Pramāṇa · Search · About · API

Tarkapada 1

Tarkapāda 1

Language
Sanskrit

1.p1

lakṣmīkaustubhavakṣasaṃ muraripuṃ śaṅkhāsikaumodakīhastaṃ padmapalāśatāmranayanaṃ pītāmbaraṃ śārṅgiṇam| meghaśyāmamudārapīvaratanurbāhuṃ pradhānāt paraṃ śrīvatsāṅkamanāthanāthamamṛtaṃ vande mukundaṃ mudā|| nyāyābhāsatamaśchannaśāstratattvārthadarśinīm| kumārilamatenā'haṃ kariṣye śāstradīpikām

1.p2

nirṇayaśceti pañcāṅgaṃ śāstre'dhikaraṇaṃ smṛtam

1.p3

athāto dharmajijñāsā || 1

1.p4

viditaṃ tāvatprayojanam| sambandho'pi śāstrasya prastāvaheturvaktavyaḥ| yathā śāstrāntareṣu śiṣyapraśnānantaryādisambandhaḥ prastāvako varṇyate, tathehāpi śāstrārambhe prayojakānāṃ sambandhānāmanyatamo vaktavyaḥ? anena sambandhenedaṃ śāstramāyātamiti| anyathā hyasambaddhapralapitaṃ syāt

1.p5

satyam, iha tu ya evāyaṃ prayojanena saha śāstrasya sādhyasādhanatvasambandhaḥ sa eva śāstrasya prastāvako nānyaḥ| bhavati hi sādhanatvameva sādhyārthinaḥ sādhane pravṛttihetuḥ| sa cāyaṃ sambandhaḥ prayojanoktyaivārthājjñāyata iti na sūtrakāreṇa pṛthagukta ityadoṣaḥ

1.p6

atredaṃ cintyate— kimadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsayā gurugṛhe'vasthātavyam? uta gurugṛhā-tsamāvartitavyam? iti| yadi hi svādhyāyādhyayanavidhinā dharmamātrārthamadhyayanaṃ svargādyarthena vidhīyate tatastanmātreṇaiva śāstrārthasya samāptatvāt adhītya snāyāt iti smṛtivacanabalena ca samāvartitavyamiti

1.p7

athākṣaragrahaṇādiparamparopajāyamānavākyārthajñānārthamadhyayanaṃ vidhīyate? tatastasya vicāramantareṇā'sambhavādadhyayanavidhinaivā'rthādvicāro vihita iti gurugṛha evāvasthāya vicārayitavyo dharmaḥ

1.p8

tatra— vināpi vidhinā jñānalābhānna hi tadarthatā| kalpyastu vidhisāmarthyāt svargo viśvajidādivat

1.p9

ajñāte phalavatyarthe vidhīnāṃ mānateṣyate | na cādhyayanamajñātamarthajñānasya kāraṇam

1.p10

na cāvaghātādividhivanniyamārthatvam, avaghāto hi darśapūrṇamāsā'pūrve niyamyate— avaghātaniṣpannaireva taṇḍulairapūrvaṃ siddhyatīti, na taṇḍula-svarūpe pramāṇāntaravirodhāt| tadvadihāpi jñānasyādhyayanamantareṇāpi darśanāt tatsvarūpe niyamāsambhavāt kratvapūrveṣvevā'dhyayananiyamo vidhātavyaḥ— adhītaireva vedairavagatāni karmāṇi phaladānīti| na caivaṃ yuktam— akratvarthatvādadhyayanasya anārabhyādhītatvāt, śrutyādyabhāvāccā'kratvarthatvam| tasmādadṛṣṭārthameva svādhyāyādhyayanamityadhyayanamātrādeva samāpte śāstrārthe gurugṛhāt samāvartitavyam| iti prāpte abhidhīyate—

1.p11

(siddhāntaḥ) labhyamāne phale dṛṣṭe nāda‍ṛṣṭaparikalpanā| vidheśca niyamārthatvānnānarthakyaṃ bhaviṣyati

1.p12

ukta tathya ke upapādanārtha hī granthakāra pārthasārathimiśra likha rahe haiṃ— tathāhi— asatyadhyayanavidhāvagnihotrādiśāstrāṇi vidvām̐samala-bhamānānyavidvāṃsamevādhikṛtya vidyāmantareṇānuṣṭhānāsambhavādvidyāmākṣi-pantyaviśeṣāccaturo varṇānadhikuryuḥ| sati tvadhyayanavidhau traivarṇikānāmeva viduṣāmadhikāro bhavati na turīyādeḥ

1.p13

tatsannidhau cā'dhyayanamiti

1.p14

evaṃ ca phalavaditi

1.p15

evaṃ ca traivarṇikeṣu vidvatsu labdheṣu nāgnihotrādividhayaścaturthavarṇasya vidyāmākṣipanti, kiṃ tu traivarṇikāneva viduṣo'dhikurvanti| so'yamadhikāraniyamo'paśūdrādhikaraṇe vakṣyamāṇo'dhyayanavidhiprasādalabhya iti phalavāneva vidhiḥ| tenārthajñānāvasānamadhyayanamadhyayanavidhinā vidhīyata iti vicāramantareṇa tadanupapatteradhyayanavidhireva vicāramākṣipaṃstadviruddhaṃ smārtaṃ snānaṃ bādhata iti siddhamadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti

1.p16

kecitpunarācāryakaraṇavidhiprayuktatvamadhyayanasyāṅgīkṛtya kimācāryaka-siddhirevādhyayanasya prayojanam? utārthajñānam? iti vicārya, anta-raṅgatvādarthajñānamityāhuḥ| kiṃ punaḥ kāraṇamācāryakaraṇavidhiprayuktatve'-dhyayanasya? adhyayanavidheradhikāriśūnyatvādācāryakaraṇavidhiprayuktyā cātmalābhe viśvajidādivat phalakalpanānupapattiḥ| ka: punarācāryakaraṇapraśna— taba adhyayanavākya (svādhyāyo'dhyetavyaḥ) kī kyā gati hogī?

1.p17

ucyate— upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedamadhyāpayed dvijaḥ| sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate

1.p18

upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedamadhyāpayed dvijaḥ | sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate

1.p19

tadidamanupapannam | tathāhi— niyogārthasyādhyayanasyācāryakaprayojanatā arthajñānaprayojanatā vā na śakyate śāstreṇa bodhayituṃ sādhyadvayasyaikatrāsambhavāt | niyogārthataiva śāstreṇa bodhyate | arthajñānārthatāyāṃ tvanujñāmātramiti cet? tathāpyarthadvayaṃ syādeva

1.p20

kiñcaivaṃ sakṛduccaritasya liṅpratyayasya vidhyarthatvamanujñārthatvaṃ ceti vairūpyamapi syāt tena saṃśaya evānupapannaḥ| tathā siddhānto'pyanupapanna eva— pramāṇāntarasiddhatvādarthajñānārthatvaṃ na śāstragocaratāmanubhavatīti

1.p21

tatra yadevāsmābhipretaṃ vidherniyamārthatvaṃ mahatā prayatnena bhavadbhirdūṣitaṃ tadeva bhavadbhirapi muktalajjairananyagatikatvādāśrayaṇīyamāpannam| niyamānaṅgīkāre ca pūrvapakṣa eva śreyānāpadyate| ācāryatvasyāda‍ṛṣṭatvena prayojanatopapatteḥ| arthajñānārthatve cādhyayanaṃ svādhyāyasaṃskāro niyogārthatve tu pradhānakarmeti vairūpyamapi syāt

1.p22

arthājjjātamarthajñānaṃ prayojanaṃ na śāstrata iti cet? ācāryatvamapi prayojanaṃ na syāt tasyāpyarthājjjātatvāt| smṛtibādhena ca snānotkarṣo na syādaśāstrasvīkṛtatvādvicārasya

1.p23

kiñca— niyojyaḥ kalpanīyo'tra vidhyarthānupapattitaḥ | na copanayanasyāṅgabhāvo'styadhyāpanamprati || dvitīyāśrutisāmarthyāt sā māṇavakasaṃskriyā | tathā satyantaraṅgatvādaṅgamadhyayanasya tat || yattāvat niyojyābhāvāt aprayojakatvam adhyayanavidheḥ iti, tat ayuktam, abhāvāsiddheḥ| aśrutasyāpi viśvajidādivat kalpanāt

1.p24

kāryaṃ hi vidhyarthaḥ sambandhiśabdaścāyaṃ kāryamiti, kasyaciddhi kiñcit kāryaṃ bhavati, na sarvaṃ sarvasya, ataḥ kasyedaṃ kāryamityasti sambandhyapekṣā, sāvaśyamadhyāhatena kenacit nivartanīyā— asyedaṃ kāryamiti, yasyedaṃ kāryaṃ sa eva niyojya ityucyate

1.p25

yadyapi kathañcit paraprayuktānuṣṭhānādevātmalābhaḥ syāt, tathāpi na tāvatā kāryatvaṃ sidhyati | na hi kṛtisādhyatāmātraṃ kāryatvam | kiṃ tarhi? yat kṛtisādhyaṃ kṛtiṃ prati pradhānabhūtaṃ tat kāryamityucyate | prādhānyaṃ ca kṛtestaduddeśyena pravṛttiḥ, tataścādhyayananiyogena kāryeṇa bhavatā'vaśyaṃ puruṣavyāpāroddeśyena bhavitavyam

1.p26

na cā'sati niyojye taduddeśena kaścit pravarteta| adhyāpanavidhinā hi pravartyamāno māṇavakaḥ kathañcidadhyayanamātramanutiṣṭhetna tvapūrvamuddiśet| na hi tasya taduddeśyaṃ pramāṇābhāvāt

1.p27

prayājādyapūrvāṇi darśapūrṇamāsā'pūrvopakāritvāt tadadhikṛtena puruṣeṇa tatsiddhyarthamuddiśya kriyamāṇānīti yuktaṃ yat asatyapi sākṣātriyojyopādāne kāryatvaṃ labhante, adhyayananiyogasya tu nānyaupayikatvaṃ yatastadrūpeṇoddeśyatā syāt| arthajñānasya ca niyamaphalatvena niyogānapekṣatvāt| tasmādasya kāryatvasiddhaye avaśyaṃ niyojyaḥ kalpanīyaḥ

1.p28

pūrṇamāsa ke aṅga prayājādi hī haiṃ| ataḥ prayājādijanya apūrvadarśapūrṇamāsajanya apūrva ke upakāraka huā karate haiṃ| ataḥ darśapūrṇamāsānuṣṭhāna kā adhikārī svargakāma puruṣa darśapūrṇamāsajanya apūrva ke niṣpattyartha prayājādi ke anuṣṭhāna dvārā prayājādi se apūrva kā pūrṇamāsa kā anuṣṭhāna kiyā jāyegā| aṅgabhūta prayājādi kā anuṣṭhātā aśruta rahane para yadasatyapi sākṣāt niyojyopādāne kāryatvaṃ labhante| evañca upuryakta kathana ucita hī hai prayājādyapūrvarūpa kāryatva ko prāpta kara lete haiṃ; kyoṃki darśapūrṇamāsa ke anuṣṭhātā ko darśapūrṇamāsāṃgabhūta prayājādi yāgoṃ kā anuṣṭhāna karanā āvaśyaka hī hai| vastutaḥ to jisa evañca darśapūrṇamāsāṃgabhūta prayājānuyājādi bhī apane pradhānabhūta yāga ke dvārā niyojya ko prāpta kara hī lete haiṃ

1.p29

siddhyartha adhyayanajanya apūrva kā sampādana bhī karatā, taba use uddeśya bhī banāyā jātā,

1.p30

arthajñāna kā hī aṅga ho jāyegā| isaliye arthajñānasiddhyartha adhyayanāpūrva kā sampādana yaccādhyāpanavidherupanayanadvāramadhyayanaprayojakatvamuktam, tadapyayuktam— upanayanaprayukterevābhāvāt, taddvāreṇādhyāpanaprayuktirdūrāpāstā| ktvāpratyayena hi samānakartṛkatvamevocyate, tena caikaprayogatā kalpyate, aṅgāṅgibhāvastvekaprayogatāvaśāt kalpanīyaḥ, dvitīyayā tu sākṣadaṅgitvamevocyate| ato yathā trivṛtā yūpaparivyāṇaṃ yūpārthaṃ nopākaraṇārtham, evamupanayanamapi māṇavakasaṃskārārthaṃ nādhyāpanārtham| smṛtigataśca ktvāpratyayaḥ, pratyakṣavedagatā tu vasante brāhmaṇam iti dvitīyā, ato'pi māṇavakārthatvam

1.p31

bhavatu māṇavakasaṃskārastaddvāreṇa tvadhyāpanāṅgaṃ nādhyayanāṅgamiti ceta? maivam, antaraṅgatvādadhyayanasya tādarthyameva saṃskārasya yuktam| adhyayanamapi phalavadadhyāpanamapi tayoḥ kasyāyaṃ māṇavakasaṃskāro'ṅgaṃ bhavatu— ityapekṣāyāmadhyāpanasya puruṣāntaragāmitvena bahiraṅgatvāt māṇavaka-gatādhyayanārthatvameva yuktam| yathaiva hyadhyayanasyā''cāryakasiddhiprayojanatāmanādṛtya vedamadhītya snāyāt iti smṛtiṃ bādhitvā'ntaraṅgatvārthajñānārthataivā''śrīyate tathopanayanasyāpyadhyayanārthatā veditavyā

1.p32

smaraṇādapi pāṇinīyādadhyayanāṅgataivopanayanasyāvagamyate| adhyayanāṅgatā hi smaratrācāryakaraṇe nayaterātmanepadaṃ vidhatte, adhyāpanāṅgatve hi kartrabhiprāyatvāt kriyāphalasya jitvādevātmanepadaṃ siddhyet| upanīya tu yaḥ śiṣyam iti ktvāpratyayo hi kathañcit darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā iti-vadasatyapyaṅgāṅgibhāve'vakalpyate punarvidhānaṃ cātmanepadasyātyantārthakam, tasmādadhyayanāṅgamupanayanaṃ syāt| na tu syāt, tajjanyaḥ saṃskāro hi māṇavakasamavāyī| satyam| māṇavakasamaveto'pi na tadarthaḥ, kartrarthatvaṃ ca phalasya kartrabhiprāyatvaṃ, na tu tatsamavāyaḥ| anyathā hi agnīnādadhīta ityātmanepadaṃ na syāt| ādhānaphalasyā''havanīyatvāderagnisamavetatvena kartṛsamavāyā'bhāvāt| iyaṃ ca smṛtiḥ— upanīya tu yaḥ śiṣyam iti| ato balīyasī dvitīyā śrutiḥ, tasmāt na adhyāpanāṅgamupanayanamiti— na taddvāreṇā'dhyāpanasya prayuktiḥ

1.p33

yacca upanītasya vyāpārāpekṣāyāmupanayanaṃ prakramya vihitamadhyayanaṃ tadvyāpāratvena adhyavasīyate iti, tadapi abuddhipūrvakam| evaṃ hi vadatā adhyāpanāṅgamadhyayanamityupapāditaṃ bhavati, yadā hyadhyāpanārthatvenopanītasya māṇavakasya tadupayogivyāpārāpekṣāyāmadhyayanavidhiradhyayanaṃ tadupayogivyāpāratayā vidhatte— traivarṇikairupanītairadhyāpanaupayikavyāpārāpekṣairadhyayanavyāpāraḥ kartavya iti| tadāpi spaṣṭamevādhyāpanaśeṣo'dhyayanamiti dūranirastamarthajñānārthatvamiti sunirūpito vākyārthaḥ

1.p34

athādhyayanavidhiradhyayanamarthajñānārthatayā vidhatte nādhyāpanaupayikatayā, tadā ''hyadhyayanasya tadaupayikatvaṃ kena pramāṇena gamyate? na hyatra pratyakṣādīni kramante| sannidhānāditi cet| na sannidhānaṃ nāma svayaṃ pramāṇaṃ śabdasya tvarthaṃ pratipādayataḥ sannidhyapekṣāyogyatvānītikartavyatā netrasyevonmīlanam| śabdaśredadhyāpanaupayikatayā'dhyayanaṃ vidadhyāt nārthajñānārthatā sidhcet| arthajñānārthatayā vidhāne'dhyāpanaupayikatā na sidhcet| ato nopanayanasannidhau svādhyāyodhyetavyaḥ iti vihitasyādhyayanasyopanayanadvārā'dhyāpanavidhinā prayuktisambhavaḥ

1.p35

yadi paramadhyāpanasyādhyayanamantareṇāsambhavāt padārthasvabhāvenādhyayanamākṣipyate? tathā satyavihitena laukikenādhyayanena tatsambhavānna vihitasyādhyayanasya niyogatastatprayuktiḥ| na ca prayuktilāghavādapi vihitopajīvanam

1.p36

tadupajīvane'pi prayuktyanavalopāt| vihitamapyadhyayanamadhyāpanavidhinaiva tvanmate prayujyate, na svavidhinā| tasmātlaukikamevādhyayanamupanītānāmadhyāpanavidhirākṣipet| vidhivihitamadhyayanaṃ paraprayuktyabhāvādadhikāraṃ prakalpayet

1.p37

kiñca yadyupanayanamadhyāpanāṅgaṃ tato'dhyayanavidhirarthajñānārthaḥ sannā'dhyāgyanārthatayopanītaistraivarṇikaiḥ sambadhyeta, ye'dhyāpanārthatayopanītā-straivarṇikāḥ tadupayogivyāpāramapekṣante, te'rthajñānārthamadhīyīran, ityaḥ sambaddhameva syāt| tataścopanītairasambadhyamāno'dhyayanavidhiścaturṇāmapi varṇānāṃ syāditi śūdrādhikāraprasaṅgaḥ| tasmādupanītānāṃ prayojanā'pekṣiṇāmadhyayanakaraṇikā'rthajñānabhāvanā vidhīyate ityadhyayanāṅgamevopanayanam, svavidhiprayuktaṃ cā'dhyayanam| prapañcenā'yaṃ pakṣo nyāyaratnamālāyāmeva nirasta ityuparamyate| tasmāt pūrvokta eva vicāraḥ— kimadṛṣṭārthamadhyayanam, uta akṣaragrahaṇādiparamparayā arthajñānārthamiti

1.p38

kiñca yadyupanayanamadhyāpanāṅgamiti

1.p39

adhyayanavidhyupasaṃhāraḥ

1.p40

athavā nā'tra kiñcidvicāryate, nāvamikanyāyenaiva adhyayanasya akṣarasaṃskārādiparamparayā arthajñānārthatvasiddheḥ| navame hi— sāmnāmṛgakṣarābhivyaktidvāreṇa stutyupayogitvadarśanāt tādarthyameva na adṛṣṭārthatvamiti vakṣyate| tenaiva nyāyena adhyayanasya arthajñānārthatvasiddheradhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti siddhamevaitat prayojanavivakṣayā sūtrakāreṇa ucyate| yadāhuḥ— dharmākhyaṃ viṣayaṃ vaktuṃ mīmāṃsāyāḥ prayojanam iti| na tvatra kasyacid vedavākyasya artho vicāryate| tadapyāhuḥ— na cā'tra codanā-vyākhyā gauravaṃ tatra coditam iti| tat siddham, adhyayanānantaraṃ dharma-jijñāsā kartavyeti| sā caturvidhā dharmasvarūpa-pramāṇa-sādhana-phalaiḥ

1.p41

akṣarāṇāmabhivyaktiḥ sāmnāṃ dṛṣṭaṃ prayojanam| akṣaraiścāpyabhivyaktaiḥ stutiḥ kratvaṅgacoditā || evaṃ dṛṣṭe phale labdhe nā'dṛṣṭaparikalpanā || ityādi

1.p42

sāmarcaṃ prati mukhyaṃ syād guṇo vā, bāhyapāṭhataḥ| mukhyamabhyasituṃ pāṭho guṇo gītākṣaraiḥ stute:

1.p43

ānantaryamathetyuktamato vṛttasya hetutā| vedākṣaragṛhītyante smṛtā dharmavicāraṇā

1.p44

athāto dharmajijñāsā sūtramādyamidaṃ kṛtam| dharmākhyaṃ viṣayaṃ vaktuṃ mīmāṃsāyāḥ prayojanam

1.p45

nanvadhyayanavidhinā vedavākyārthavicāramātrākṣepād dharmasvarūpapramāṇa-jijñāsayoḥ kaḥ prasaṅgaḥ? ucyate— upodghātatvāt prasaṅgaḥ| yadi hi vedavākyārtho dharmaḥ syād, vedaśca pramāṇaṃ, tato'sau vicāraḥ kartavyo bhavati| itarathā kākadantaparīkṣāvat syāt, tadadhyayanavidhireva pramāṇādivicāramākṣipati| dharmagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham— adharmasyāpi hānāya jijñāsyatvāt| akāra praśleṣeṇa vā sūtramadharmajijñāsāyāmapi vyākhyeyamiti niravadyam

1.p46

codanālakṣaṇo'rtho dharmaḥ||2

1.p47

atha teṣāṃ vidhyaśravaṇādvidhyantareṇaikavākyatvābhāvācca kāryārthatvānupapattervyutpattivirahācca siddhārthe prāmāṇyāyogādaprāmāṇyamevābhimatam| kimidānīmātmādivākyānāmaprāmāṇyapratipādanaparamidaṃ sūtram? suvyāhṛtaṃ tarhi śāstrārambhe prathamaṃ tāvatsūtrakāro'prāmāṇyameva vedavākyānāṃ pratipādayatīti

1.p48

kathaṃ ca kārye eva prāmāṇyam? tatraiva vyutpatteḥ— pravṛttyadhīnā hi vyutpattiḥ, sā ca kāryāvagamādhīneti vyutpattirapi tatraiva bhavatīti cet? nāvaśyaṃ pravṛttyadhīnaiva vyutpattiḥ— kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacatītyādi-vartamānāpadeśeṣvapi prasiddhatṛtīyārthānāmaprasiddhakāṣṭhaprātipadikārthānāṃ ca puruṣāṇāṃ kāṣṭhārthe vyutpattidarśanāt

1.p49

prathamavyutpattiḥ

1.p50

atha prathamavyutpattiḥ kāryaviṣayaiva, na hi tadā śabdāntaravaśena śabdāntarasyārthe vyutpattiḥ sambhavati sarvasya dharmasya aprasiddhatvāt iti cet? astvevam, tathāpi paścād bahuśaḥ siddhārthe śabdaprayogadarśanāt ko'yaṃ rājā? pāñcālaḥ ityādiṣu praśnaprativacanādiṣu kāryasya vyabhicārādavyabhicāryarthamātraṃ vācyamiti sujñānam| yathaiva hi kasyāścid vyaktau prathamaṃ gośabdasya prayogadarśanāt saiva vācyetyavagame satyapi paścād vyaktyantare prayogaṃ dṛṣṭvā pūrvavyaktivyabhicārādavyabhicārisāmānyamevārtha ityadhyavasīyate, tathā kāryaparatāmavagatāmapi paścāt siddhārthaprayogadarśanena bādhitvārthamātramevā'vyabhicārāt vācyamiti yuktam

1.p51

kiñca prathamavyutpattau katipayānāmeva śabdānāṃ kāryārthatvamavagataṃ na sarvaśabdānām| ataḥ paścād vyutpādyamānasya kāṣṭhādeḥ siddhārthe vyutpattiḥ kena vāryate| na ca vyutpattau śabdānāṃ paurvāparyaniyamo'sti| ataḥ sarve śabdāḥ paścād vyutpādyamānāḥ kaiścit siddhārthā bhavanti| sarveṣāṃ tu kāryārthatve siddhārthapareṣu laukikavākyeṣu sarvaśabdānāṃ lākṣaṇikatvāt na kaścidanvitābhidhāyī syāt| tatra anvitapratītiḥ kathaṃ siddhyeta? vaktṛjñānānumānāditi cet? na, yadviṣayaṃ hi vākyaṃ tadviṣayameva vaktṛjñānamanumātavyam| na ca anvitapratipādakaṃ vākyamuccāritamiti kathamanvitajñānānumānam? atha arthasvarūpasmārakaiḥ padairanvitajñānamanumīyate? tataḥ kāryavācakepyasiddheranvitābhidhānaṃ na syāt

1.p52

(vācaka) yadi mānā jāyegā to anvitābhidhānavāda ko tilāñjali hī denī hogī| arthāt anvitābhidhānavāda kā viṣaya hī (samāpta) ho jāyegā| isa doṣa kā nivāraṇa prābhākara nahīṃ kara pāyeṃge| taba anvitapratīti kaise siddha hogī?

1.p53

kiñca prathamameva kāryavyabhicāraḥ śakyo'vagantum, yadā hi putraste jāta ityuktasya kasyacinmukhavikāsaṃ pārśvasthaḥ paśyati, tadā harṣaheturanena śabdena pratipādita iti harṣahetubhūtasiddhārthapratipādane śabdasya sāmarthyaṃ kalpayati| yadyapi ca tadānīmarthaviśeṣo na jñāyate, harṣahetūnāṃ bahūnāṃ sambhavāt, tathāpi siddhārthatā tāvadavagatā, tāvatāpi kārye vyabhicāraḥ siddhaḥ| kiñca bahuśaḥ putrajanane sati evaṃ śabdaprayogādanyeṣu harṣahetuṣva-prayogāt putrajananarūpārthaviśeṣo'pi sujñāna eva

1.p54

kiñca prathamameveti

1.p55

kiñca pravṛttyadhīnāmapi vyutpattirnāvaśyaṃ kāryaviṣayaiva bhavati, tathāhi— yadā kaścit pravṛttāvatyantā'samarthaṃ vṛddhamāturaṃ vā prativinodārthaṃ vākyaṃ prayuṅkte— 'nadyāstīre pañca phalāni santi iti' tatrā'nyo daivasaṅgataḥ kaścidarthī tadvākyamarthācchrutvā nadītīraṃ gatvā phalānyāharati, evatsarvaṃ paśyan anyo vyutpitsuḥ phalasadbhāvapratipādane śabdasya sāmarthyaṃ vyutpadyate, tasmānnaikāntataḥ kāryārthatā śabdānām

1.p56

yadā kaścit pravṛttāvatyantā'samarthaṃ vṛddhamāturaṃ vā prativinodārthaṃ vākyaṃ prayuṅkte iti

1.p57

kā cā'sya sūtrasya vacanavyaktiḥ? yadi tāvad yat kāryaṃ tad vedārtha eva— iti kāryamuddiśya vedārthatā vidhīyate, tathā sati uddeśyasyopādeyena svarasaniyamāt sarvasya laukikasyāpi gavānayanādikāryasya vedārthatā syāt| kiṃ copādeyasya vedārthasyoddeśyena kāryarūpeṇāgneriva dhūmenāvyāpterakārye'pi vedasya prāmāṇyamanirastaṃ syāt

1.p58

atha yo 'vedārthaḥ sa kāryarūpa eva' iti, tato 'yo dharmaḥ sa codanālakṣaṇa' iti vacanavyaktiḥ syāt, tatrārthaśabdo'bhyudayavācī kasya viśeṣaṇam? yadyupādeyasya codanālakṣaṇapadārthasya? tataḥ sarvasya vedārthasya kāryatvamarthatvaṃ ca vidhīyate iti śyenādiniyogānāmapyarthatvaṃ syāt

1.p59

athoddeśyavedārthaviśeṣaṇam, tato'yamartho bhavati— yo'rthātmakaḥ = abhyudayātmako vedārthaḥ sa kāryarūpaḥ| tataśca śyenādiniyogānāṃ niṣiddha-phalatvena anabhyudayarūpāṇāṃ kāryatā na syāt

1.p60

mā bhūditi cet? na, teṣāmapi liṅga kāryatā'vagamāt| śyenayāgasya kāryatā nivārayituṃ śakyate, na niyogasya| tasya kāryaikasvabhāvatvāt| asati ca kāryatve śyenavākyasya kāryārthatvā'bhāvāt siddhārthataiva vaktavyā syāt, na ca tathā sambhavati vidhi pratyayayogāt| siddhe cārthe vyutpattivirahāt aprāmāṇyameva śyenādivākyānāṃ syāt

1.p61

atha pūrvasūtrād vedārthaparaṃ dharmapadamanuṣajya codanālakṣaṇo vedārthaḥ ityekaṃ vākyam, artho dharmaḥ ityaparaṃ vākyam| tadidaṃ svaprajñāvilasitamātram, anuṣaṅgavākyabhedayorvinā phalamāśrayaṇāt| apratijñātasya ca dharmasya lakṣaṇamasaṅgatam

1.p62

atha pratijñātasyaiva vedārthasya kāryatvasiddhaye dharmatvamucyate| kiṃ kārya eva dharmarūpo vedārthaḥ, sa eva jijñāsyo nānyaḥ| tathā cet? ya eva jijñāsyo dharmastasyaiva sūtrākṣarāvināśena jijñāsā pratijñātavyeti vedārthapratijñāvacanamanarthakam

1.p63

atha tvarthaśabdamanādṛtya yo vedārthaḥ sa kāryarūpa ityucyate, tato'rthapadamanarthakaṃ vastumātraparyāyamanuvādakaṃ syāt| anarthavyudāsārthatā cā'sya bhāṣyakāreṇoktā, tasmād viśeṣaṇamevaitam| viśeṣaṇatve cābhyudayarūpasya vedārthasya kāryatvābhidhānādanabhyudayarūpasya vedārthasya kāryatvaṃ na syāditi sarvasya vedasya kārya eva prāmāṇyamiti niyamo na syāt| tataśca avināśī vā are ayamātmā ityādīnāmātmasvarūpaparatvaṃ na nirākartavyamityāstāṃ tāvat| tasmāddharmasvarūpapramāṇapratipādanārthamevedaṃ sūtram

1.p64

nimittasūtre tu prathamadvitīyasūtramātrālocanayā vedo dharmamūlamityādiva-dupadeśaśāstratāśaṅkā mā bhūditi parīkṣāśāstramevedamitijñāpayituṃ parīkṣā-pratijñānam| yadyapi coparitanavyāpārādeva parīkṣāśāstratvaṃ gamyate, tathāpi vakṣyamāṇameva śrotṛbuddhisamādhānāya kīrtitam

1.p65

pratyakṣasūtre tu pratyakṣasya vidyamānopalambhanatvād bhaviṣyati dharme prāmā-ṇyāsambhavāt tatpūrvakatvenetareṣāmapyaprāmāṇyāt pramāṇāntaraniyama-vikalpasamuccayanirākaraṇāccodanaivetyayamarthaḥ siddhyati

1.p66

autpattikasūtre tu svataḥprāmāṇyamarthānyathātvakāraṇadoṣajñānābhyāmaprāmāṇyamityāśrityāgnihotrādicodanābhyo'sandigdhajñānotpatteḥ svataḥprāmāṇyaṃ prāptam| na cā'pavādakamarthānyathātvajñānaṃ sākṣādasti, nā'pi kāraṇadoṣajñānam, puruṣāśrayatvācchabdadoṣāṇām| padapadārthasambandhasyākṛtrimatvāt taddvāreṇa puruṣānupraveśābhāvāccodanānāmiti sthite—

1.p67

śabdasyaivā'nityatvāt kutaḥ sambandhanityatā? ityākṣipya śabdasya nityatayā śabdādhikaraṇe sambandhanityatve samāhite, mābhūt padapadārtha-sambandhadvāreṇa puruṣānupraveśaḥ, vākyavākyārthayostu lokesambandhā-'darśanānnirmūlo'gnihotrādivākyārthapratyaya ityato vyāmohaḥ| sāmayiko vā| ato na vākyārthe vedasya prāmāṇyamityāśaṅkya, padārthānāṃ sambandhagrahaṇaṃ samayaṃ cānapekṣamāṇānāmeva vākyārthe prāmāṇyaṃ sambhavatīti tadbhūtādhikaraṇena pratipādite

1.p68

padārthānāṃ ca sāmarthyaṃ gamyamānamapahnutam| ānantaryāddhi vākyārthastaddhetutvaṃ na muñcati

1.p69

punarvedānāṃ vākyātmakatvāt kāṭhakādisamākhyānācca pauruṣeyatvāt taddvāreṇa doṣasaṃsparśamāśaṅkya, smartavyatve satyasmaraṇāt yogyānupalabdhinirastasya karturanumānā'sambhavāt samākhyāyāśca pravacananimittatvādapauruṣeyā vedā iti tadekadeśānāṃ codanānāṃ siddhaṃ prāmāṇyamityevaṃ samastaḥ prathamaḥ pādaścodanāsūtrapratijñātārthopapādanena tasyaiva parikaraḥ| so'yaṃ bhāṣyakārānusāreṇa pādārtho'nukrāntaḥ| vṛttikāramataṃ tu paścādanukramiṣyāmaḥ

1.p70

prakṛtamanusamarāmaḥ — pratijñātaṃ tāvaccodanaiva pramāṇaṃ, sā ca pramāṇameveti| nanu pratyakṣāderanyānapekṣaṃ prāmāṇyaṃ sambhavatīti tasyaiva dharme prāmāṇyam, śabdasya tu sarvadaiva pramāṇāntarapramitaviṣayatvānna tadanapekṣaṃ prāmāṇyaṃ sambhavatīti| ucyate— pratyakṣaṃ tāvat saṃyuktaviṣayatvena vidyamānopalambhanatvād bhaviṣyati dharme na samartham| yadyapi godohanādidravyam, yāgādikriyā, nīcaistvādiguṇaśca, phalasādhanatvād dharmaśabdenocyate, nā'pūrvādaya iti śreyaskarabhāṣye vakṣyate, tathāpi teṣāṃ phalasādhanarūpeṇa dharmatvāt, phalasya ca janmāntarādibhāvitvād dharmasvarūpeṇa pratyakṣaviṣayatvaṃ na sambhavati, tatpūrvakatvāccānumānādikamapi na pramāṇam

1.p71

yadyapi godohanādidravyamiti

1.p72

bhāvanābalajaṃ tu yogipratyakṣaṃ bhaviṣyatyapi dharme samarthamiti manoratha-mātram| bhāvanā hyanubhūtagocaraniyatānubhūteṣveva niścayarūpāṃ smṛtiṃ janayet| na ca sātra pramāṇaṃ smṛtitvādeva, nitarāṃ pratyakṣamanindriyajatvāt

1.p73

nendriyajatvaṃ pratyakṣalakṣaṇam, api tu kalpanāpoḍhatvamiti cet? sutarāṃ dharmasyā'pratyakṣatvaṃ phalasādhanarūpasyāvikalpagrahaṇāsambhavāt| tasmād-nimittaṃ pratyakṣam| tatpūrvakatvāccānumānādyapi

1.p74

kāśyapīyāḥ punaḥ prātibhajñānamṛṣīṇāṃ dharme pravartata ityāhuḥ, tattu liṅgādyābhāsajatvāt pramāṇameva na bhavati kiṃ punardharme| śabdasya tu buddhijanakatvādasatyapavāde yuktaṃ prāmāṇyam | nanu na buddhijananamātrāt prāmāṇyaṃ yuktam, ayathārtheṣvapi vākyeṣu buddhijananaviśeṣāt| satyam, tatra tu kāraṇadoṣabādhakapratyayābhyāṃ yuktamaprāmāṇyaṃ vede tu tadabhāvāt svataḥprāptaṃ prāmāṇyamanapoditaṃ bhavati

1.p75

kathaṃ punaḥ prāmāṇyasya svataḥprāptiḥ? tadarthamidaṃ sarvajñānānyadhikṛtya cintyate— kiṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ cobhayaṃ svata evāvagamyate, atha vānyataradapi svabhāvenānirūpitaṃ kāraṇaguṇadoṣapratyayābhyāmavagamyate, āhosvidaprāmāṇyaṃ svato'vagamyate, prāmāṇyaṃ tu kāraṇaguṇajñānāt saṃvāda-jñānārthakriyājñānādvāvadhāryate, utaprāmāṇyaṃ svataḥprāptaṃ sadarthānyatva-kāraṇadoṣajñānābhyāmavagamyamānenāprāmāṇyenāpodyate iti

1.p76

tatra sarvakāraṇānāṃ svakāryaśakteḥ svābhāvikatvādubhayamapi jñānasya svarasādevāvagamyata iti kecit, tadayuktam— na hi jñānaṃ svaviṣayasya tathātvamatathātvaṃ ca yuga-pacchaknoti vedayituṃ virodhāt | atha kāpi jñānavyaktiḥ svaprāmāṇyaṃ svato bodhayati kāpyaprāmāṇyamityucyate, tathāpi na yuktam| kāraṇāntaranirapekṣasya jñānasyaivopalambhahetutve kiṃ kva jñāne bhavatīti na śakyaṃ vivektum| ato dvayamapi svasvabhāvenānirūpitaṃ kāraṇaguṇadoṣajñānābhyāmavagamyata ityapare| tadapyapeśalam evaṃ hi guṇadoṣāvadhāraṇāt prāganyatareṇāpyākāreṇārthamanavagamayadvijñānaṃ niḥsvabhāvaṃ syāt| tasmādaprāmāṇyaṃ svataḥ, prāmāṇyaṃ tu saṃvādajñānādibhirityetadeva yuktam

1.p77

tathāhi— na jñānamutpannamityetāvatā arthatathātvāvadhāraṇaṃ yuktaṃ vyabhicārādaniścayācca aprāmāṇyameva tasyāṃ velāyāṃ prāptam, paścāt kāraṇaguṇajñānātsaṃvādajñānādarthakriyājñānādvā prāmāṇyāvagamādapodyate| śabde cāpraṇītatvaṃ guṇaḥ, na ca vede tadastyapauruṣeyatvābhyupagamāt| 'vanaspatayaḥ' satramāsata 'śṛṇota grāvāṇaḥ' ityevamādīnāmunmattapralapitakalpatvāt, apratyayitatarapraṇītatvādaprāmāṇyameva vedānāmiti prāpte

1.p78

śabde ca āptapraṇītatvamiti

1.p79

abhidhīyate— parāpekṣaṃ pramāṇatvaṃ nātmānaṃ labhate kvacit | mūlocchedakaraṃ pakṣaṃ ko hi nāmādhyavasyati

1.p80

yadi hi sarvameva jñānaṃ svaviṣayatathātvāvadhāraṇe svaya samarthaṃ vijñānāntaramapekṣeta tataḥ kāraṇaguṇasaṃvādārthakriyājñānānyapi svaviṣayabhūtaguṇādyavadhāraṇe paramapekṣeran, aparamapi tatheti na kaścidartho janmasahasreṇāpyadhyavasīyeteti prāmāṇyamevotsīdet

1.p81

sarvameva jñānamiti

1.p82

atha— arthakriyājñānaṃ svataḥpramāṇamiti cet? ko viśeṣaḥ, avyabhi-cāra iti cet? na, svapnāvasthāyāmasatyapyudakāraharaṇe'rthakriyāvijñāna-darśanāt

1.p83

atha sukhajñānamevārthakriyā taccāvyabhicāryeva na hi kvacidapyasati sukhe sukhajñānamasti| satyametat, na tu tena pūrvajñānasya prāmāṇyadhyāvasānaṃ sambhavati, apramāṇenāpi priyāsaṅgamavijñānena svapnāvasthāyāṃ sukha-darśanāt| tasmāt svataḥ prāmāṇyaṃ prāptamarthānyathātvakāraṇadoṣajñānābhyāma-podyata ityavaśyamaṅgīkaraṇīyam| evañca śabdenāptapuruṣasaṃsparśakṛtatvād doṣāṇāmapauruṣeye vede tadabhāvāt sākṣāccārthānyathātvajñānābhāvādanapoditaṃ prāmāṇyaṃ bhavati| pauruṣeyavacanāni tu puruṣabuddhiprabhavatvād bhrāntyā vipralipsayā vā prayuktāni mūladoṣeṇa duṣṭatvādayathārthāni bhavantīti vaiṣamyam

1.p84

kecittvāhuḥ— na loke'pi śabdasyāyathārthatvamasti tadabhāvāt, na hi loke śābdaṃ pramāṇamasti vaktrabhiprāyānumāpakatvāt puruṣavacasām, tenānumānasyaivāyaṃ vyabhicāro na śabdasya| na vā tasyāpi vivekāgrahaṇādaliṅge liṅgavyavahārapravṛttiḥ| yadi tu śabdasyaivāyaṃ vyabhicāro'bhyupeyate svābhāvikamevāprāmāṇyaṃ syāt, na hi puruṣadoṣeṇa śabdasya doṣo bhavati yathāvasthitaśabdābhivyaktimātre puruṣasya vyāpārāt

1.p85

nanu aśāstramapi śābdamasti laukikam, tat kimiti na lakṣitam? ucyate na śāstravyatiriktaṃ śābdamasti, śabdāddhi yad vijñānamasaṃnikṛṣṭe tacchāstraṃ syāt, na ca vedavyatirekeṇa tat saṃbhavati, laukikaṃ hi vākyaṃ nā'rthe svayaṃ niścayamāpādayati laukikavacasāmanṛtabhūyiṣṭhatvādarthavyabhicārasya śaṅkitatvāt| tadevaṃ laukikād vacaso liṅgabhūtādvaktṛjñānamanumīyate, tato'rthaṃ niścitya vyavahāraḥ pravartate| evaṃ ca niścite anvaye nivṛttānanvayāśaṅkād vākyādapyarthaniścayo jāyate, kintu tasyāṃ daśāyāmanuvādakataiva ata eva laukike vacane na śābdaṃ prāmāṇyam

1.p86

na loke'pi śabdasyeti

1.p87

pramāṇaṃ dvividhaṃ pratyakṣaṃ laiṅgikaṃ ca tathā śābdam

1.p88

tenā'numānasyaivā'yaṃ vyabhicāro na śabdasyeti

1.p89

mānakara usakā vyabhicāra māneṃ to śabda meṃ svābhāvika aprāmāṇya hī sarvatra rahegā, usakā

1.p90

tato'rthe niścite paścāt so'rtho vākyena gamyate| tasyāṃ daśāyāṃ vākyasya tasya syādanuvādatā|| pūrvaṃ ca liṅgabhūtatvaṃ vakturjñānāvadhāraṇe| pauruṣeyamato vākyaṃ na śāstramabhidhīyate|| evaṃ ca sati liṃgasya vyabhicāro'yamīkṣyate| na śāstrasyeti tasyā syādarthā'saṃsparśitā kutaḥ|| liṅgasyāpi na caivāyaṃ vyabhicāro'sti kiṃ tu yaḥ| liṅgā'liṅge na śaknoti vivektuṃ mūḍhacetanaḥ|| tasyā'liṅge liṅgarūpasādhāraṇyanibandhanaḥ| liṅgasaṃvyavahāro'yaṃ viparītaḥ pravartate|| śrutiliṅgādhikaraṇe vistareṇaivamīritam| tena na vyabhicāro'sti dvayorlaukikaśāstrayoḥ

1.p91

arthasvarūpavācitvamapi naiva prasidhyati | prāgevānvitavācitvamato vedā'pramāṇatā

1.p92

nanvanumityarthaṃ paścādanuvadvākyaṃ vācakaṃ = śaktaṃ syāt? tatra, anuvādakatve pramāṇā'bhāvāt| na hi anuvādakatvamantareṇa kiṃcidanupapannaṃ, yatastat kalpyet| śaktatvādanuvādakatvaṃ cet? taditaretarāśrayam śakteranuvādastataśca śaktiriti| tasmānna vācakatvaṃ sidhyati| yadi param arthaviśeṣavijñānānumānasidhyarthaṃ punarvācakatvamavasthāpyeta? taccāntareṇā'pi vācakatvaṃ śabdaviśeṣasya jñāna viśeṣeṇaiva vyāptigrahaṇasambhavādanupannam (vācakatvavyavasthāpanam)| tasmāllokavacasāmanumānatvena prāmāṇyā'ṅgīkaraṇe padānāṃ vācakatvā'yogādapratipādakatvenā'prāmāṇyaṃ vedasya syāditi tatprāmāṇyasiddhyarthaṃ loke'pi śabdānāṃ śabdatayaiva prāmāṇyamabhyupagantavyam| ityādi| yaduktam— yadi tu śābdasyaivā'yam ityādi, tannirākaraṇāya smārayati— yacca vyabhicārābhyupagame iti| asyābhiprāyaḥ pūrvameva varṇito yadītyādinā

1.p93

kiñca śabdasya cakṣurāderiva svasāmarthyena bodhakatvād vyabhicāre'pi na bodhakatvahāniḥ| liṅgasyāvyabhicāriṇa eva gamakatvamiti vyabhicāriṇo liṅgatvamanupapannam| atha vakturāptatvād vyabhicāraśaṅkāṃ nivartyānumānam? tathā sati śābdamevārthe pramāṇamastu pratibandhikāyāḥ śaṅkāyāḥ nirastatvāt| avaśyaṃ hi buddhiviśeṣamanumitsatā prathamaṃ padārthāsteṣāṃ cānvayayogyatā''locayitavyā, te cālocyamānā drāgeva vākyārthaṃ bodhayantīti nānumānaṃ pratīkṣante

1.p94

kiñcānumite buddhiviśeṣe paścādanuvādabhūtaṃ vākyaṃ vākyārthamavabodhayatīti vaḥ siddhāntaḥ, tataśca yo nāmā'nāpta evāptabuddhyā gṛhītastadvākyā-dayathārthameva jñānamutpannamityabhyupagantavyaṃ, tataśca doṣādhīnatvādaprāmāṇyasya vaktṛdoṣāṇāṃ ca śabde saṃkrāntyanabhyupagamāt svārasikameva śabde duṣṭatva-māpannamiti balādaprāmāṇyaṃ vedasya prasajyata ityāstāṃ tāvat| tasmāda-nāptavacasāṃ satyevāprāmāṇye vaktṛdoṣādhīnatvād vede ca tadabhāvāt prāmāṇyameva vaktavyam| tasmāccodanālakṣaṇa eva dharmaḥ śreyaskara ityarthaḥ| yadeva śreyassādhanarūpaṃ yāgahomādi tadeva dharma ityucyate loke, nā'pūrvamantaḥkaraṇavṛttyādi vā lokaprasiddhivirahāt

1.p95

nanva'pūrvameva śreyaḥsādhanam? na, avāntaravyāpāramātratvāt| tasmād yāgādireva śreyaḥsādhanarūpeṇa dharmaḥ, tadrūpābhāvācca na śūdrakṛtasya dharmatāpattiḥ| codanālakṣaṇamātrasya dharmatvaṃ mā bhūdityarthaśabdena viśeṣyate| codanāśabdena ca pravartakaṃ nivartakaṃ ca vākyamucyate tataśca niṣedhavākyaiḥ 'na hiṃsyāt' ityādibhiranarthatvena lakṣyamāṇānāṃ hiṃsādīnāmapi dharmatvaṃ syāt tadvyavṛttyartha ya evārtharūpeṇa pravartakavākyairlakṣyate tasyaiva dharmatvaṃ vaktumarthagrahaṇam

1.p96

nanu kartavyatābodhanameva pravartanaṃ, kartavyatā ca vede yāgasya liṅaiva bodhiteti kathamavidheyatvam? satyam, na tu yāgasya kartavyatā liṅābhidhīyate, svārthasya kartavyatāṃ liṅabhidhatte, yāgaśca tasya viṣayaḥ karaṇaṃ ca, so'yaṃ kartavyatātmā niyogārtho'nyathānupapattyā svaviṣayasya kartavyatāṃ bodhayannanuṣṭhāpaka ityucyate| śyenādīnāṃ tu rāgādevānuṣṭhānasiddherna niyogasteṣāmanuṣṭhānamākṣipatīti na teṣāṃ vidheyatvam| asati ca vidheyatve teṣāṃ niṣedhaviṣayatvādanarthatvamiti tadvyāvṛttyarthamarthapadamiti

1.p97

tatredaṃ vaktavyam— kasminnaṃśe teṣāṃ vyāvṛttiriti| dharmatve iti cet? na, tatsvarūpānabhidhānāt| idaṃ hi sūtraṃ vedārthasya kāryatvapratipādanārthaṃ evañca yāgakartavyatāniṣedhārthamidaṃ bhāṣyamaṅgīkṛtya yat tatsamādhānāya prayatyate— 'kartavyatāviṣayo hi niyogo na punastasya kartavyatāmāha' iti tadapārthakam

1.p98

kāmyeṣvapi vidhireva pravartako na phalaṃ, tasya hi vidhyadhīnotpattikatvena yāgāpekṣābhāvāt| vidhistu yāgādhīnaniṣpattitvād yāgamanuṣṭhāpayatīti yuktam

1.p99

yadi ca vidhirapravartakaḥ kāmyeṣu syād itikartavyatāpyavidheyā syāt tasyāmapi phalata eva pravṛttisiddheḥ sāṅgapradhānakasādhyatvāt phalasya| vakṣyati hi— 'tadyukte tu phalaśrutistasmātsarvacikirṣā' iti| tataścāgnīṣomīyahiṃsāyā api vidhyabhāvena niṣedhaviṣayatvāt tadyuktasya jyotiṣṭomasyāpyanarthatvāpatteḥ 'ko'rthaḥ yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiḥ' itibhāṣyānupapattiḥ

1.p100

nanu 'na hiṃsyāt' iti niṣedho'nārabhyādhītatvāt puruṣārthaḥ, tenānena puruṣārthā eva hiṃsāḥ pratiṣeddhavyāḥ' kratvarthaniṣedhe hi so'pi kratvarthaḥ syāt| aviśeṣe tvekasya pratiṣedhavidheḥ kratvarthatvapuruṣārthatvāpattyā vairūpyaṃ syāt| tasmāt puruṣārthānāmeva hiṃsānāmiha pratiṣedho na kratvarthānāmiti

1.p101

tadidaṃ bālasammohanam, na hyaviśeṣeṇāpi pratiṣedhe vairūpyam| yadi hi kratvarthatvapuruṣārthatvarūpaṃ viśeṣeṇoddiśya pratiṣedhaḥ kriyeta tataḥ syādapi vairūpyaṃ pratiṣedhyopasthāpitakratupuruṣagocaratvāt pratiṣedhasya| yadā tu hiṃsāmātramuddiśya pratiṣedhaḥ kriyate tadāsya kiṃ vairūpyam| tadyathā— yā bhojanārthaṃ māṃsotpādane hiṃsā yā ca vairiniryātanārthatayā sākṣāt puruṣārthā tasyāmubhayoraviśeṣeṇa pratiṣidhyamānāyāmapi nāsti vairūpyam, evamihāpi| itarathā tatrāpi bhojanāṅgatā puruṣārthatā ca pratiṣedhasya syāditi vairūpyaṃ syāt| tasmādyaiva kācid yena kenāpi prakāreṇa prasaktā hiṃsā sā sarvā sāmānyena pratiṣidhyate| puruṣārthaśca pratiṣedho'-nārabhyādhītatvāt| tasmādagnīṣomīyahiṃsāpyasati vidheyatve pratiṣedhagocaraḥ syāt| vidheyatve tu vidherviśeṣaviṣayatvāt sāmānyaviṣayo niṣedhastadvirodhād hiṃsāntarāṇyavalambate

1.p102

nanu satyapi vidheyatve vidhe: kratvarthatvāt pratiṣedhasya ca puruṣārthatvā-dviṣayabhedenāvirodhānna bādha: | na hīdaṃ viruddhaṃ kratorhiṃsayā bhavitavyaṃ puruṣasya tu tadvarjaneneti| satyam— aṅgavidhimātrālocanāyāṃ nāsti virodha:, jyotiṣṭomavidhistu sāṅgaṃ pradhānaṃ puruṣasya vidadhat puruṣārtha-hiṃsāniṣedhamagnīṣomīyahiṃsāyāmavatarantaṃ niruṇaddhi| na hyagnīṣomīya-hiṃsāṃ varjayatā jyotiṣṭoma: śakyate'nuṣṭhātum| tasmādasti virodha iti sāmānyasya bādha: | vidhau tvapravartake satyagnīṣomīyahiṃsāpi prati-ṣiddhyeta

1.p103

kimarthaṃ ca śyenasya vidheyatvaṃ nirākriyate? pratiṣedhasiddhyarthamiti cet? kaḥ pratiṣedhaḥ? 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' iti| nāyaṃ niṣedhaḥ śyene pravartate hiṃsāviṣayatvāt| śyenaphalaṃ ca hiṃsā na śyenaḥ| tathā coktam— 'yo hi hiṃsitumicchettasyāyamabhyupāya iti hi teṣāmupadeśaḥ' iti

1.p104

kaścittvāha— śyenasya kartavyatve sati balāttatphalamapi hiṃsā kartavyā bhavatīti na niṣeddhuṃ śakyate, ataḥ phalakartavyatānirāsārthaṃ śyenakartavyatā balānnirasyate iti| tadidamasambaddham—yathaiva hi śyenāpūrvasya kartavyatāyāṃ satyāmapi tatsādhyaphalasya kartavyatā na prasajyate tathā yāgasya kartavyatve satyapi rāgaprāptasya phalasya nāsti kartavyatāpattiḥ| tasmādanarthakaṃ śyenakartavyatānirākaraṇam| tasmāddhiṃsaivātra pratyudāharaṇam

1.p105

tṛtīyaṃ dharmapramāṇaparīkṣyatā'dhikaraṇam tasya nimittaparīṣṭiḥ || 3

1.p106

satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma, tat pratyakṣamanimittaṃ vidyamānopalambhanatvāt||4

1.p107

indriyārthasaṃyogajatvaṃ sukhādijñāneṣvavyāpteraheturiti cet? na, teṣāmapi manassaṃjñakendriyasamprayogajatvāt| manaḥsadbhāve ca sukhādijñānameva pramāṇam, aparokṣāvabhāsajñānasyendriyādhīnatayā rūpādijñāneṣu vyāptidarśanāt sukhādiviṣayamaparokṣajñānamindriyamanumāpayati| tatra cakṣurādīnāmasambhavāt tebhyo'nyadavatiṣṭhate

1.p108

sukhādiviṣayamaparokṣajñānamindriyamanumāpayatīti

1.p109

atra kaścit— nityadravyagataviśeṣaguṇatvāt sukhādīnāṃ dravyāntarasaṃyogajatvam, pārthivaparamāṇugatarūpādīnāmagnisaṃyogajatvadarśanāt, yacca dravyāntaraṃ tanmana ityāha

1.p110

yā dravyajātiguṇeṣvindriyasaṃyogotthā sā pratyakṣā pratītiḥ| kāni punarindriyāṇi? ghrāṇa-nayana-rasanatvak-śravaṇāni bāhyāni, āntaraṃ ca manaḥ| kiṃ punaḥ teṣāmastitve bhede ca pramāṇam? ucyate— viṣayāvabodhastāvat kādācitko dṛśyate, tasya cātmā samavāyikāraṇam, asamavāyikāraṇena ca vinā kāryaṃ na jāyate iti| tacca samavāyikāraṇapratyāsannaṃ bhavati, pratyāsattiśca dvidhā dṛṣṭā— tatsamavāyastatkāraṇasamavāyaśca| tatra tāvadātmano nityatvāt tatkāraṇasamavetasamavāyikāraṇaṃ na bhavatītyātmasamavetameva guṇāntarasamavāyikāraṇamāśrayaṇīyam, tatra ca nityadravyasamavāyino vaiśeṣikaguṇasya dravyāntarasaṃyoga evā'samavāyikāraṇatvenā'vadhāritaḥ| tasya ca dravyasyāśrayabhūtadravyāntarasadbhāve pramāṇā'bhāvāddravyadravyatvaṃ niścīyate, dvividhaṃ ca adravyadravyam— paramamahadākāśādikaṃ paramāṇurūpaṃ ca| tatrā'sya dravyāntarasya paramamahattvopagame saṃyoga evaṃ anupapannaḥ saṃyogakāraṇā'bhāvāt, yo hi saṃyogaḥ sākṣāt pratīyate so'nyatarakarmajo vā ubhayakarmajo vā saṃyogajo vā tena niyatakāraṇatvena saṃyogasya avagatatvāt, tadbhāve saṃyoga eva nāstīti niścīyate, na ca paramamahatoḥ sākṣāt saṃyogo bhavati, na cā'pyanumātuṃ śakyate iti pāriśeṣyāt aṇutvameva tasya dravyāntarasya āśrīyate| aṇutve tatkarmavaśādeva saṃyogādayo'nupapanna na bhavati, tatkarmotpattau prayatnavadātmasaṃyoga eva kāraṇam| sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnānubhave ca tad dravyaṃ manaḥśabdābhidheyaṃ nirapekṣaṃ kāraṇam| sarvārthasmṛtau ca pūrvajanitasaṃskārodbodhasahakārya'nugṛhītamiti veditavyam| tathā tenā'bhyantarāṇāṃ sukhādīnāṃ grahaṇe sannikarṣadvayaṃ kāraṇam, ātmamanaḥsannikarṣaḥ saṃyogārabdhaḥ, sukhādimanaḥsannikarṣaśca saṃyuktasamavāyalakṣaṇaḥ| bāhyarūpādigrahaṇe ca sannikarṣacatuṣṭayaṃ kāraṇam, ātmamanaḥsannikarṣau, mana-indriyasannikarṣau, dravyendriyasannikarṣau, rūpādīndriyasannikarṣaśca' ityādi

1.p111

tanna yuktam| śarīraṃ hi bhogāyatanam, kiñca tasya bhogāyatanatvamanyat tatsaṃyogāpekṣasukhādyutpatteḥ? aśitapītādyādhāratvācca na bahiḥśarīrāt sukhādyutpattiḥ| ataḥ śarīrasaṃyogādeva siddhena dravyāntarānumānam| kiñca pārthivaguṇānāmeva dravyāntarasaṃyogāpekṣā dṛṣṭā, na dravyamātraguṇānām| tejaḥsaṃyoga eva ca kāraṇatayā dṛṣṭo na dravyamātrasaṃyogastasmānnaivaṃ manaḥsiddhiriti sukhādyaparokṣajñānameva manaso liṅgam

1.p112

kiñca pārthivaguṇānāmeva dravyāntarasaṃyogāpekṣā dṛṣṭā, na dravyamātra guṇānām iti

1.p113

indriyalakṣaṇam

1.p114

kiṃ punarindriyalakṣaṇaṃ cakṣurādiṣu manasicā nusyūtam? ucyate— yat samprayukte'rthe viśadāvabhāsaṃ vijñānaṃ janayati tadindriya mityucyate| tacca dvividham— bāhyamābhyantaraṃ ca| bāhyaṃ pañcavidham— ghrāṇarasana-cakṣustvakśrotrātmakam| āntaraṃ tvekaṃ manaḥ| tatra ādyāni catvāri ca pṛthivyaptejovāyuprakṛtīnītyakṣapādadarśanavadabhyupagamyante| śrotraṃ tvākā-śātmakaṃ tairabhyupagataṃ, vayaṃ tu— 'diśaḥ śrotram' iti darśanāt digbhāga-meva karṇaśaṣkulyavacchinnaṃ śrotramācakṣmahe| manastu pṛthivyādīnāmevā-nyatamātmakaṃ tebhyo'nyad vā sarvathā tāvadasti manaḥ

1.p115

taccātmatadguṇeṣveva svatantraṃ pravartate, na bāhyeṣu rūpādiṣvityāntaramityucyate| rūpādijñāneṣvapi taccakṣurādisahāyaṃ pravartate| evamanumānādiṣvapi liṅgādi-sahāyam| anyamanaskasya samprayukteṣvapi rūpādiṣu jñānānutpatteḥ| smṛtāvapi saṃskāraparatantraṃ pravartate, na svatantram

1.p116

nanvanumānādīnāṃ manojanyatvāt teṣāṃ ca bhūtabhaviṣyatorapi pravṛtterindriyajanyatvaṃ vidyamānopalambhanatvenā'naikāntikaṃ syāt| na syāt— na hīndriyajanyatvaṃ hetuḥ, kiṃtvindriyasamprayogajatvam| na cā'numāne'tītāyāḥ bhaviṣyantyā vā vṛṣṭenumīyamānāyā manasā samprayogo'stītyavyabhicāraḥ

1.p117

atha pratyakṣam

1.p118

tadevaṃ pratyakṣaṃ tāvadanimittaṃ tatpūrvakatvāccānumānādyapi| na hyagṛhīte dharme tena saha kasyacit sambandhagrahaṇaṃ sambhavati| sādṛśyaviṣayakatvāccopamānaṃ dūrabhraṣṭam| arthāpattirapi dharmeṇa vinā'nupapadyamānasya kasyaciddarśanādasamarthā

1.p119

tadevamiti

1.p120

ekasminnapi dṛṣṭe'rthe dvitīyaṃ paśyatā vane| sādṛśyena sahaivāsmim̐stadaivotpadyate matiḥ|| tasmād yat smaryate tat sādṛśyena viśeṣitam| prameyamupamānasya sādṛśyaṃ vā tadocitam|| iti

1.p121

nanu jagadvaicitryamanupapannam? na, svābhāvikatvenopapatteḥ| yadyapi tadanupapattyā kiñcidadṛṣṭaṃ kalpyeta tathāpi ko dharmaḥ ko vā'dharma iti vivekābhāvādavaśyaṃ codanaivārthanīyā| sā cedaṅgīkṛtā kṛtamarthāpattyā, sāmānyatodṛṣṭena vā

1.p122

nanu vikalpanimittaṃ sambandhagrahaṇaṃ tatkathaṃ pratyakṣapūrvakatvam? savikalpaka-mapyanuparatendriyavyāpārasya jāyamānamaparokṣāvabhāsatvāt pratyakṣamevetyadoṣaḥ

1.p123

vikalpaścāparokṣāvabhāsaśceti citram, aparokṣamiti hi svalakṣaṇamucyate tadviṣayo'vabhāso'parokṣāvabhāsaḥ| vikalpastvabhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvānna svalakṣaṇaṃ spṛśati, na hyabhilāpaḥ svalakṣaṇaṃ spṛśati, yadi spṛśedabhilāpamātreṇāpi vinākṣavyāpāramaparokṣāvabhāsaḥ syāt, na cā'sāvasti, taduktam— anyathaivāgnisaṃyogād dāhaṃ dagdho hi manyate| anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ samprakāśate|| iti| tasmādabhilāpāstāvanna viśadākāramavabhāsayanti tatsamānaviṣayā vikalpā api

1.p124

anyathaivā'gnisaṃyogāt dāhaṃ dagdho hi manyate| anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ samprakāśate|| iti

1.p125

aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk| teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī

1.p126

yastvayaṃ visphāritākṣasya— 'gaurayam' iti vikalpo viśadāvabhāsaḥ sa samānakālaviśadāvabhāsanirvikalpaka saṃsargakṛtaḥ, tadabhāve'bhilāpamātre'numāne ca vikalpākārapratibhāse vaiśadyābhāvāt| tasmāt nirvikalpakameva pratyakṣam| tatraiva hi viśadasya svalakṣaṇasyāvabhāsaḥ

1.p127

maivam— unmīlitanetrasya vikalpo'pi gaurayamityaparokṣāvabhāsa eva pratīyate| na ca asau anyasaṃsargakṛtaḥ, pramāṇābhāvāt| abhilāpasaṃsargayogyasyāpi sāmānyākārasyābhilāpaliṅgādibhiravaiśadyam, indriyaiśca vaiśadyamupapadyata eva| na hi ayaṃ parokṣā'parokṣavibhāgo viṣayakṛtaḥ, yadi hi tathā syāt, sarvadaiva sāmānyaṃ parokṣaṃ syāt, svalakṣaṇaṃ ca aparokṣaṃ syāt| na caivamasti, sāmānyākārasyāpi parokṣā'parokṣavibhāgadarśanāt

1.p128

tathā hi— dūrācchavetaṃ svalakṣaṇaṃ paśyannirdāritagavāśvajātiviśeṣo heṣāśabdaśravaṇādaśvatvaṃ tasminneva svalakṣaṇe'numimāno'pi parokṣaṃ budhyate, vadanti hi— 'aśvo'pyayaṃ na cakṣuṣā tathā'vabhāsate' iti| pratyāsannastu vadati— saṃpratyaśvatvamapyasya cakṣuṣā paśyāmi na pūrvam' iti| svalakṣaṇaṃ tu prāgapi viśadameveti sāmānyāṃśagata evāyaṃ dūrasamīpavartinaḥ parokṣā'parokṣavibhāgaḥ, tastātkāraṇakṛto'yaṃ vibhāgaḥ

1.p129

ekasminnapi hi viṣaye'kṣairjāyamānaṃ vijñānamāparokṣyaṃ janayati liṅgādijaṃ tu neti kiṃ nopapadyate? jñānajanyo viṣayagataḥ phalaviśeṣo'yamāparokṣyaṃ nāma sarvasya saṃvedyaḥ| yadbhāvābhāvābhyāṃ liṅgābhyāmakṣaiḥ paśyāmi na paśyāmīti visphāritākṣāṇāmeva vyavahāraḥ pravartate| ato'sti vikalpasyāpi viśadāvabhāsitvamiti pratyakṣatvopapattiḥ

1.p130

kecittu savikalpakameva sarvaṃ jñānaṃ na nirvikalpakaṃ nāma kiñcidastīti manyante| tattu pratītiviruddham— pratīmo hi vayamakṣasaṃnipātānantaram-

1.p131

viviktasāmānyaviśeṣavibhāgaṃ saṃmugdhavastumātragocaramālocanajñānam| tadabhāve tu vikalpa eva na jāyeta| vikalpayatā hi pūrvānubhūtaṃ jātiviśeṣaṃ sajñāviśeṣaṃ cānusmṛtya tena puraḥsthitaṃ vastu vikalpayitavyam| na cārthamadṛṣṭavatastatsmaraṇamākasmikamevotpadyate? tasmādasti nirvikalpakamapi jñānam

1.p132

na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte| anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate|| (kāri. 123)

1.p133

asti hyālocanaṃ jñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam| bāla-mūkādivijñānasadṛśaṃ śuddhavastujanam|| na viśeṣo na sāmānyaṃ tadānīmanubhūyate| tayorādhārabhūtā tu vyaktirevā'vagamyate

1.p134

tacca sanmātraviṣayamiti kecit| bhedasya vikalpavedyatvāt agṛhīte ca bhede viśeṣāṇām agrahaṇāt| kiñca itaretarābhāvo bhedaḥ, na cāsau pratyakṣeṇa grahītuṃ śakyate, natarāṃ nirvikalpena| ataśca neha nānāsti kiñcana (bṛ. upa. adhyā. 4) ityādiniṣedhānāṃ pratyakṣādivirodhābhāvāt ekamevā'dvitīyam (chā. upa. adhyā. 6.1.2) ityādiśrutibhiradvitīyaṃ brahma siddham

1.p135

bhedo'yaṃ bhinnadharmipratibhaṭaviṣayajñānajajñānavedyo dharmyāderbhedasiddhiḥ punarapi ca tathetyāpataccānavasthā | bhede dharmyādibhede vata bhavati mṛṣā bhedabuddhirvibhede, prāduḥsyuḥ pūrvadoṣā na ca gatiraparā tena bhedo mṛṣaiva || iti

1.p136

tadidamatisāhasam— kiṃ bhavato nīlapītayostiktamadhurayoḥ śītoṣṇayoḥ sukha-duḥkhayoścāvilakṣaṇā buddhiḥ? yadyevaṃ nātrottaraṃ vaktavyam| na ca satsvarūpe savikalpena viśeṣagrahaṇamiti vācyam, avikalpena vikalpasyāpi vilakṣaṇasyotpattyasambhavāt

1.p137

bhadraṃ kṛtaṃ kṛtaṃ bhadraṃ kokile jaladāgame| maṇḍūkā yatra gāyanti tatra maunaṃ hi śobhanam

1.p138

yaccāvaśyamidamasmādbhinnamityevaṃ vikalpenaiva bhedo grahītavyo nā'vikalpena tasya grahaṇaṃ sambhavatīti na brūmo bhedasya grahaṇaṃ kintu bhinnānām| teṣāmapi na bhinnatayā kiṃ tu svarūpeṇa yadanyasmādbhinnaṃ nīlaṃ pītaṃ vā tad gṛhata iti brūmaḥ| na hi nīlaṃ pītaṃ vā bhedaḥ, tayorhi dharmo bhedaḥ, tadgrahe'pi dharmiṇāṃ grahaṇaṃ nānupapannam| yadi ca sanmātraṃ pratyakṣeṇa gṛhyate na nīlaṃ pītaṃ vā tato vikalpenā-pīdamasmādbhinnamiti kathaṃ bhedo gṛhyeta? nahi sadeva sato bhinnamiti sambhavati| tasmānnīlādiguṇānāṃ pṛthivyādidravyāṇāṃ ca pratyakṣeṇa grahaṇāt prapañcāpalāpaḥ pratyakṣaviruddha eva

1.p139

yadi tu pṛthivyādiprapañcaṃ nāpahnumahe taddharmaṃ tu bhedameveti brūyāt? tadpyaśakyam; nīlapītayoritaretarābhāvasya pratyakṣānupalabdhisiddhasyāpahna-vāsambhavāt| pratyakṣābhāvo'pi hi pratyakṣavadeva pramāṇāntarebhyo balīyān, itarathā śaśe catuṣpāttvādviṣāṇitvamanumīyeta, ato bhedāpalāpo na sambhavati

1.p140

tadapi aśakyam nīlapītayoritaretarābhāvasyeti

1.p141

nīlapītayoritaretarābhāvasya pratyakṣānupalabdhisiddhasya apahnavā'sambhavāt iti

1.p142

pratyakṣābhāvo'pi hi pratyakṣavadeva pramāṇāntarebhyo balīyān iti

1.p143

yadi tvitaretarāśrayatayā itaretarābhāvagrahaṇasya anavaklṛpteravidyāmātranimittaṃ tadityucyate? tadapi— yadi bhinnatayā pratiyoginamāśrayaṃ ca gṛhītvā tata itaretarābhāvo gṛhyeta tataḥ syāt, nīlapītayostvitaretarābhāvānādareṇa svarūpeṇa gṛhītayoḥ paścāditaretarābhāvagrahaṇe kimitaretarāśrayatvam?

1.p144

samādhāna— tadapi—yadi bhinnatayā pratiyoginamāśrayaṃ ca gṛhītvā tata itaretarābhāvo gṛhyeta tataḥ syāditi

1.p145

yadi tu dvitvamapahnūyate na pṛthivyādayaḥ teṣāṃ ca mitho bhedaḥ| tadapi pratyakṣaviruddham| saṃkhyāyāḥ pratyakṣatvāt| satyapi pratyakṣavirodhe tadupamardena pravartamānastadbādhenaiva āgamo'dvaitamavagamayatīti cet? na, pravṛttyasambhavāt| pratyakṣaṃ hi nirapekṣaṃ śīghraṃ jāyamānaṃ svaviruddhasya āgamikajñānasya pada-padārthasatridhyapekṣāyogyatvanyāyālocanasāpekṣatayā vilambitapravṛtteḥ pravṛttimeva niruṇaddhi

1.p146

kiñca— aśakyameva śrutyā prapañcasya asatyatvaṃ boddhum, budhyamāne hi śrutirapi prapañcāntargatatvādasatī boddhavyā syāt| kathaṃ ca śrutyaiva śruterasattvaṃ budhyeta? asattvena hi pratīyamānā na pramāṇaṃ syāt| pramāṇatve tvavasthite sattayā pratīyamānāyā: śruterna mithyātvaṃ śakyaṃ vaktum| na hi eka syaiva vastuno yugapadeva sattvamasattvaṃ ca samuccitya boddhumaśakyam| anyataropamardena hi anyatarad buddhāvārohati| tataśca śrutirastīti cet? na prapañcasyā'bhāvaḥ sambhavati, śruterapi prapañcatvāt| nāsti cecchrutiḥ? pramāṇābhāvādeva na prapañcāpalāpaḥ sambhavati

1.p147

kathaṃ ca śrutyaiva śruterasattvaṃ buddhyeteti?

1.p148

nanu svayaṃprakāśaṃ brahma kimasyānyena pramāṇena? bhavatu brahma svayaṃprakāśaṃ prapañcābhāvasya kimāyātām? sa hi pramāṇamapekṣata eva

1.p149

pratyakṣādipramāsiddhaviruddhārthā'bhidhāyinaḥ | vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kimaparādhyate|| iti

1.p150

kathaṃ cā'vidyamānasya prapañcasya pratibhāsaḥ? avidyayeti cet? kasya punariyamavidyā? jīvānāmiti cet? na, teṣāmabhāvāt| bhāve vā dvaitaprasaṅgaḥ| brahmaṇi tu viśuddhavijñānātmake niravākāśaivā'vidyā

1.p151

vidyātmakamapi brahmā'vidyāśabalamiva bhrāntyā'vagamyata iti cet? kasyeyaṃ bhrāntiḥ? yadi na kasyacit, sūktam| jīvānāmiti cet? na, tadabhāvāt| yadi brahmaṇaḥ? nā'sya bhrāntiḥ sambhavatītyuktam| yadi ca vidyārūpe'pi avidyā syāt, kenā'sāvucchidyeta? dhyānādibhiriti cet? na, teṣāmapyabhāvāt, bhāve tu dvaitā''pattiḥ| brahmaṇi tu sahā'vasthānādaviruddhā'vidyā, na tenocchettuṃ sā śakyā| tataścā'nirmokṣaprasaṅgaḥ

1.p152

tasmād brahmaṇaḥ praśaṃsārthairasthāyitvena prapañcasyā'sattvamupacaradbhiraupaniṣadairvādaistadanusāribhiścetihāsapurāṇairbhrāntānāṃ vākyatātparyamajānānāṃ nyāyā'bhiyogaśūnyānāṃ pralāpo'yamadvaitavāda ityupekṣaṇīyaḥ| tat siddhamvikalpasya pratyakṣasya viśeṣaviṣayatvam

1.p153

apare tu svalakṣaṇamātragocaraṃ nirvikalpakamicchanti | tadapi pratīti-viruddham— pratīyate hi sammugdhākāraṃ vastu sahasaiva, yat paścājjāti-dravyaguṇakriyānāmabhiḥ pañcadhā savikalpakena vikalpyate— gaurayam, daṇḍayam, śuklo'yam, gacchatyayam, ḍittho'yam iti| tatra nirvikalpa-manekākāraṃ vastu sammugdhaṃ gṛhṇāti, savikalpakaṃ tvekaikākāraṃ jātyādikaṃ vivicya viṣayīkaroti

1.p154

nanu ṣaṣṭho'pi vikalpo'sti— tadevedamiti tatkathaṃ pañcadhā vikalpa ityucyate? na tvayaṃ jātivikalpo vyaktipratyabhijñā hīyam, na saṃjñāvikalpaḥ| anavagatāsaṃjñānāmapi bhāvāt| tiryañco'pi hyadya jātāḥ svamātaraṃ prathamamupalabhya kṣaṇāntare punarupalabhamānāḥ saiveyamiti śabdānuvedhaśūnyameva pratyabhijānanti, tasmādiyaṃ ṣaṣṭhī kalpaneti pañcavidhatvānupapattiḥ

1.p155

kimuktaṃ bhavati? yo'sāvasmākaṃ ḍitthaḥ, so'yaṃ purassthito nānya iti seyaṃ vyaktipratyabhijñaiva pañcamī kalpanā| sā ca śabdavidāṃ nāmarūṣitaiva bhavatīti nāma vikalpaneti vyavahriyate| etena yadāhuḥ— ḍittho'yamityaśabdākārasyārthasya śabdā-kāreṇa vikalpanādapramāṇaṃ savikalpam iti tadapi nirastam| na hyatra śabdākāreṇārthaḥ pratīyate kiṃ tu pūrvāvagatārthasmaraṇamātre śabdasya vyāpāraḥ, tena ca smṛtenārthena tādātmyena purassthitārthavikalpanāt| āha ca—

1.p156

yadā tu yādṛśaḥ piṇḍaḥ pūrvaṃ śabdāt pratīyate | tādṛśasmaraṇe hetuḥ śabdastatra yathārthatā || iti

1.p157

tasmānnāmavikalpe'pi jātyādivannāstyatadrūpāropaḥ| kiṃ punarjātyādibhirvikalpyate? dravyam| kiṃ punaridaṃ dravyaṃ nāma? pṛthivyudakatejovāyuprabhṛti

1.p158

iti tadapi nirastamiti

1.p159

na hi atra śabdākāreṇa arthaḥ pratīyate iti

1.p160

yadā tu yādṛśaḥ piṇḍaḥ pūrvaṃ śabdāt pratīyate | tādṛśasmaraṇe hetuḥ śabdastatra yathārthatā

1.p161

sambandhāgramavelāyāṃ tataḥ prāk kāle ca yādṛśamartharūpaṃ tādṛśameva śabdaḥ smārayati, na tu ātmānamarthe adhyasyati| isaliye nāmavikalpa meṃ bhī jāti ādi ke samāna atadrūpa kā tadayuktam| āgamāpāyiṣu rūpādiṣu yadanuyāyipratyabhijñā jāyate taddravyam| darśanasparśanābhyāṃ cā'sya grahaṇam| pratyabhijñā ca— yathā badaraphalaṃ śyāmāvasthāyāṃ raktāvasthāyāṃ ca yathā vā ghaṭapiṇḍakapālāvasthāsu mṛddravyam| asti hi tatra piṇḍāvasthābhede śyāma-raktarūpabhede'pi dravyapratyabhijñā— mṛdiyaṃ piṇḍāvasthāmapahāya ghaṭāvasthā saṃjātā, śyāmimānaṃ ca tyattvā pakkā satyaruṇimānaṃ gṛhītavatī| anantaraṃ ghaṭāvasthāmapahāya kapālikā jāteti| evaṃ tantupaṭādyavasthāsvapi draṣṭavyam

1.p162

mṛdiyaṃ piṇḍāvasthāmapahāyeti

1.p163

tarkamatenāvayaveṣvavyutpattiḥ

1.p164

nanu tantupaṭādiṣu dravyāntarotpattirevābhimatā, anyathā hyavayavavyapalāpaḥ syāt? nā'vayavavinamapahnumahe dravyāntarotpattiṃ tu necchāmaḥ pratipattyabhāvāt| tantava eva hi saṃyogaviśeṣādekadravyatāmāpadyante, avayavī ca bhavanti, tādṛśāśca paṭajātiṃ sthaulyaṃ ca bibhrata ekapaṭasthūlabuddhyā gṛhyanta iti laukikī pratipattiḥ| ato na dravyasya kadācidāgamo'pāyo vā ghaṭapaṭagavāśvaśuklaraktādyavasthānāmevāgamāpāyau| āha ca—

1.p165

āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣvanuyāyi yat| taddharmi yatra ca jñānaṃ prāgdharmagrahaṇādbhavet || iti

1.p166

yadvaddaraphalamavasthādvayānuyāyi pratyabhijñāyate, yadvā piṇḍaghaṭakapālādyavasthāsvanugatamavasthāvat, yadvā santamase balākāpaṅktau prāgeva śuklarūpagrahaṇāt gṛhyate tad dharmi, nahi tadbhāve pratyabhijñā sambhavati dharmāṇāṃ bhinnatvāt iti

1.p167

mahābhāṣyakārairapyuktam— dravyaṃ hi nityam, ākṛtiranityā, suvarṇaṃ kayācidākṛtyā yuktaṃ piṇḍo bhavati, piṇḍākṛtimupamṛdya rucakā: kriyante, rucakākṛtimupamṛdya kaṭakā: kriyante, kaṭakākṛtimupamṛdya svastikā: kriyante, punarāvṛtta: suvarṇapiṇḍa: punaraparayā-''kṛtyā yukta:—khadirāṅgārasadṛśe kuṇḍale bhavata:, ākṛtiranyā cā'nyā ca bhavati, dravyaṃ punastadeva, ākṛtyupamardena dravyamevā'vaśiṣyate iti

1.p168

tathā yādṛśamasmābhirabhihitaṃ dravyaṃ, tādṛśasyaiva hi sarvasya guṇa eva bhidyate, na svarūpam iti| tatsiddhaṃ dravyam | tacca jātyādibhiḥ pañcadhā savikalpena vibhajyate| ataḥ savikalpakamapi pratyakṣam, tatpūrvakaṃ cānumānādīti siddhaṃ teṣāmapyanimittatvam

1.p169

iti pratyakṣasūtram||4

1.p170

tacca jātyādibhiriti

1.p171

viṣayo viśayaścaiva pūrvapakṣastathottaraḥ| nirṇayaśceti pañcāṅgaṃ śāstre'dhikaraṇaṃ smṛtam|| autpattikastu śabdasyārthena sambandhastasya jñānamupadeśo'vyatirekaścārthe'nupalabdhe tatpramāṇaṃ bādarāyaṇasyānapekṣatvāt ||5

1.p172

bhāvādanāptasparśanimittadoṣābhāvāccānapoditaṃ prāmāṇyaṃ bhavati

1.p173

tredhā hyatra puruṣā'nupraveśaḥ — padapadārthasambandhadvāreṇa, vākyavākyārthasambandhadvāreṇa granthasyaiva vā bhāratādivat pauruṣeyatvāt| na tvetat trayamapyasti| padapadārthasambandhasya nityatvamatrautpattikaśabdenoktam, vākyārthasya ca padārthamūlatvaṃ, vedasya cā'pauruṣeyatvamupariṣṭād vakṣyate

1.p174

na ca sākṣād bādhakamastītyavyarekaśabdenocyate| anupalabdhārthatvācca nānuvādalakṣaṇama prāmāṇyamastīti arthe'nupalabdhe ityanenoktam| etacca viśeṣaṇatrayamupādānena sūtrakāreṇa kāraṇadoṣabādhakajñānarahitamagṛhītagrāhijñānaṃ pramāṇamiti pramāṇalakṣaṇaṃ sūcitam

1.p175

nanvevaṃ dhārāvāhivaṣūttareṣāṃ pūrvagṛhītārthaviṣayakatvādaprāmāṇyaṃ syāt| tasmāt anubhūtiḥ pramāṇam iti pramāṇalakṣaṇam| smṛtivyatiriktā ca pratītiranubhūtiḥ| smṛtiśca saṃskāramātrajaṃ jñānamabhidhīyate| mātragrahaṇaṃ ca saṃskārasadhrīcīnendriyajasya pratyabhijñānasya smṛtitvaprasaṅgenā'prāmāṇyaṃ mā prasāṅkṣīdityevamartham| tadevam— saṃskārātiriktakāraṇajanyaṃ jñānaṃ pramāṇamityuktaṃ bhavati, tadidaṃ svapnadarśane tāvadavyāpakam, saṃskāramātrajasyāpi jñānasya svarūpe kartari ca prāmāṇyamiṣṭaṃ bhavatām

1.p176

pramāṇamanubhūtiḥ sā smṛteranyā smṛtiḥ punaḥ| pūrvavijñānasaṃskāramātrajaṃ jñānamucyate|| na pramāṇaṃ smṛtiḥ pūrvapratipattivyapekṣaṇāt|| iti

1.p177

kiñcānuvādānām— 'ya evaṃ vidvān paurṇamāsīm' ityādīnāmapi saṃskāra-mātrajatvābhāvāt prāmāṇyaṃ syāt| bhavatu iti cet? na, lokavirodhāt| tathā laukikamapi vākyaṃ vaktṛjñānānumitte'rthe'nuvādakatayā pravartamānaṃ pramāṇaṃ syāt| na caitadiṣṭaṃ bhavatām| asaṃnikṛṣṭagrahaṇamanuvādānāṃ śāstratva-nivṛttyarthamityaṅgīkaraṇāt

First 177 of 705 passages. Read on

Linked texts (9)