<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › [Nyayamanjarigranthibhanga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga) › 54.7

# A Cluster of Nyāya Flowers 54.7

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 54.7

- **Language:** Sanskrit

### [54.7.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.1)

|| oṃ namaḥ śivāya || unmattasyonmattasaṃvarṇanamiti | yathā unmatta unmattāntaraṃ ślāghata evamalabdhavṛtti sāmānyaṃ tathāvidhamevālabdhavṛtti dravyaṃ pradarśayatīti | anityānāntviti | tantupaṭādīnāṃ yuteṣu bhinneṣvāśrayeṣu samavāyitvaṃ tantūnāmaṃśuṣu samavāyāt paṭasya tantuṣviti | vibhūnāntu parasparamākāśādīnāmiti | pṛthagga- 25 timattvayutāśrayasamavāyitvayorabhāvāt | suśikṣitāstviti prābhākarāḥ | te hi sāmānyākāraṃ rūpaṃ padārthasyāhuḥ | na ca rūpaṃ rūpiśūnyamupalabhyate | padārthāntarāṇāṃ hi svarūpeṇa labdhātmalābhānāmavagatānāñca parasparasambandhacintā kriyamāṇopapadyate, rūpasya tvākṛṣṭarūpipratipattereva pratipattiriti anya eva sambandhāntaravilakṣaṇo'yaṃ sambandha iti kā anayoḥ sambandhaṃ prati vimatiḥ "kathaṃ vṛttiḥ" ityādiketi | tathā cāhuḥ 'sambandhitayā hyanavagamyamānaṃ sāmānyaṃ sāmānyam iti nāvagamyate | sambandhantarasavapekṣā hi sambandhantarabuddhiḥ | viśeṣataścātra rūpatayā sambandhitāvagamyate | na ca rūpiśūnyā rūpabuddhirasti | rūpataiva tadā na syāt' iti | na cāpyanyatareti | buddhiradhyavasitatadbhāvatvena bhrāntiḥ, śuktāviva rajatarūpatvenādhyavasitāyām | atadrūpasya jñātvāpi kenacit sādṛśyādinā tadrūpādhyāropaṇamupacāro 'gaurvāhīkaḥ' iti yathā | vicitravikalpaprabandheti | nirvikalpottarakālaṃ yo'yaṃ gaurgaurityādirabāhyasparśī vikalpaprabandhaḥ | yeṣvanugataṃ tatsāmānyaṃ teṣu buddhyānanusandhīyamāneṣu tadvṛttisāmānyagrahaṇāsambhavānna cānusandhānasāmarthyaṃ buddherasti |

### [54.7.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.2)

jātyanaṅgīkāre'pyanugatabuddhiḥ nanvevamapahnuyamāne sāmānye gaurgauriti śābaleyādiṣu yo'yamanuvṛttaḥ pratyayaḥ sa kathaṃ samarthayiṣyate ? uktamatra vikalpamātrameṣa pratyayo vikalpāśca nārthādhīnajanmāna iti | tathā ca paraparikalpiteṣu sattādisāmānyeṣvapi niḥsāmānyāni sāmānyānītyabhyupagamād, aupādhika eṣu sāmānyeṣvanugata- ekasyārthasvabhāvasyetiṃ | ekasyeti niraṃśasya | ko'nyo na dṛṣṭaḥ | pratyakṣadṛṣṭāt svabhāvāt ko'nyaḥ svabhāvo na dṛṣṭo yaḥ pramāṇairbhavataḥ pramāṇatayābhimatairvikalpairanumānaiśca parīkṣyate | pramāṇairiti vikalpavyaktyanumānavyaktyapekṣayā bahuvacanam | tasmād bhramanimitteti | taduktam, 'no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram | śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt' || iti |

### [54.7.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.3)

nānāviśeṣaṇanikareti | nānābhūtāni viśeṣaṇāni gotvaśābaleyatvadravyatvādīni | tadviśeṣaṇopakāraśaktivyatiriktātmano'nupalambhāditi | asyāyamāśayaḥ | dharmiṇaḥ sakāśādamī bhinnā abhinnā vā, bhinnāścedabhyupagamyante tadā bhinnānāṃ sambandha upakāraṃ vinā na ghaṭata iti dharmiṇastadupakārikā śaktiḥ kalpyā | sā ca kalpyamānā ekā anekā vā kalpyeta | anekāścet tāsāmapi śaktīnāṃ tato bhedo'ṅgīkartavyaḥ, na hyekasyānekātmakatvaṃ sambhavatīti | bhinnānāñca sambandha upakārābhāve na sambhavatītyaparāparopakāraśaktikalpanāyāmanavasthāprasaṅgaḥ | athaikā abhinnā ceti pakṣastadapekṣayedamuktaṃ tadviśeṣaṇeti | yasyāpi nānopādheriti | yasyāpi vaiśeṣikādeḥ parasparamāśrayatamva bhinnā nānābhūtā upādhayo dravyatvādayo viśeṣaṇāni yasya tasya nānopādherarthasyopādhibhedādeva bhedirano niścayātmikā dhīrvidhimukheneva grāhikā, pratyupādhi ca bhinneti matam, tasyāpi pakṣe nānābhūtānāmupādhīnāṃ dravyatvādīnāmupakārasyāṅgaṃ kāraṇaṃ yā śaktistadabhinnātmana upādhimata ekena niścayajñānena grahe niścaye sarvātmanā kṛte satyupakāryasyopādhikalāpasya madhyāt ko bhedaḥ ka upādhiviśeṣo'niścitaḥ syāt | sarva eva niścitaṃ ityarthaḥ, ityevamidaṃ dharmakīrttivārttikaṃ vyācakṣate | asmiṃśca vyākhyāne tadviśeṣaṇopakāryavastusvarūpagrahaṇavelāyāmevetyatra tāni viśeṣaṇānyupakāryāṇi yasya vastunastadviśeṣaṇopakāryamiti vigrahaḥ kartavyaḥ |

### [54.7.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.4)

mahatīṃ kṛpāṇavṛṣṭimiti | tathāhi bhaṭṭa āha, agonivṛttiḥ sāmānyaṃ vācyaṃ yaiḥ parikalpitam | gotvaṃ vastveva tairuktamagopohagirā sphuṭam || bhāvāntaramabhāvo hi purastāttu pratipāditaḥ | tatrāśvādinivṛttyātmā bhāvaḥ ka iti kathyatām || ityādi | na ca vargīkaraṇe nimittamiti | ekadeśakālādi | apohānāṃ bhedābhāvāt | abhāvarūpatvāditi bhāvaḥ | upasarganipātānāmiti | prādicādīnāmapohyāsyādarśanādasvatantraprayogatvāt teṣām | tathā cāha bhaṭṭaḥ "cādīnāmapi nañyogo naivāstītyanapohanam” iti | ākhyātaśabdānāñceti | pacatyādau hi nañyoge pākābhāvapratītirna pāṭhādeveti | tathā cāha, ākhyāteṣu ca nānyasya nivṛttiḥ saṃpratīyate | na paryudāsarūpaṃ hi niṣedhyaṃ tatra vidyate || na neti hyucyamāne'pi niṣedhasya niṣedhanam | pacatītyaniṣiddhantu svarūpeṇāvatiṣṭhate || iti | jñānārthābhyāmanya eveti dharmottaraḥ | tathā cāhāsau buddhyā kalpikayā viviktamaparairyadrūpamullikhyate buddhirno na bahiryadeva ca vadan nistattvamāropitam | yastattvaṃ jagato jagāda vijayī niḥśeṣadoṣadviṣāṃ vaktāraṃ tamiha praṇamya śirasāpohaḥ sma vistāryate || iti |

### [54.7.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.5)

nanu bāhyārthavyatirekeṇeti | vikalpo hi jñānaviśeṣastasya yo'yaṃ grāhyānurāgaḥ sa kathaṃ bāhyaṃ vinā sambhavati | svata eva tathātve nirvikalpe'pi tathā bhāvād bāhyārthābhāvaprasaṅgāt | dṛśyacchāyāaivānurañjiketi | svalakṣaṇagrāhidarśanasamanantarabhāvena vikalpānāṃ lākṣānantarasphaṭikaśakalasamanantaravartina iva sphaṭikaśakalāntarasya lākṣācchāyādhāritvaṃ dṛśyacchāyādhāritā | tacca spṛṣṭumakṣamā | aspaṣṭatvāt pratīteḥ, pramāṇāntaravaiyarthyaprasaṅgācceti | vyāvṛttasyāgrahaṇāditi | yadi hi vyāvṛttimapi na viṣayīkuryuḥ kathaṃ prakārāntarasyābhāvāt tacchāyāvalambinaḥ syuḥ | tacchāyānavalambitve ca sādṛśyābhāvāt tadadhyavasāyena bāhye pravṛttirna syāt | api tu kaścidāropita ākāra iti | yadeva ca tasyāropitasyākārasya grahaṇaṃ sa eva tena rūpeṇa bāhyādhyavasāya ityato bāhyavyāvṛttiviṣayatvābhimānaḥ | na pratipattitaḥ | pratipattirhi vidhimukhena | phalata upacaryate | prāguktayuktyā darśanapṛṣṭhabhāvināṃ vikalpānāṃ vijātīyaparā25 vṛttāvevāvasthānāt | vikalpāntarasannidhāpiteti | astīti nāstīti ca vikalpābhyāṃ sannidhāpitau yau bhāvābhāvau |

### [54.7.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.6)

anyathā niyataparicchedābhāvāditi | vastvantaravyavacchedanamantareṇeti śeṣaḥ | gaurevāyamiti yā niyatarūpatayā gṛhītiḥ sā anyavyavacchedamantareṇa neti yad uktaṃ tanna | prathamaṃ tāvad vikalpairniyatasya rūpasya grahaṇaṃ tato'nyavyāvṛttiniścaya iti cennetyāha sandigdhañca vastu na gṛhyata iti | yāvad vyavacchedo na gṛhītastāvadasau niyatatayā na gṛhītaḥ, saṃdigdhatayaiva gṛhītaḥ syāt | na ca vikalpaistathā gṛhyate, niyatatayaiva tataḥ pratītisamutpādāt | ato'smāt kāraṇatrayādanyavyavacchedanemeva vikalpānāṃ viṣaya iti niścīyate | vyākhyātāraḥ khalviti | te hi vidhimukhena pravṛttiṃ yuktyānupapadyamānāṃ paśyanto'pohaviṣayatayā vyavasthāpayanti | vyavahāraḥ punardṛśyavikalpyayorbhedāgrahaṇena pravarttante | asatkhyātigarbhā | evaṃ hyucyamāne asata evākārasya vikalpabuddhau pratibhāsa ityuktaṃ bhavati | nanūbhayathāpīti | yat pūrvamuktamāropitākāraviṣayatvam, yacca ‘api ca’ ityādinoktaṃ tenāpi | atha vā buddhyākārāpohapakṣe āropitākārāpohapakṣe ceti | yathādhyavasāyamiti | abahorūpasya bahīrūpatayādhyavasāyād abahorūpasyābahīrūpatayānadhyavasāyācca | svapratibhāsa iti | pratibhāsata iti pratibhāso grāhyākārastasmin svasminnātmīye vikalpasambandhini |

### [54.7.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.7)

vikalpapratibimbanasyeti | vikalpapratibimbanaṃ vikalpāvinābhūto grāhyākāraḥ, vikalpapradarśito vā dharmottarapakṣe | yāvāṃśca kaściditi | yathā nimittāntaraṃ vinaiva kāsucid vyaktiṣu sāmānyaṃ samavaiti kāsucinneti tava niyamaḥ nimittāntarābhyupagame anavasthāpātād, evaṃ mamāpyapohe bhaviṣyati tatkāriṣveva gauriti pratyaya iti | athaikaṃ sāmānyaṃ vinā kathamekakāryakāritvamevetyāha tulye'pi bheda iti | taduktam, jvarādiśamane kāścit saha pratyekameva vā | dṛṣṭā tathauṣadhayo bhinnatve'pi na cāparāḥ || iti | viśeṣaṇādivyavahāraklṛptiriti | buddhireva nīlāvacchinnamutpalaṃbāhyaṃ bāhyamiva saṃdarśayantyutpadyate na punarbāhyānāṃ padārthānāṃ niraṃśatvādegaṃrūpatā samasti | ādigrahaṇāt sāmānādhikaraṇyaparāmarśaḥ, tatrāpyanekadharmavantaṃ dharmiṇaṃ bāhyamiva pradarśayantī buddhireva tathābhūtodeti | yadāha, saṃsṛjyante na bhidyante svato'rthāḥ paramārthataḥ | bhinnaṃ rūpamabhinnañca teṣu buddherupaplavaḥ || iti | sthūlakālakāryeti | sthūlakālatvaṃ smaraṇādisāpekṣatvāt |

### [54.7.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.8)

sāmānyamidamityevaṃ sa ca tatrānupagrahaḥ | vyāvṛttamidamityevaṃ kiṃ vā buddhiḥ svalakṣaṇe || samānavṛttisāpekṣaṃ na ca sāmānyavedanam | tatra sannihitatvāt tu vyaktivācānupagrahaḥ || samānavṛttyapekṣatvāt sāmānyasyānupagrahe | viśeṣo'pi hi mā grāhi vyāvṛttiṃ sa hi cekṣate || anuvṛttirhi yeṣvasya kā teṣāṃ grahaṇe gatiḥ | vyāvṛttirapi yānyasya yā teṣāṃ grahaṇe gatiḥ || athānuvṛttivyāvṛttinirapekṣaṃ na kevalam | vastveva gṛhyate kāryaṃ kīdṛk tadiha kathyatām || nirvikalpakavelāyāṃ nirdeṣṭuṃ tanna śakyate | tadutthāstūmayatrāpi sākṣyaṃ dadati niścayāḥ || vastuno'ṅgīkṛtā prājñairata evobhayātmatā | yau brūtastvekarūpatvaṃ tāvubhāvapi bāliśau || vicchinnasikthalakṣaṇeti | vicchinnānāṃ bhinnānāṃ sikthānāṃ kaṇānāṃ yallakṣaṇamitarasmād vyāvṛtto dharmaḥ | samānavṛttisāpekṣamiti | kathaṃ tarhi tadvedanamityāha tatra sannihitatvāditi | ubhayatrāpi sākṣyamiti | anuvṛttau vyāvṛttau ca, gaurayamityubhayarūpāṇāṃ teṣāṃ samutpādāt 'ayam' ityatra viśeṣasyāpi pratibhāsāt | yo brūtastvekarūpatvamiti | yo vedāntavādiśākyau | vedāntavādino hi sāmānyātmakameva vastvicchanti, śākyāstu viśeṣātmakamiti | yathā kalmāṣavarṇasyeti | śabalavarṇasya | yatheṣṭaṃ varṇanigrahaḥ niṣkṛṣṭasya varṇasya grahaṇam | parihṛtamācāryaiḥ | "niṣṭhāsambandhayorekakālatvāt” ityādi vadadbhiḥ | ye ceha vṛttī iti | sraji sūtraṃ hi vyāsajya pratipuṣpamekadeśena vartamānaṃ kā te vyasanasantatiḥ | yāmabhyadhād bhavān, na yāti na ca tatrāsīdasti paścānna cāṃśavat | jahāti pūrvaṃ nādhāramaho vyasanasantatiḥ || iti |

### [54.7.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.9)

viśeṣebhyo vyatiriktā'vyatiriktā veti | vyatireke jātirevoktā, avyatireke tu jātipratyayasyaṃ nirviṣayatvam | nityā'nityā veti | ekā'nekā vetyarthaḥ | nityatve hi sarvatraikatvamanityatve tu prativyaktyanyatvādanekatvam | ekā cejjātireva | athānekā, ekākārapratyayasya nirviṣayatvam | tadāśritā svatantrā vā | tadāśritatvapakṣe jātireva nāmāntareṇoktā | svātantryapakṣe viṣayaniyamena pratyayānutpattiprasaṅgaḥ, gavyanāśritā cet sā. śaktiḥ kathaṃ tatraiva pratyayaviśeṣaṃ janayet ? tadullikhyamāne hi viṣayabheda iti | tato bhedāpratibhāsādeva viṣayābhedaḥ, tasmācca vikalpaikyamityataḥ 'kena viṣayāṇāmaikyaṃ gṛhyate' iti na vācyam | miśrīkaroti | ekatayā vyavasthāpayati | katham ? yathaiva viṣayaikyād vikalpānāmaikyaṃ tathā darśanānāmapi | dṛśyādhyavasāyena vikalpānāṃ pravṛtteradhyavasāyāpekṣayā tadviṣayasyāpyaikyam | tadevāha darśanopārūḍhasya bhedasyāgrahaṇāditi | darśanaviṣayasya sarvasyaiva vikalpairekatayādhyavasoyamānatvād dṛśyabhedanibandhanasya darśanabhedasyāgrahaṇādabheda evāvatiṣṭhata ityarthaḥ | avāstavatve yuktyabhāvād | bhavad yuktīnāṃ cāyuktatvāditi bhāvaḥ | kāryekyādityuttaramiti | kāryaikyādekakāryakāritvād | vikalpaikyameva kāryaikyamiti | yo'yaṃ viṣayābhedena vikalpotpādastadeva kāryaikyam |

### [54.7.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.10)

vicitrasahakāryādīti | ayaṃ bhāvaḥ | na śaktiḥ kācidabhinnā sambhavati, abhāvaprasaṅgāditi | ato bhinnā sābhyupeyā | bhinnā ca svarūpasahakārivyatirekeṇa na kācidasti, pūrvameva nirākṛtatvāt | tatra svarūpaśakterabhede'pi sahakāriśaktayo bhinnāḥ, tā hyavacchedakā dharmāḥ | yena cāvacchedakena \[dharmeṇa\] saha svarūpaśaktiḥ svaviṣayajñānotpādikā tasyāvacchedakadharmāntarabhinnatvāt \[prastutatadharma\] viśiṣṭadharmijñānodayakāle kathaṃ dharmāntaraviśiṣṭadharmijñānodayaprasaṅgaḥ | itthañcānyāpoha iti niṣedhātmani bāhya iti cirantanabauddhadṛṣṭyā | śuktikārajatajñānasya viṣayābhāve'pyutpadyamānamya tarhi kathaṃ sambhava ityāśaṅkyāha vāsanā viṣayajñāneti | tathoditā uparañjakatve.... ( atramātṛkākhaṇḍitā ) jātyākṛtivyaktiṣu kaḥ śabdārthaḥ jātimevākṛtiṃ prāhurvyaktirākriyate yayā | sāmānyaṃ tacca piṇḍānāmekabṛddhinibandhanam || iti | vyaktereva padārthatvam cayāpacayasaṅghātasvasvāmitvādikalpanāḥ | yānti vyaktyabhidheyatvapakṣe jhaḍiti saṅgatim || na vyaktilakṣaṇādvāramiyat kāryañca yujyate | vakraḥ panthā na gantavyaḥ praṣṭhe vahati vartmani || upalakṣaṇamāśritya jātisambandhavedanam | prasetsyatīti nānantyavyabhicārakṛto jvaraḥ || pratyakṣaviṣaye vṛttiḥ padasyeṣṭā parairapi | niṣkṛṣṭaṃ na ca sāmānyamātraṃ pratyakṣagocaraḥ || vyaktereva padārthatvaṃ tasmādabhyupagamyatām | tathā ca buddhistatraiva śrutaśabdasya jāyate ||

### [54.7.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.11)

tadetajjaiminīyairna kṣamyate | tathā hi vyaktimātraṃ vā śabdārtha iṣyate viśiṣṭā vā vyaktiḥ | na tāvad vyaktimātram, na hi yasyāṃ kasyāñcidvyaktau gośabdaṃ vaktāraḥ prayuñjate, na ca yāṃ kāñcidvyaktiṃ gośabdācchrotāraḥ pratipadyante | atha gotvaviśiṣṭavyaktiḥ śabdārtha ityucyate, gotvameva hi tarhi gośabdārtho na vyaktiḥ, katham ? śrūyatām | yadi hi vyaktiḥ śabdārtho bhaved vyaktyantare na prayujyeta | atha vyaktyantare'pi prayujyate, sarvavyaktisādhāraṇastasyārtho na vyaktiḥ | nanu vyaktyantaramapi vyaktireva, so'yaṃ vyaktau gośabdaḥ prayukto na sāmānye | maivam | vyaktau ced gośabdaḥ prayujyate karkādivyaktāvapi prayujyeta | yatra prayogo'sya dṛṣṭastatra prayujyate iti ced, adya jātāyāṃ gavi mā prayojī, na hi tatra prayogo'sya dṛṣṭa iti | tasmād darśanamakāraṇam, prativyakti tasyāsambhavāt | abhidhānavaiśasaṃ syāditi | kiñcidabhidadhāti tato'rthāntaraṃ lakṣayatītyā.... vinā nopapadyate'taḥ sāmānyapratītyanthānupapattyā vyaktipratītiriti kramaṃ jano manyate, \[na tu krami\] katvena dṛṣṭetyāha saṃvedanaṃ jñānaṃ janayantīṃ tāmeva paśyāma iti | na ca bhārasya gauravamubhayābhidhāne, yaduktam "\[sacchabdaḥ sattāṃ pravṛttinimittamā\] śritya tadvati dravye pravṛttaḥ śuklaśabdaśca guṇaṃ pravṛttinimittamāśritya tatraiveti mukhyayā vṛttyā sāmānādhikaraṇyaṃ \[bhavati\]" |

### [54.7.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.12)

evamupacaryamāṇasyāsvātantryamapradhānatvamiti asvatanrtvātpadena upacārādityanena padena ca | etaddhi "tadgato nāsvatantratvāt” iti cirantanabauddhagranthagatamiti | atha sattoparaktatatsvarūpe dravye sārūpyācchabdasya vṛttirbhaviṣyatīti cedāha “asaṃbhavāt” iti tatsārūpyasyāsambhavādityarthaḥ | na hi sattayā sārūpyaṃ dravyasya nīlena yathā sphaṭikasya, nīrūpatvāt tasyāḥ | atha yathā ākṛtau pratyayasaṃkrāntyā 'gavayo'yam' ityādau tathā ghaṭādau satpratyayasaṃkrāntyā 'san ghaṭaḥ' iti bhaviṣyati | tadapi na | kutaḥ ? asambhavāt | kathamasambhavaḥ ? dravyasya sattākṛtyasaṃbhavāt dravye satpratyayasaṃkrāntyabhāvaḥ | nanūpacārādanyaviṣayaḥ pratyayo'nyatra saṃkrāman dṛśyata ityāha “vṛttirūpasya bhinnatvā\[d" bhedenopalabhya-\] mānatvāditi | upacāre hi 'yo'haṃ sa evāyam,' 'rājā bhṛtyaḥ' ityupacārā\[d\] lokasya ra\[jā\] dau pravṛtti\[:\] pratyayabhedenopalabhyata iti tadiha bhākta\[:\] vṛttirūpasya bhinnatvād rājñi bhṛtyopacāravaditi | sāmānyaṃ vadan na tadāśrayamāha....iti asvatantratvādiṭūṣaṇāni, teṣāṃ parihāraḥ | na ca yuṣmābhiriṣyate 'samavāyinaḥ śvaityāt' ityādi vadadbhiriti | evaṃ na vyakterapi vācyatā vyaktirapi vā....pekṣayā śabdasya | śabdaḥ saṅkocanīyaḥ | bahuviṣayaḥ \[a\]lpaviṣayaḥ kāryaḥ | tadvadvācyatvapakṣasākṣīṇīti | yasya guṇasya bhāvāt sa guṇo yatra tādṛśasya dravyasyābhidhāne śabdaprayoga ityukte tadvati śabdaprayoga ityuktaṃ bhavati |

### [54.7.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.13)

yathā vidhyantaparyanta iti | vākyena hi niyogaḥ prati .... dūravyavasthitaṃ sakalaṃ vidhyantamākṣipati svasiddhaye iti tāvati vākyānuparatavyāpāre śabde tatpratīteḥ | na hi vyaktyanapekṣāṇāmiti | guṇavyakternirāśrayāyā anupalabbhāt sā dravyānvitā, evaṃ dravyasya nirguṇasyā \[nupalabbhāt guṇānvita\] dravyapratipattiriti | dravyaguṇādīnāṃ sākāṅkṣatvāt parasparānvitārthapratipādanaṃ tacchabdaistaddvāreṇa ca jātīnāmapyanvayaḥ | vyaktīnāṃ hi śabda \[āt na sākṣāt \] pratipattirapi tu jātyavagatyā; jātīnāñcānvaye tadākṣiptavyaktyanvayaḥ kathaṃ syādityevaṃ śabdājjāterjātyantarānvitāyā....| prayogapratipattibhyāmiti | tadvatyeva śabdaṃ prayuñjate tameva ca pratipadyanta iti | yeṣāmartheṣu sāmānyaṃ na sambhavati taiḥ punaḥ | ucyate kevalā vyaktirākāśādipadairiva || evaṃ ḍityādiśabdānāṃ saṃjñā tvaviditātmanām | abhidheyasya sāmānyaśūnyatvād vyaktivācitā || ye punaḥ kalpitānekabhedavṛttiṃ pracakṣate | vācyaṃ tatrāpi sāmānyamatīva grāhikāstu te || na hi ḍitthatvasāmānyaṃ dṛśyate gaganatvavat | kalpanāyāstu no bhūmiḥ kācidasti vipaścitām || guṇaikaniyatāstāvad gandharūparasādayaḥ | gandhatvādivyavacchinnagandhādiguṇavācinaḥ || teṣāṃ na dravyaparyantā vṛttiḥ kvacana dṛśyate | na gandhaḥ padma ityasti sāmānādhikaraṇyadhīḥ || guṇaśabdopabandheti | guṇaśabdasya ya upa samīpe bandhaḥ pra\[yogaḥ\] yathā : śauklyamaśva iti | bhāvapratyayāntasya śuklaśabdasyāśvaśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ nāsti tadvad guṇaśabdopabandhasya, tena \[śuklo guṇo'\]śva iti na sāmānādhikaraṇyamityarthaḥ |

### [54.7.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.14)

anye pūrvāparībhūteti | pūrvāvasthāmatikrānta uttarāṃ phalotpattikālabhāvinoma\[vasthāmā\]śritaḥ kramarūpaḥ sādhya ucyate | kṣaṇasamudāyātmakā ekaphalotpādakatayā hyadhiśrayaṇād yavādayaḥ kṣaṇā ekatve\[na yava\] śabdavācyāḥ | atastasya pākāderekyādapūrvāparāpūrvāparāḥ sampa\[nnā\] iti.... 'grāmaṃ gaccha' ityādau hi ājñayā preritastatsampattyarthameva pravarttamāno dṛśyate'taḥ saiva kāryam | nanu dhātvarthaṃ grāmagamanamasau sādhayituṃ pravarttate tannetyāha bhāvārthamātrakāryatvapakṣasyātidaurbalyāt | vakṣyamāṇanotyeti bhāvaḥ | tatsiddhaye hi puruṣaḥ pravarttata iti | yadi hi asau tatsiddhaye na pravartteta kāryameva tanna syāt, ataḥ 'ātmanaḥ kāryatāsiddhaye pravarttayati' ityarthāt prerakatvam, kāryatvena niyogapratīteḥ; niyogo hyājñārūpaḥ kāryatvenaiva pratīyate śabdāt | apare punarabhinavamiti | mīmāṃsāyāṃ tṛtīyadarśanakartṛbhaṭṭanārāyaṇamatopanyāsaḥ | yasmin pratote sati nirudyogasya sata ātmanaḥ sodyogatvaṃ bhavati sa udyogaḥ | apekṣaṇe'peti | buddhīnām | athaikātmavṛttitvaṃ sambandho buddhīnāmiti tannetyāha ekārthavṛttiprāyastviti | gauraśvaḥ puruṣo hastītyādibuddhīnāmapyekārthasamavāyādvākyārthatve'pi vākyārthatvaprasakteratiprasaṅgaḥ | apekṣānuguṇeti | yo yamapekṣate tena tasya vyatiṣaṅgaḥ sambandhaḥ |

### [54.7.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.15)

padāntaropāttānīti | ekavākyatve sati | yathā vāyavyaṃ śvetamālabheteti....padena.... rupāttaḥ | vākyāntaropāttāni | 'agnihotraṃ juhoti' ityetadapekṣayā 'dadhnā juhoti' iti vākyāntareṇa dadhno vidhānaṃ homānuvādena, ato'gnihotraṃ juhotīti homavidhāyakatvād vākyāntarametad guṇavidhāyakam | prakaraṇapāṭhalabhyāni | vākyāntaravihitānuvādaṃ vinaiva prayājāvaghātādīni 'samidho yajati' iti 'brīhīnavahanti' iti vetyādibhirvākyairvihitāni tatprakaraṇapaṭhitatvāt tānyapyākāṅkṣati | \[ārādupakārakāṇīti |\] teṣāmapi madhye kānicidārād dūre adṛṣṭenopakāreṇopakurvanti prayājādīni | kānicit sannipatyopakārakāṇi | dṛṣṭena tuṣakaṇavipramokādilakṣaṇenopakāreṇopakurvantyavaghātādīni | kānicidantikopanipatitānyapīti | yathā darśapūrṇamāsaprakaraṇe paripaṭhitāni pūṣānumantraṇādīni | pūṣādidevatānāṃ tatrāsannidhānādanupayogādantike prakaraṇe śrutānyapi parityajyante | kānicidatidūravarttīnyapīti | yathā darśapūrṇamāsaprakaraṇaśrutāni pūṣānumantraṇādīni dūrastho'pi pauṣṇaścaruri .... \[sva\]rgakāmapadasya ca yogyatvā .... darśanādaniṣpyamāṇasye .... etadeva kimarthaṃ punara .... |

### [54.7.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.16)

paripakvakaṣāyaḥ | ka....ti taduktam, kaṣāyamukti....paripakvā viśuddhā rāgā.... ma idaṃ kuryādidaṃ kāma....ta evā | jñātāsvāda iti | saṃsva....sākṣātkāramutpādyannāsva.... riṇī sukhañca sādhayatyataḥ karomi tāmiti | sukhātmikā nirīhatā karesvitā jihāsitā anāgatārthalipsayā kriyāśritā sukhātmikā jihā\[sitā su\]khasya duḥkharūpiṇī kriyāśritā | nirīhatāṃ sukhātmikāṃ vihāya kimityādi | prapañcavilayanena vā cittavikṣobhasya śanairnivarttanād jñātāsvādatā\[dikra\]meṇa vā viśiṣṭasiddhiprādurbhāvāt tattvaṃ yathāha, trailokye sarvabhūtānāṃ duṣprāpaṃ yadudāhṛtam | taccāsya bhavati prāpyaṃ prathamaṃ yogino balam || viśi\[ṣṭasiddheḥ prādu\]rbhāvād vā | tathā cāha, niṣprapañcaṃ manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvataḥ | tāmeva labhate tuṣṭiṃ yā na śakyā hyato'nyathā || samāhitaḥ pare tattve kṣīṇakāmo \[bhavatyataḥ\] | \[sarva\]taḥ sukhamanveti rāhuścandramasaṃ yathā || ityādi | tameva paraṃ puruṣārthamiti| apahatapāpmatvādiviśiṣṭātmasākṣātkāra eva paraḥ puruṣārthaḥ | yacchrutiḥ ‘paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇāvatiṣṭhate' iti | dravyaguṇasaṃskāreṣu bādaririti | bādarirācāryo dravyaguṇasaṃskāreṣu śeṣabhāvaṃ pārārthyaṃ mene na yāgaphala\[puruṣeṣu |\] \[vrī\] hyādi dravyaṃ kriyānirvarttanadvāreṇa taccheṣam, dravyāvacchedakatvena ca śauklyādiguṇaḥ kriyāśeṣaḥ avaghātaśca saṃskāraḥ kriyāyogyatāṃ.... \[na hi kriyāyā anyaśeṣatvam \] na kriyayānyat sādhyate | na hyevaṃ vaco'sti yāgāt svargaḥ api tu svargakāmasya yāga iti |

### [54.7.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.17)

tasmiṃstu kṛte svayameveti bādaryadhikaraṇe bhāṣyam | svayameva bhavati....svavāniti nyāyānna punaretadvākyaśrutasvargakāmapadasāmarthyāditi | svargakāmapadasyānvayo durupapāda iti vakṣyamāṇābhiprāyeṇāha | dravyāṇāṃ karmasaṃyo\[ge guṇatvenābhisambandhaḥ, ityā\]di pūrvapakṣasūtram | dravyāṇāṃ siddhirūpāṇāṃ karmaṇā sādhyena sambandho yadā tadā guṇatvenāṅgagatvenaiva sambandho dṛṣṭo dravyañca svarga iti | kāmanāpi dravyāharaṇāṅgatvāditi | .... āhartuṃ neṣyate tat kathamāhartuṃ pāryyeteti | tena svarge candanādau yāgārthamāhartuṃ kāmo yasya sa svargakāma iti | athādṛṣṭenaiva dvāreṇeti | yadyapi \[prītivacanaḥ\] svargaśabdastathāpi tadicchā yāgasyādṛṣṭamupakāraṃ kariṣyati | rathantaraprastāve samudramanodhyānavat | itthañca kriyāsādhaneti | kriyāyāḥ sādhanaṃ kartāraṃ ....śaknoti tadetyarthaḥ | svāmī san karteti | yatastvamasya karmaṇaḥ svāmī tatastvayedaṃ kāryamityadhikārāvasthottarakālaṃ kartṛtvasthāyā ulhāsāt | anupādeyaviśeṣaṇeti | yo hi yāgasādhanatvenopādātuṃ śakyate tadviśiṣṭaḥ kartā bhavati | yathā 'abhikrāman juhoti' 'lohitoṣṇīṣāḥ pracaranti' iti | yattu yāgasādhanatvenopādātumāhartuṃ na śakyate tadvi\[śi\]ṣṭo'dhikārī | yathā yāvajjīvaṃ juhuyāditi | na hi jīvanaṃ puruṣaprayatnena yāgasādhanatvenopādātuṃ śakyate, svataḥ siddhantu tannimittatvenādhikāriṇaṃ viśinaṣṭi |

### [54.7.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.18)

kārakatvānuguṇeti| viśeṣaṇasambandhe hi viśiṣṭaḥ kartā bhavati| viśeṣaṇena sambandha upādeyatve sati viśeṣaṇasya bhavati; yato lohitamuṣṇoṣamupādadate'to lohitoṣṇīṣā bhavanti| upādeyatvābhāvāt tu viśeṣaṇaviśeṣyasambandhābhāvād viśiṣṭasya karturapyabhāva ityanupādeyasya viśeṣaṇasya kārakatvānuguṇyam| adhikṛtasya kartṛtvamiti| yataḥ svargakāmo'trādhikāro ataḥ svargakāmenedaṃ kartavyamityadhikārottarakālamārthaṃ kartṛtvam| yadi hyasau na karoti tattadviṣayo'syādhikāro niṣphala eva syāt| na karturadhikāraḥ| svargakāmakartṛko yo yāgastatra svargakāma evādhikṛta iti yogyatālakṣaṇo'dhikāra ārthaḥ| tadāha, asau svargakāmakartṛko bhavati yadi tatra svargakāmo'dhikriyate| 'tavaitat karma' iti ārthamadhikṛtatvamiti| etacca na yuktam| yadi svargakāmasya kartṛtvenānvayaḥ syāt syādayaṃ pakṣaḥ, sa tu na sambhavatīti tātparyam| karmāṇyāpeti| jaiminirācāryaḥ karmāṇyāpa śeṣabhūtāni manyate| kva teṣāṃ śeṣatvaṃ tadāha, phalārthatvāditi| pratyayārthaḥ kaściditi| yāgaviṣayaḥ prayojakavyāpāro bhāvanākhyaḥ| sādhyasādhanasambandhāparityāgeneti | yajeta yāgena svargaṃ bhāvayet; yato yāgāt svargo bhavati ato yāgaviśiṣṭāṃ bhāvanāṃ kuryāditi | phalañca puruṣārthatvāt puruṣaśca karmārthatvāditi jaiminisūtre pūrvasūtradvayānantarabhāvinī spaṣṭe | audumbarīti | udumbarākhyavṛkṣaviśeṣaprakṛtikā yaṣṭiyaṃjamānamānā yāṃ spṛṣṭvodgātā sāmāni gāyati |

### [54.7.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.19)

nanu karturvācyatve tadgatāyāḥ saṅkhyāyāḥ kathaṃ vācyatvaṃ siddhayati | nāyaṃ doṣaḥ | kriyākṣepalabhyatvāt kartṛmātrasya, tadgatānāntvekatvadvitvādīnāṃ kriyākṣepalabhyatvāt teṣāmeva vācyatvaṃ yuktamanenaivābhiprāyeṇāha, alaṃ cānayā śāstrāntaragarbhayeti | sākṣāt tatsiddhavedanāt | sākṣāt tadarthavyāpāraṃ vinā | na sā kenaciditi | bhāvārthavadanyotpādyatvaṃ kārakavaccānyotpādakatvaṃ tasyā nāstītyarthaḥ | kintu yadvaśāt phalasya janyatāvyapadeśo bhāvārthasya ca janakatā sāso jananī | na vibhajya pradarśayituṃ śakyete iti | prakṛtipratyayābhyāmubhābhyāmapi prayojakavyāpārasyaikasyaivābhidhānāt | sa eva samudāyeneti | ya eva pacatotyādau pratyayabhāgapratipādyo vyāpāraḥ, sa evobhābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ karotītyanena pratipādyate |

### [54.7.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.20)

bhavanti kecid bhāvārthā na karmaśabdā iti | nanu bhāvaśabdena bhāvanābhipretā | bhavaterṇyantād bhāvyate'neneti vyutpattyā paravikṛtena ca bhāvo bhavanaṃ bhūtirityādibhiḥ sa pratyāyayituṃ śakyate'ta evamudāhāryaṃ bhāvayet kuryāditi | atrāhuḥ, bhāvaśabdastāvad ṇijantādbhavateḥ paravikṛte bhāvanāvācye vā bhavanabhūtiśabdau tu prayojyavyāpārāṃśena kathañcid bhāvārthī syātām | śyenaikatrikādayaḥ | śyenaḥ prasiddhaḥ, ekatrikeṇa yajetetyekatrikākhyo yāgaviśeṣaḥ, ekasyāṃ tisṛṣu catasṛṣu yatra stotrāṇi kriyante, sa ekatrika iti | akarmaśabdatvaṃ caiṣāṃ bhāvo bhavanaṃ bhūtirityādīnāṃ karmaviśeṣavācakatvābhāvāt, niṣpādyena rūpeṇa bhāvanāyā anabhidhānādvā | śyenādayastu niṣkṛṣṭayāgamātramācakṣate na bhāvanāmapi, yajisāmānādhikaraṇyaṃ teṣāmiti | prābhākarāstu vyācakṣate "karmaśabdā ityetadvinā bhāvārthā ityukte bhāvo bhavanamityādibhyo'pi anyotpādanamātrapratipādakebhyaḥ kriyāpratītiḥ prasajyeta | bhāvārthā ityetatparihāreṇa ca karmaśabdā ityuktānyotpādakatvarahitasādhyamātrapratipādakebhyo'pi śyenādiśabdebhyaḥ kriyāpratītiprasaṅgaḥ | ubhayoccāraṇe tu anyotpādakatvaṃ pūrvāparībhāvasya sādhyarūpatvaṃ yebhyo'vagamyate tebhyo yajetetyādibhyaḥ kriyā pratīyata iti siddhaṃ bhavati | ekaikapadoccāraṇe hi vivakṣitārthāsiddharbhāvo bhavanaṃ bhūtirityādinā bhāṣyakṛtā darśitā ca, svayaṃśca vyākhyātam 'yajyādyarthaścāto'vagamyate bhāvayediti ca' iti |

### [54.7.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7.21)

tasya ca vyatiriktatvaṃ yāgādikriyāvyatiriktatvam | aparityaktapūrvāparībhūtasvabhāvaṃ sādhyarūpam | bhavatyādau tarhīti | bhavatyādau hi pratyayena yo bhavati, prayojyastadvyāpāro'bhidhīyate, na tu yo bhāvayati tadvyāpāra iti |

## Linked texts (1)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.1.60) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.54.7) · Pramāṇa
