā kuryyāditi pūrvamudāhṛtam  
vikṛtāvupadiṣṭātadiṣṭayorbhāvayostādṛśayorbhāvābhāvayośca  
vikalpo yathā “ya iṣṭyā paśunā somena yajeta so 'māvāsyāyāṃ  
paurṇamāsyāṃ ve”tyatreṣṭiśabdopāttāyāmamāvāsyāvikṛtāvatidiṣṭāyā amāvāsyāyā upadiṣṭāyāśca paurṇamāsyā vikalpaḥ | evamiṣṭiśabdopāttāyāṃ paurṇamāsīvikṛtāvatidiṣṭāyāḥ paurṇamāsyā upadiṣṭāyāścāmāvāsyāyā vikalpaḥ | bhāvābhāvodāharaṇaṃ tu|“na tau paśau karotī”ti paśuyāgarūpāyāṃ vikṛtāvatidiṣṭayorājyabhāgayorupadiṣṭasya ca tanniṣedhasya vikalpa iti  
vikṛtāvatidiṣṭamātraviṣayastu bhāvayorvikalpo yathā  
“jāghanyā patnīḥ saṃyājayantyājyena veti ” vihitam | paśau  
punaḥ śrutaṃ “ jāghanyā patnīḥ saṃyājayantī”ti | tatpatnīsaṃyājānāṃ

### [12.1.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.9)

jāghanyarthatārthaṃ na bhavati aprākṛtakāryatāpatteḥ kiṃ tu prakṛtito vaikalpikyāḥ prāptāyā jāghanyā niyamārtham | tatra copādeyatvājjāghanyekatvaṃ vivakṣitam|tataśca paśugaṇe pratisaṃskāryaṃ saṃskārāvṛttiritijāghanīsamuccaya nyāyāpravṛtteryā kācijjāghanyupādeyeti vikalpaḥ  
idaṃ ca dvādaśe(pā04a06) dravyavikāraṃ tu pūrvavadarthakarma syādityadhikaraṇe uktaṃ vikṛtāvatidiṣṭasya bhāvasyānupadiṣṭenānatidiṣṭenābhāvena  
vikalpa udāharaṇam | atra yaḥ kaścidbhāvaḥ prakṛtāvevaikalpika eva  
vikṛtau tu niṣedhānupadeśe 'pi padārthāntaravikalpavaśādarthātsvabhāvena saha vikalpaṃ bhajate tādṛgudāhāryamantye bhede | tadyathā | agnīṣomīye prayājaśeṣābhighāraṇaṃ vapāyā avaikalpikamevāsīt prājāpatyapaśvālambhe tu kāladvayaṃ vaikalpikaṃ vihitaṃ ṛtupaśvālambhakāle brahmasāmakāle veti | tataśca prayājaśeṣābhighāraṇaṃ prājāpatyavapānāṃ vaikalpikaṃ bhavati | brahmasāmakālapakṣe prājāpatyavapābhighāraṇārthaṃ prayājaśeṣasthāpanasya caturthe nirāsāditi | tadevaṃ prakṛtivikṛtitadubhayātmakakarmaniṣṭhā upadiṣṭātadṣṭibhāvābhāvaviṣayā daśa vikalpabhedā  
nirūpitāḥ  
athedmucyate ye ke citpūrve bhāvābhāvaviṣayā vikalpabhedā  
uktāste sarve yadbhāvaviṣayāstatpratiyogikābhāvaviṣayā eva  
ke cittu tadbhāvaviṣayāstatpratiyogikābhāvavyatiriktābhāvaviṣayā api santo bhāvaviṣayā apyabhāvāntaraviṣayā api vikalpāḥ sambhavanti | tadyathā agniṣṭomasaṃsthaiva nityā kratoraṅgaṃ anyāḥ

### [12.1.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.10)

kāmyāḥ | saṃsthā ca grahastotrābhyāsaviṣayavyāpāroparamātmakatvenābhāvarūpā | na cātra samuccayaḥ sambhavati | saṃsthitasya saṃsthāntarāyogāt | tatra kratvarthayā agniṣṭomasaṃsthayā puruṣārthānāmukthyādisaṃsthānāmaicchiko vikalpaḥ  
tathā puruṣārthānāmukthyādisaṃsthānāṃ bhinnaphalānāmapyaicchiko  
vikalpo 'nyonyam  
tathā saṃsthānāṃ svasamānaphalairjyotiṣṭomatadaṅgāśritairjātyādibhāvaiḥ  
sahraikārthyānnyāyagamyo vikalpa iti  
atra ca ye ke cidanye vikalpā dṛśyante yathopāṃśuyājādau  
vaiṣṇavādidyājyānuvākyāmantravikalpaḥ yathā vā tatraiva devatāvikalpaḥ yathā vā tantraṃ vā vaiśvadevikramiti tantravikalpaḥ yathā veṣṭipūrvatvādikramavikalpaḥ | yathā vaiko dvau bahavo vā 'hīnena yajerannityādiḥ kartṛvikalpaḥ | yathā vā talavakārādisahasrasāmaśākhāgatānāṃ  
gītiprakārabhedānāṃ vikalpaḥ ityādayaste yathāsambhavaṃ jātyādivikalpeṣvevāntarbhavanti ke cit  
tantrakramādīnāmapi kriyādharmatvādadharmadharmiṇoścābhedāttadvikalpāḥ kriyāvikalpabhede evāntarbhavanti  
tathā kva cidvikalpasyāpyanyatarakoṭyā saha vikalpo bhavati  
yathā asomayājinaḥ sāmnāyyavikalpaḥ nāsomayājī sannayet tadusameva nayediti vidhipratiṣedhabalāt somayājinastu sānnāyyameveti | puroḍāśābhyāmevāsomayājinaṃ yājayedyāvetāvāgneyaścaindrāgnaśca  
sānnāyena tu somayājinamiti vacanāt | tadetaddaśame pratipāditaṃ  
puroḍāśābhyāmityadhikṛtānāmityatra | smārttodāharaṇatrayaṃ tu vijñāneśvareṇoktam | śvaśrūvā saha bhartrā saha pitrā saheti sapiṇḍīkaraṇe  
vikalpaḥ smṛtibhedenoktaḥ | smṛtiḥ  
pitāmahyādibhiḥ sārdhaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ smṛtam  
paiṭhīnasiḥ

### [12.1.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.11)

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryātsapiṇḍatām  
śvaśrūvādibhiḥ sahaivāsyāḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet  
yamaḥ  
patyā caikena kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyā  
sā mṛtāpi hi tenaivayaṅgatā mantrāhūtivrataiḥ  
uśanāḥ  
pituḥ pitāmahe yadvat pūrṇe saṃvatsare sutaiḥ  
māturmātāmahe tadvadeṣā kāryā sapiṇḍateti  
tatrāputrāyāṃ bhāryāyāṃ mṛtāyāṃ bharttā svamātraiva sāpiṇḍyaṃ  
kuryāt  
anvārohaṇe tu putraḥ svapitreva mātuḥ sāpiṇḍyaṃ kuryāt  
āsurādivivāhotpannaḥ putrikāputraśca mātāmahenaiva  
brāhmādivivāhotpannaḥ pitrā mātāmahena pitāmahyā vā vikalpenaṃ kuryāditi  
tathā mātuḥ piṇḍadānādau gotre vikalpaḥ  
svagotrād bhraśyate nārī vivāhātsaptame pade  
svāmigotreṇa kartavyā tasyāḥ piṇḍodakakriyā  
iti bhartṛgotraviṣayāt  
pitṛgotraṃ samutsṛjya na kuryādbhartṛgotrataḥ  
janmanyeva vipattau ca nārīṇāṃ paitṛkaṃ kulamiti  
pitṛgotraviṣayācca vacanāt  
tatrāsurādivivāheṣu putrikākaraṇe ca pitṛgotrameva  
brāhmādivivāheṣu vrīhiyavavad bṛhadrathantaravacca vikalpa  
eveti  
tathā kṣayāhaśrāddhe ekoddiṣṭaṃ pārvaṇaṃ veti vikalpaḥ  
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pratisamvatsaraṃ sutaiḥ  
mātāpitroḥ pṛthakkāryamekoddiṣṭaṃ mṛte 'hani  
iti yamenaukoddiṣṭavidhānāt  
sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtvā kuryātpārvaṇavatsadā  
pratisamvatsaraṃ vidvānchāgaleyoditovidhiḥ  
iti śātātapena pārvaṇavidhānāt  
tatra saṃnyāsināṃ kṣayāhe sutena pārvaṇaṃ kāryam  
ekoddiṣṭaṃ yaternāsti tridaṇḍagrahaṇādiha  
sapiṇḍīkaraṇābhāvātpārvaṇaṃ tasya sarvadā  
iti pracetovākyataḥ  
amāvāsyākṣayāhe pretapakṣakṣayāhe ca pārvaṇameva  
amāvāsyākṣayo yasya pretapakṣe 'tha vā punaḥ

### [12.1.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.12)

pārvaṇaṃ tasya karttavyaṃ naikoddiṣṭaṃ kadā cana  
iti smṛteḥ | anyatra kṣayāhe asaṃnyāsinaḥ pārvaṇaikoddiṣṭayorvrīhiyavavadvikalpa eveti  
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇadhurīṇamīmāṃsādvaitasāmrājyadhurandharaśrībhaṭṭanārāyaṇātmajabhaṭṭaśaṅkarakṛte mīmāṃsāvālaprakāśe  
vikalpabhedanirūpaṇam  
yadyapi śābdikaiḥ pratyekamekakriyānvayaḥ samuccaya iti | viśepato 'sau lakṣitastathāpi mīmāṃsakavyavahāraḥ sāhityasāmānye eva  
dṛśyate pareṇāvedanādityatra hi samuccayapramāṇābhāvo 'pyaikārthyavadvikalpaheturuktaḥ  
samuccayapramāṇaṃ caikaḥ prayogavidhi rityuktam  
na ca prayājādiṣu pratyekaṃ ekasyā darśapūrṇamāsakriyāyā anvayo 'sti | grahaikatvādhikaraṇe ( a0 3 pā0 1 a0 7 ) hi vārttikakṛtā pratyekavākyaparisamāptisamudāyavākyaparisamāptinyāyayoritthaṃ viṣayabheda uktaḥ | prādhānye pūrvo guṇatve tūttaraḥ | yathā "grahaṃ  
sammārṣṭi " " aruṇayaikahāyanyā krīṇātīti" | prayogavidhau ca prayājāderguṇatvānna pratyekamekakriyānvayo 'sti | asti ca samuccayapramāṇatvavyavahāra iti sāhityasāmānyaeva mīmāṃsakānāṃ samuccayavyavahāraḥ siddhaḥ | so 'yaṃ samuccayo 'pi vikalpavatprathamaṃ  
tāvattrividhaḥ  
nyāyagamyo vācanika aicchikaśceti  
tatra nyāyagamyaḥ samuccayo vikalpavannāṣṭavidhaḥ  
dravyādīnāṃ tadabhāvānāṃ ca samuccayāyogāt  
nāpi caturvidha evāsau jātyordravyayorguṇayoḥ kriyayośceti  
kiṃ tu sajātīyavijātīyaviṣayatvena dvikatrikacatuṣkaviṣayatvena ca  
pañcadaśavidhaḥ samuccayaḥ

### [12.1.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1.13)

tatra sajātīyaviṣayaścaturvidha ukta eva | vijātīyadvikaviṣayastu ṣoḍhā | jātidravyayorjātiguṇayorjātikriyayordravyaguṇayordravyakriyayorguṇakriyayośceti vijātīyatrikaviṣayaścaturdhā catuṣkaviṣayastvekaḥ | evaṃ pañcadaśānāṃ nyāyagamyasamuccayabhedānāṃ krameṇodāharaṇānyucyante  
tatra nyāyagamyo jātyoḥ samuccayo yathā someśvaramate krayaikyāttatraiva gavājādīnāṃ nyāyena samuccayaḥ sādhito dvādaśe (pā0  
4 a0 3) krayaṇeṣu tu vikalpaḥ syādekārthatvādityadhikaraṇe

## Linked texts (2)

- [Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.asvalayana*vidyaratna.0-15.18) — Sanskrit
- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.5.10) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.mimamsabalaprakasa.12.1) · Pramāṇa
