<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Exegesis of the Vedic ritual (Pūrvamīmāṃsā)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa) › [Kumārila's school](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta) › [Vidhirasayana](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana) › 8.19.p1

# Vidhirasayana 8.19.p1

Vidhirasāyana 8.19.p1

- **Language:** Sanskrit

### [8.19.p1.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.1)

evaṃ hi pūrvamuktam-yasmāt prathamaśravaṇe śabdo'rthaṃ  
na pratyāyayati, tasmānnāsya svābhāvikamindriyavat  
pratyāyakatvam | 'asyāyamarthaḥ' iti puruṣeṇa kathite pratyāyayati tato nūnamasya puruṣakṛtaṃ pratyāyakatvamiti  
pauruṣeya eva sambandha iti  
tatrābhidhīyate-na hi 'asyāyamarthaḥ' iti sambandhakaraṇamidaṃ, prasiddhasambandhakathanaṃ hyetat | kathamavagamyate ?, arthāntarakathane bahubhirnivāraṇāt - yo hi kaścit kasmai cid gośabdasyāśvaṃ gavayaṃ vā'rthamāha tamanye bahavo nivārayanti-nāyamasyārthaḥ, sāsnādimānasyārtha iti | sambandhakriyāpakṣe ca devadattādivad  
yenaiva sambandhaḥ kriyate sa evārtha iti nivāraṇaṃ nopapadyate, tasmānna tāvadarvācīnāḥ puruṣā asya śabdasyāyamartho'syāyamartha iti vadantopi tatsambandhakartṛtvenāśaṅkanīyāḥ  
yadi paramevaṃ syāt 1- sargādikāle bhagavatā prajāpatinā sarvameva sthāvarajaṅgamaṃ dharmādharmau ca sṛṣṭvā  
saṃvyavahārāya ca śabdānāmakaiḥ sambandhaṃ kṛtvā dharmodharmapratipādanāya ca kṛtasambandhaiḥ padairvedān kṛtvā''tmajebhyo marīcyādibhyaḥ śabdārthasambandho vedāśca  
pratipāditāstairapyanyebhyastairapyanyebhya ityevaṃ pūrvapūrvebhyaḥ pratipadyottarottareṣāṃ śabdārthapratipattirvyavahāraśceti

### [8.19.p1.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.2)

tadapyayuktam-itthambhāve pramāṇābhāvāt | prathamaśrutāva'pratītireva pramāṇam-sāmayikatve hyapratipannasamayānāmapratītiḥ pratipannasamayānāṃ ca pratītirdevadattādiśabdavadupapannā bhavati, svābhāvika tu pratyāyakatve prathamaśravaṇepi pratītiḥ syāditi cet 1, na svābhāvikamapi pratyāyakatvamavagataṃ sada'rthapratipattau nimittaṃ nā'pratipannamiti yuktaiva prathamaśravaṇe'rthasyā'pratītiḥ| naca sargādirnāma kaścitkālo'sti, sarvadā  
hīdṛśameva jagaditi dṛṣṭānusārārdavagantumucitam  
nanu sa kālo'bhūt yadā sarvamidaṃ nāsīditi, ? pramāṇābhāvāt  
mantrārthavādetihāsapurāṇādi pramāṇamiti cet ?,  
' na, vedānāṃ pauruṣeyasambandhāpekṣiṇāṃ svayaṃ ca pauruṣeyāṇāṃ śākyādigranthavada'tīndriyārthe prāmāṇyāsambhavāt,  
tadaprāmāṇye ca tanmūlānāṃ dharmaśāstrādīnāṃ dūranirastameva prāmāṇyam| sarvābhāve ca sṛṣṭirapi na sambhavati  
mṛttantvāyupādānena hi ghaṭādīnyupādīyante, sarvābhāve  
hi kenopādānena sarvamidamupādeyam ?  
syānmatam-ātmaivaiko jagadādāvāsīt sa eva  
svecchayā vyomādiprapañcarūpeṇa pariṇamati bījamiva  
vṛkṣarūpeṇa | cidekarasaṃ brahma kathaṃ jaḍarūpeṇa pariṇamatīti cet ?, na paramārthataḥ pariṇāmaṃ brūmaḥ, kiṃ tvapariṇatameva pariṇatavat ekameva sadanekadhā mukhamivādarśādiṣu avidyāvaśād vivartamānamātmaivātmānaṃ  
cidrūpaṃ jaḍarūpamiva advitīyaṃ sadvitīyamiva paśyati,  
seyamavidyopādānā svapnaprapañcavanmahadādiprapañcasṛṣṭiḥ  
tathā ca-“ sarvaṃ khalvidaṃ brahma ” “ātmaivedaṃ sarvam” “neha nānāsti kiṃ cana” ityādayo bahavo'dvaitavādāḥ | tathā-“indro māyābhiḥ pururūpa īyate” iti

### [8.19.p1.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.3)

bhedāvagatervyaktameva māyānibandhanatvaṃ darśitam | tathā “ lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda”  
ityādinā'nātmadarśane nindā, “mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati” iti ca nānātvadarśananindā, sarvamidamadvitīyameva brahma pāramārthikam, bhedadṛṣṭiścāvidyopādānetyetamarthaṃ prakaṭayatīti  
kimidānīmasannevāyaṃ prapañcaḥ ?, omiti cet ?,  
na, pratyakṣavirodhāt, yathā ca pratyakṣaṃ prapañcasadbhāvagrāhakaṃ tathoktaṃ pratyakṣasūtre | na cāgamena pratyakṣabādhaḥ saṃbhavati pratyakṣasya śīghrapravṛttatvena sarvebhyo balīyastvāt  
na ca paurvāparyanyāyena pravṛttameva pratyakṣamamāgamena  
paścādvādhyata iti vācyam, āgamasya pratyakṣeṇa pravṛttivirodhāt-āgamapravṛttisamaye'pi hi bhedaprapañcamupadarśayat pratyakṣamapravṛttimeva niruṇaddhi, yathā khalūtpattumupakramamāṇa eva ghaṭo daṇḍenā''hanyamāno notpattuṃ  
prabhavati tathā''gamopi | kiṃ ca prapañcābhāvaṃ pratiyatā'vaśyamāgamòpi prapañcāntargatatvāda'sadrūpatayā pratyetavyaḥ kathaṃ cāgamenaivāgamasyābhāvaḥ pratīyeta ? | asadrūpatayā hi pratīyamāno na kasya cidapyarthasya pramāṇaṃ  
syāt, prāmāṇye vā nā'sattvam  
kaścit punarāha-nāsattvaṃ prapañcasya brūmaḥ pratyakṣādipramāṇataḥ siddhatvāt, nāpi paramārthataḥ sattvam  
ātmajñānena bādhyamānatvāt, tasmāt sadasadbhyāmanirvāncyo'yaṃ prapañca iti  
tadidamasāram-sato'nyatvamevā 'sattvam; tad  
yadi prapañcaḥ sanna bhavati vyaktamasannevāyam, asattvābhāve vā sattvāpattiḥ, sadasattvayorekaniṣedhasyetaravidhināntarīyakatvāt | na ca vidhādvayarahite vidhāntaraṃ saṃbhavati

### [8.19.p1.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.4)

athāpi yanna kadācitpratīyate tadasad yathā śaśaviṣāṇam, yat pratīta na bādhyate tatsad yathā''tmatattvam, prapañcastu pratīyamānatvādūbādhyamānatvācca  
bhāvābhāvābhyāmanirvocya iti matam ? | tadanupapannam- lokavirodhāt, yaddhi pratīta bādhyate mṛgatoyarajjusarpādi tadasadeveti laukikī prasiddhiḥ, na  
'hi śaśaviṣāṇādīnāṃ mṛgatoyādīnāṃ ca kaścidviśeṣo loke | soyaṃ prapañcopi bādhyate cet ? asanneveti nā'nirvācyatvam  
athāpi lokaprasiddhimanādṛtya vṛddhyādivat paribhāṣārūpeṇānirvācyaṃ ityucyate ? | tathāpyayuktamprapañcasya bādhābhāvāt, na tāvatsaṃsārāvasthāyāmā''gamena bādhaḥ sambhavatītyuktam, | muktasya tu bādhakajñānaṃ nāśaṅkanīyameva pralīnasarvakaraṇatvāt, karaṇābhāve ca jñānā'sambhavāt, | na cāsmaryamāṇasya prapañcasyābhāvaḥ śakyate pratyetum, na ca tasyāmavasthāyāṃ  
sambhavati smaraṇam, sarvasaṃskārāṇāmucchinnatvāt,  
tasmānna bādhasambhavaḥ  
yaccā'vidyākṛtoyaṃ prapañca iti, kāpunariyamavidyā ? kiṃ bhrāntijñānam ? kiṃ vā bhrāntijñānakāraṇabhūtaṃ  
vastvantaram ? | yadi bhrāntiḥ, sā kasya ? na brahmaṇastasya svacchavidyārūpatvāt, na hi bhāskare timirasyāvakāśaḥ sambhavati | na ca jīvānām-teṣāṃ  
brahmātirekeṇābhāvāt | bhrāntya'bhāvādeva ca tatkāraṇabhūtaṃ vastvantaramapyanupapannameva | brahmātirekeṇa  
bhrāntijñānaṃ tatkāraṇaṃ cābhyupagacchatāmadvaitahāniḥ  
kiṃkṛtā ca brahmaṇo'vidyā ?, na hi kāraṇāntaramasti | svābhāvikīti cet ? kathaṃ vidyāsvabhāvama'vidyāsvabhāvaṃ syāt | svābhāvikatve cāsyāḥ kena  
vināśaḥ syāt ? | āgamikaṃ dhyānādi tajjanyaṃ vā

### [8.19.p1.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.5)

svarūpajñānaṃ brahmā'vidyāṃ nāśayatīti cet ?, na, na  
hyāgamo vā dhyānādayo vā tajjanyaṃ vā jñānaṃ nityajñānātmakabrahmātiriktamāsti yada'vidyāṃ nāśayet  
tadvarasmānmāyāvādānmāhāyānikavādaḥ, yatra nīlapītādivaicitryaṃ kāryakāraṇabhāvo baddhamuktādivyavasthā ca santānabhedena samarthyate | nityamekarasaṃ  
niṣprapañcamātmānamupeyuṣāṃ tu samastalokavedavyavahārocchittireva syāt  
yadapyāhuḥ-ajñānajanyaḥ prapañco jñānena vināśyate mṛgatoyavat svapnaprapañcavacceti | tadapyayuktam-yadi kulālādivyāpārasthānīyenā'jñānena ghaṭavadutpannaḥ prapañco musalasthānīyena jñānena nāśyate,  
tathāpi nā'sattvaṃ prapañcasya syāt, utpattivināśayogādanityatāmātraṃ syānnā'tyantābhāvaḥ  
kena ca jñānena nāśaḥ ?, nātmajñānena, virodhābhāvāt | niṣprapañcātmajñāneneti cet ?, na, tatrātmajñānāṃśasyāvirodhāt niṣprapañcatvajñānaṃ vināśakamiti pāriśeṣyādāpannam-prapañcābhāvaśca niṣprapañcatvaṃ, na ca vidyamāne prapañce tadabhāvajñānamutpattumarhati | jñānena hyutpannena prapañco nāśayitavyaḥ prāk ca  
jñānāt sadrūpa eva prapañcastasmin sadrūpe'vasthite kathaṃ  
tadabhāvaviṣayasya jñānasyotpattiḥ | tatra jñānotpattau  
satyāṃ prapañcasya nāśaḥ, tadvināśe ca sati tadbhāvaviṣayajñānotpattiritītaretarāśrayatvam  
etena mṛgatṛṣṇikājalasya jñānavināśyatvaṃ pratyūḍham, na hi tajjalaṃ sat paścānnāśyate ? prāgapi hi  
tatra naiva jalam, ajalameva hi raśmiprataptamūṣaraṃ  
bhrāntyā jalātmanā'vagataṃ paścādbādhakena yathāvasthitarūpamavagamyata ityalamanena bālajalpitena  
ityadvaitamatanirāsaḥ

### [8.19.p1.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.6)

ke citvaupaniṣadāḥ-paramārthata evātmā prapañcarūpeṇa svecchayā pariṇamatīti manyante, tathā ca "sadeva somyedamagra āsīt ekamevādvitīyam" tadaikṣata  
bahusyāṃ prajāyeya" (chā030) ityekasyaiva sanmātrarūpatayā prāgavasthitasyātmano'nekavyomādibhedābhinnaprapañcarūpeṇa bījasyeva vṛkṣarūpeṇa pariṇāmo darśitaḥ, "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" (tai.u.2a.)  
ityaupaniṣadā vādā purāṇavādāścā'sminnarthe śataśo  
dṛśyante | "puruṣa evedaṃ sarvam" "neha nānā'sti  
kiñcana" ityādi tu dharmibhedābhāvābhiprāyam, tadyathaiko vṛkṣaḥ prādeśamātrādūrdhvaṃ nānāśākho'vasthito dūrasthairnānā vṛkṣā iti gamyate tadbhedinaścānye  
tebhyaḥ kathayanti-'neme nānāvṛkṣāḥ, kiṃ tveka evāyaṃ  
vṛkṣo nānāśākho'vasthitaḥ' iti tathā nāmarūpaprapañcaṃ  
nānārūpaṃ paśyatām, mūlakāraṇasyaikasyātmano'yaṃ  
nānārūpaḥ pariṇāma ityevamajānatāṃ tattvakathanārthā  
evaṃvidhā vādāḥ- sarvamekasyaiva vistāro na kiñcidatra nānā'stīti  
ye ca punarasattvavādāḥ prapañcaviṣayā avidyāvādā  
bhrāntivādā māyāvādāśca te sarve prapañcasyānityatvādaupacārikāḥ | yathā mṛgatoyarajjusarpasvapnaprapañcādayaḥ kiñcitkālamāvirbhūya paścādvilīyante tathā  
bhedaprapañcarūpobrahmapariṇāmopyāvirbhavati vilīyate  
cetyā''virbhāvatirobhāvadharmakatvasāmyādasannityupacaryate, tasya cā'satkalpatve tadviṣayasya jñānasyāpi  
siddhayatyaupacārikaṃ bhrāntitvam | māyānibandhanatvaṃ ca-“ indro māyābhiḥ pururūpa īyate ” ityādiṣu  
yuktamupacāreṇa vaktum | “ ātmaivaikaḥ satyaḥ ” iti  
ca tasyaiva nityatvāducyate, yathā “ goaśvā eva

### [8.19.p1.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.7)

paśavo'nye tva'paśavaḥ ” iti, tathedṃ draṣṭavyam  
yastvevaṃvidhān vādān yathāśrutārthān gṛhṇāti  
sa paśvantareṣva'paśutvavādama “ādityo yūpaḥ”  
ityādi ca yathāśrutaṃ gṛhṇīyāt | atha tatra pramāṇāntaravirodhaḥ ?, so'trāpi samānaḥ | athārthavādatvāttatra na yathāśrutārthagrahaṇam ?, tadapi samānamprapañcasyāpya'satyatvaṃ vairāgyajananārtham, ātmanaśca  
paramārthatvaṃ mumukṣūṇāmutsāhajananārtham  
vispaṣṭaṃ caitanmṛtpiṇḍavikāradṛṣṭāntadarśanāt-sarvatra hi dṛṣṭāntopādānaṃ sādhyapratipādakasya tātparyābhivyaktyartham, tataśca yathā kāraṇabhūtamṛtpiṇḍavijñānena mṛnmayo vikāraḥ sarvo vijñāto bhavati-śarāvādivikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ mṛttiketyeva satyam, evaṃ prapañcopi sadvijñānena vijñāto bhavati, vikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ  
sadityeva satyam, ityukte jñāyata etat- yathā''virbhāvātirobhāvadharmā nānāvidho vikāraḥ śarāvādiḥ  
prapañco, mṛttikā ca sarvatrā'napāyinī teṣāṃ kāraṇam,  
kāryakāraṇayoścāvasthāmātrabhedāt svarūpabhedābhāvāt  
kāraṇajñānena tatsarvaṃ kāryamavasthābhedenā'jñātamapi  
svarūpeṇa jñātaṃ bhavati, tathā prapañcopyāvirbhāvatirobhāvadharmā'navasthāyī tatkāraṇaṃ cātmā sadrūpaḥ sarvānuyāyī nā'pāyadharmā, tasmin vijñāte sarvaṃ tadātmakamavijñātamapi vyāsarūpeṇa samāsena jñātaṃ bhavatītyetadatra vivakṣitamasti, tasmādekasyaivātmanaḥ pariṇāmoyaṃ bhedaprapañco na tva'sanneva | asattve hi kathaṃ  
sadvijñānena vijñātaḥ syācchaśaviṣāṇavat, na hi mṛtpiṇḍe vijñāte sati śaśaviṣāṇaṃ vijñātaṃ bhavati,  
tathā prapañcopi syāt, tatastu prastutahānireva syāt

### [8.19.p1.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.8)

ekopyātmā'ntaḥkaraṇopādhibhedād bhinno jīva ityucyate jīvabhedācca bandhamuktavyavasthāpyupapanneti  
tadidamayuktam-cidrūpasyātmano jaḍarūpapariṇāmā'sambhavāt | ekatve cātmanaḥ sarvaśarīreṣu pratisandhānaṃ  
syāt-devadatto'haṃ yajñadattohameveti, tathā devadattaśarīre me sukhaṃ yajñadattaśarīre me duḥkhamiti, pāde me sukhaṃ  
śirasi me vedanetivat sarvasukhaduḥkhopalabdhiśca syāt  
antaḥkaraṇabhedād vyavastheti cet ?, na, acetanatvāt-na hyantaḥkaraṇaṃ sukhaduḥkhe anubhavati acetanatvāt, ātmā tvanubhavitā sa ca sarvatraika iti kaḥ  
pratisandhānaṃ dhārayet. tasmādidamapi nātīva sundaramiti  
ityātmapariṇāmavādanirāsaḥ  
saca sarvatraika eveti pratisandhānāpattirityarthaḥ | etanmatadūṣaṇopasaṃhāra pūrvakaṃ sāṅkhyamatamutthāpayati | tasmāditi  
baddhamuktavyavasthopapattiḥ | tathā ca"ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ  
bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām  
ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete  
jahātyenāṃ bhuktabhogāmajonyaḥ ||"  
iti vyaktameva bhogyāyāḥ prakṛte rajassattvatamorūpāyā  
ekatvam, bhoktṝṇāṃ ca bhedādvaddhamuktavyavasthānaṃ darśitam  
aikātmyavādrāstarhyupaniṣadaḥ katham ?, availakṣaṇyeneti brūmaḥ-bhedaśabdo hi vailakṣaṇyavacano loke prasiddhaḥ, tathā hi-susadṛśeṣu vaktāro bhavanti- 'nāsyā'sya ca kaścid bhedosti' iti, tathā''tmanāmapi narapaśutiryagbhedabhinnaśarīravartināṃ śarīrasambandhamapohya

### [8.19.p1.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.9)

kevalaṃ naijarūpeṇa nirūpyamāṇānāṃ padmajaḥparamāṇudvayavanna kiṃ cidapi vailakṣaṇyamastītyanenābhiprāyeṇaikatvavādā nānātvaniṣedhavādāśca | etadabhiprāyameva caitadapi bhagavadvāsudevavacanam"vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini  
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ "  
(a. 5 ślo. 18) iti  
tathaiva "indromāyābhiḥ pururūpa īyate" iti svayamavilakṣaṇopyātmā narapaśvādi vicitraśarīrasamparkavaśād bhrāntyā svayamapi vilakṣaṇarūpaḥ pratīyata ityarthaḥ | ye ca muktānāṃ kṣetrajñānāmīśvareṇa sahaikatvavādāstepyatyantasāmyād bailakṣaṇyā'bhāvācca | tathā  
ca śrutyantaram—  
“yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ  
karttāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim  
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya  
nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti”  
itīśvarasādṛśyāpattimeva muktasya darśayati  
tathā bhagavatā vāsudevenāpyuktam“idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ  
sargepi nopajāyante pralaye na vyathanti ca” (a. 14  
ślo. 2) iti  
yattu—  
“mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ ”

## Linked texts (1)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.313) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1) · Pramāṇa
