A Cluster of Nyāya Flowers 56.15
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 56.15
- Language
- Sanskrit
56.15.1
ekārthānvayitvamiti | ekārthāvasthāyitvamekārthībhāvaḥ, yatra padānyupasarjanībhūtasvārthāni nivṛttasvārthāni vā pradhānārthopādānād dvayarthāni bhavanti, arthāntarābhidhāyīni vā sa ekārthībhāvaḥ | prayogapratipattibhyāmiti | tādṛśe'rthe prayogāt tādṛśasya cārthasya 20 tataḥ pratīteriti | aśrāddhabhojīti | atra naño bhujinā sambandho na śrāddhaśabdena ityasāmarthyam ; 'dadhighaṭaḥ' ityatra ca pūrṇaśabdaprayogaṃ vinā sāmarthyābhāvaḥ | 'gorathaḥ' iti | atra ca yuktaśabdaṃ vinā | tayorapi tata eva pratiṣedhasiddheriti | yathā arthapratipādane parasparāpekṣasya 25 padsamudāyātmano vākyasya samāsapadānnivṛttiḥ, evaṃ dhātorarthapratipādane pratyayāpekṣasya, pratyayasya cārthapratipādane prakṛtyapekṣasya tata eva nivṛttiḥ setsyatīti |
56.15.2
athaikārthatayā samānaśīlasyeti | ya eva rājñaḥ puruṣa ityasya vākyasyārthaḥ sa eva rājapuruṣa iti samāsasyeti | 'vā' vacanānarthakyamiti | vibhāṣeti samāsavidhau yo mahāvibhāṣādhikāraḥ, sa vārttikakṛtā pratyākhyātaḥ “vā'vacanānarthakyaṃ svabhāvasiddhatvāt” ityanena | kila tadetadarthaṃ kriyate pakṣe vākyamapi yathā syāditi | tacca na vaktavyam | yadi hi vākyasya samāsasya caikārthyaṃ syāt tadānīṃ sādhutvenānvākhyātuḥ samāso vākyaṃ nivarttayed gośabda iva sādhutvenānvākhyāto gāvīśabdam, tena pakṣe prayogārthaṃ tatkaraṇaṃ śobhate | yadā tu vākyasya vyapekṣārthaḥ 'rājñaḥ kaḥ puruṣaḥ, kasya puruṣo rājñaḥ' ityevaṃrūpo rājapuruṣaśabdasya caika eva lolībhūto'rthastadā bhinnārthena rājapuruṣaśabdenāśvaśabdeneva gāvīśabdavat kathaṃ nivarttayituṃ śakyeta, yena pakṣe śravaṇāya vibhāṣārambhaḥ saphalaḥ syādata uktam, svabhāvasiddhatvāditi | tadidamatra tātparyam | vyapekṣāyāṃ samāso na bhavatyekārthībhāve ca vākyam | tena vibhaktaviṣayādanayorbādhyabādhakabhāvo na bhaviṣyati | ato nārtho vikalpapratipādanena | ekārthānāṃ hi vikalpo bhavati, ekārthatā ceha nāstīti | anye tu śobhā corṇamiti | tatra śobhetyatra striyāmākārapratyayasyābhidhānābhāvādasādhutā aṅi tu śubheti syāt | cīrṇamityatra prāptasya iṭaḥ akaraṇamaprāptasya ca ītvasya karaṇam | na yāti vākyaṃ pratibhettum ityatra ca yātiśabde upapade tumun-pratyayaḥ, na ca tatra prāptirasti | yānakriyāyāḥ pratibhedena kriyārthatvābhāvāt | “śakadhṛṣa”ityādau ca yāterapāṭhāt | māturanuharatīti |
56.15.3
atra ca karmaṇi dvitīyāyāḥ prāptāyā aprayogaḥ | phalinabarhiṇau hyadyāsetyatra asterasāvadhātuke'pi bhūrādeśo na kṛtaḥ | balavān āyuṣkāmaṃ rohan vṛddhaṃ........kartavyamiti vārttikaṃ bhāṣyakṛtā pratyākhyātaṃ tenaivābhiprāyeṇa “gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau ceṣṭāyāmanadhvani” ityapi sarvaṃ pratyākhyātaṃ pratyuktam “kimarthaṃ punaridamucyate caturthī yathā syāt | atha dvitīyā siddhā | siddhā karmaṇītyeva | caturthyapi siddhā | katham , sampradattādāne” ityevamādi sarvaṃ yadāvāntarakriyāṇāṃ samarthapadānāṃ vivakṣā tadā kriyābhirāpyamānatvena gamanakriyāyāḥ karmatvāt “karmaṇā yamabhipraiti” iti sampradānatve grāmāya gacchatīti siddhyati, yadā tu karaṇavivakṣā tadā gamanasya tadapekṣakarmatvābhāvād grāmeṇaiva, karmatve grāmaṃ gacchatīti siddhestatra na jñāyate śiṣṭapravāhapatito vivakṣāniyamaḥ kvāsti kvaṇati........karmavivakṣaiva grāmaṃ gacchati, grāmāya gacchatītyādau na vivakṣāvivakṣe avāntarakarmaṇām, kaṭaṃ karotītyādau tvavivakṣaiveti | ayaṃ vivakṣāviva....jñāpitaḥ syāt | tasmād bhāṣyakārābhimatapratyākhyānapakṣe nāsyāpratipādakatvalakṣaṇasya doṣasya nivṛttiḥ | smṛtisandeheti smṛtisandehalkṣaṇaṃ viparyayalakṣaṇamapratipādakatvalakṣaṇañca skhalitaṃ doṣo yasya tadevetat | viplutañceti viplutatvaṃ tattvañca mūle lakṣyeṇa virodhāt |........niyamapakṣayoḥ prātipadikārthasaṅkhyākārakaviśeṣeṣu pratipādanaśaktiravarodhitā lakṣyeta kvacicca prātipadikārthamātramavivakṣi........ato'bhilaṣedityādau phalamātrasyāpyāṅgasyādhikārāt |
56.15.4
kvacit saṅkhyāmātramadhi........dikārthakarmādi vivakṣitameva kvacit kārakamātre ca vivakṣā yathā hyavadad brāhmaṇamupanayeta iti |........dikāt sampratīyate tasya cācāryakamopsitam, sādhyatvanna māṇavaka iti tasyepsitatvāvivakṣā | mahāntamākṣepamatāniṣurityau........ | pratipadamaśakyatvāditi | yathā tairevoktam 'bṛhaspatiradhyāpayitā śakro'dhyetā divyaṃ varṣasahasramāyustathāpi nāntaṃ jagāma' iti | tathā lakṣaṇasya | sāmānyaviśeṣavataḥ | avyavasthānāt | nyūnatvāt | sūtrakṛtā nyūnāni sūtrāṇi kṛtāni, vārttikakṛtā 'antācca iti vaktavyam' ityādīnyupasaṅkhyānāni kṛtāni, punarbhāṣyakāreṇa "mṛjerajādau saṅkrame vibhāṣā vṛddhiriṣyate" ityādyā iṣṭayaḥ kṛtāḥ | evañca mahāpuruṣatrayaparigrahe'pi śobhā corṇamityādyasiddhiḥ | tatrāpi ca skhalitadarśanāt | skhalitānāṃ sandehaviparyayāpratipādakatvādīnāṃ darśanāt | anavasthāprasaṅgācca iti sūtrāvayavaḥ svayamavatāraṇikāsamaya eva vyākhyātaḥ | kaṭandī kodravaudana iti | kaṭandī vaiśeṣikabhāṣyaviśeṣaḥ | manuṣyoktivaditi | yathā prāguktanītyā sarvāsiṅgrahādinā laukikeṣu vacaneṣu vaiyākaraṇo na vyutpatti labhate tathā vedikeṣvapītyarthaḥ | apratipattimantharamukha iti | pratipatterabhāvenāpratipādakatvena mantharamukho niṣkriyavadano mūka iva |
56.15.5
samānavidhitvaṃ tulyatvam | śabde prayatnaniṣpatteriti | na hi yādṛgeva pareṇa śabda uccāryate tādṛgeva pratyuccārayituṃ śakyate; yasmāt prayatnānniṣpādyate abhivyaktiṃ yāti śabdaḥ, ataḥ śabde'pi aparādhasya bhāgitvam | puruṣāparādhasya bhājanaṃ śabdaḥ sambhāvyate, ataḥ puruṣāparādhavaśādanyathāpyuccāryate | kiṃ tvapanītātivyāptoti | tatra “kiti ca” iti guṇavṛddhipratiṣedhe 'mārjanti' ityādyabhipretaviṣayavyāpterativyāpakamāśaṅkya bhāṣyakṛtam "mṛjerajādau saṅkrame vibhāṣāvṛddhireṣyate” ityādi | prayogo nāstyasaṅkara iti | prayogādapi sādhutvaniścayo nāsti, sādhubhirivāsādhubhirapi vyavahārādityarthaḥ | grastanirasteti | grasto jihvāmūlena gṛhīto'vyakto vā, nirasto niṣṭhuraḥ, romaśo gambhīraḥ, ambūkṛto yo vyakto'pyantarmukha iva śrūyate | ādigrahaṇaṃ kalādiparigrahārtham | kvacidācārataścāpītyasya | pūrvamardham - 'saṃsthānena ghaṭatvādibrāhmaṇatvādi-
56.15.6
āha | kalañjavat tatsvarūpasiddhau satyāṃ tadvidhiniṣedhayoḥ śāstraṃ kramate • na tu tatsvarūpameva vidhatte, svarūpasya bhāvārthatvena vidhiviṣayārthatvāyogādityuktam | satyamuktam | kintu śrutismṛtiśāstrayordharmādharmopadeśinoryathopavarṇitenaiva prakāreṇa sādhvasādhuviṣayavidhiniṣedhaparatvam, tatsvarūpapratipattikartavyatāparantu vidhyapekṣitaṃ pramāṇībhavatyeva | yadi vā pāṇinyādiṣṭasmṛtidraḍhimnā mūlabhūtamācamanavidhivad vaidikamapi tathāvidhavidhivākyaṃ kalpayituṃ śakyamiti śāstrasyāpi na viṣayaḥ sādhutvam, śabdavitprayogaśca saṅkararahita eva, tathā hi anyā eva jātitaḥ’ iti; vyajyata iti prakṛtam | śāstramapi śrutismṛtirūpaṃ ‘sādhubhirbhāṣitavyam’ ityādikaṃ pratyavāyapratipādakaṃ ceti | viśeṣe kuśalo yathā sa eva śabdaḥ kvacit prayuktaḥ sādhuranyatrāsādhuḥ ‘aśva’śabdo hi nirdhane sādhuḥ, turage tvasādhuriti | duṣyati cāpaśabdairduṣṭo bhavatīti | kaḥ ? avāgyogavidityarthasambandhaḥ | vrīhikalañjavaditi | ‘vrīhibhiryajeta’, ‘na kalañjaṃ bhakṣayet’ iti | kalañjākhyaḥ śākabhedaḥ | yathopadarśitena prakāreṇa | sādhubhirbhāṣaṇaṃ kāryaṃ na tu asādhubhiḥ sādhava - evaṃbhūtā ityevamiti vidhyapekṣitamiti | yena yena vinā vidherasiddhistattatsvarūpasiddhaye asāvākṣipati, sādhutvāṃśāvagamañca vinā asya na siddhiriti yataḥ sādhutvāvagamastadapi vyākaraṇamākṣipatyeva | mūlaśāstramapīti yadā hyetena sādhusvarūpaṃ nirṇītaṃ tadā tadanirṇayadvārakaṃ mūlaśāstrasya yadaprāmāṇyaṃ tannivartata eva |
56.15.7
arthapratītipārārthye iti | arthapratītau pārārthyamaṅgatvam | prayoganiyamāpūrvadvāraketi | yathā pakṣe prāpte'pi prāṅmukhabhojane niyamādapūrvam, evamarthapratītiparatvena pakṣe prāpte'pi śāstraprayoge niyamād yad apūrvaṃ tena dvāreṇa | parṇamayyādiṣviti | 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' ityatra juhvā homasādhanatvena nirjñānāt phalaśruterarthavādataiva vyavasthāpitā | nanu tātparyaparyālocanayārthavādataiva prāpnoti, tannetyāha śabdaśaktittātparyeti | śabdasaṃskārādivikalpā iti| bahubhāṣitvādityanena bhaṭṭaṃ sūcayati, sa hi bahubhāṣitvena prasiddhaḥ | tathā ca, bhaṭṭasya tasya bahubhāṣaṇalabdhakīrterdiṅnāgadūṣaṇamidaṃ na tu dharmakīrteḥ || iti | tamevaṃ pratipādayanti | tathā cāha saḥ, saṃskṛtānāñca śabdānāṃ sādhutve parikalpite | vaktavyaḥ kasya saṃskāraḥ kathaṃ vā kriyate punaḥ || na tāvadasti śabdatvavarṇatvavyaktisaṃskiyā | sarvatrātiprasaṅgena na vyavasthā hi siddhayati || śabdatve saṃskṛte syāddhi dhvanīnāmapi sādhutā | varṇatve'pyekavarṇānāṃ gāvyādīnāñca tulyatā || gavādiṣu gakārādyaṃḥ sakṛt saṃskṛtaḥ kvacit | gāvyādiṣu sa eveti sādhureva prasajyate || ityādi | itaretarāśrayatvamapi | vyākaraṇāt sādhutvaparijñāne sati tatprayoktṝṇāṃ śiṣṭatvam, sati ca śiṣṭaprayoge vyākaraṇasya prāmāṇyamitītaretarāśrayatvam |
56.15.8
tadapanayanamārgaḥ pradarśita iti | tatra manvādivacanāni tāvacchāndasarūpasiddhyā siddhyanti 'vedavidvacaḥ' iti vacanāt | 'janikartuḥ' 'tatprayojakaḥ' iti ca nipātanāt siddhyati | tata eva jñāpakāt 'jātivācakatvāt' iti ca siddham | 'āndhyabhāvyam' ityaguṇavacanatve'pi brāhmaṇādipāṭhāt ṣyañ | 'aviravikanyāyena' ityatra tu yathā aviḥ aviśabdaḥ avikanyāyena avikamukhena pratyayamutpādayatīti bhinnapadatvena vyākhyeyam | 'anyathākṛtvā coditam' ityatra ca siddhāprayogatvasyāvivakṣayā ṇamul kṛtaḥ | bhāṣyakāravacanādvā siddhāprayogatve'pi sādhurevāyamityeke | nipuṇamatibhiḥ pratisamāhitameveti | bhartṛhariprabhṛtibhirhi tathā tad vyākhyātaṃ yathā teṣāṃ dūṣaṇānāmavakāśa eva na bhavatīti | tathāhi yattāvaccoditaṃ 'kriyāvacanatve'stibhavatyādīnāṃ dhātusaṃjñā na prāpnoti' iti, tattatraiva pratisamāhitam | nātra laukikyāḥ kriyāyāḥ parispandasvabhāvāyā dhātubhyaḥ pratītirvivakṣitā, yenāsyādīnāṃ dhātusaṃjñā na bhavedapi tu śabdārthabhūtāyāḥ | tathāhi kārakavyāpāraviṣayīkṛto'rthaḥ kriyeti kriyāśabdārthaḥ | etadeva bhāṣyakṛtā 'kārakāṇāṃ pravṛttiviśeṣaḥ kriyā' iti vadatā pradarśitam | tadevaṃ kārakapravṛttiviṣayaḥ pūrvāparībhūto'rthaḥ kriyeti vivakṣāyāmastyādyarthasya sādhanāya vyāpāraviṣayatvena pūrvāparībhūtasya śabdenābhidhānāt kriyārūpatā | tathāhi asti ātmānaṃ vibhartīti gamyate pūrvāparībhāvastaduktam, yāvat siddhamasiddhaṃ vā sādhyatvena vivakṣyate | āśritakramarūpatvāt sā kriyetyabhidhīyate || ityevamanyatrāpi | tenaiva pratisamāhitānīti |
56.15.9
tathāhi śobhetyādau udbhaṭenaiva pratisamādhānaṃ kṛtam | "a pratyayāt" iti prāk prakṛtinirdeśe kartavye prāk pratyayanirdeśād yogavibhāgakaraṇenāpratyayaṃ kṛtvā 'śobhā' iti sādhayet | 'cīrṇam' ityatra ca pratiṣedhavidherbalīyastvāt kvacid vihitabādhaḥ, teneha vihitasyeṭo bādhaḥ | anityamāgamaśāsanamiti vā | utvaṃ tu "ti ca" ityanena sūtreṇa gatyarthaṃcarestena lakṣaṇārthasyettvena bhavitavyam | “ṛta iddhātoḥ” ityataḥ sūtrādanantaraṃ 'kṛtaśca' iti kartavye yad upadhāgrahaṇaṃ tadāvṛttijñāpanārtham, 'ca' grahaṇañcaitad rephāntamavaseyam | "upadhāyāśca" upadhāyā ṛta ittvaṃ bhavati | caḥ caraścopadhāyā ittvamityarthaḥ | 'car' iti luptaṣaṣṭhyantam | 'na yāti vākyaṃ pratibhettum' ityatra ca 'yāti' iti tiṅantapratirūpako nipātaḥ 'śakyate' ityarthe vartate | evaṃ hi 'adyāsa' ityatrāpi 'āsaśabdo nipāta eva 'babhūva' ityasyārthe | "kṛtyānāṃ kartari vā" ityanantare'pi 'vā'grahaṇe "tulyārthairatulopamābhyāṃ tṛtīyānyatarasyām"ityatra yad vikalpavāci 'anyatarasyām' grahaṇaṃ tad vyavasthitavibhāṣārtham, tena kvacid dvitīyayāpi saha vikalpaḥ siddho bhavati tena 'māturanuharati' iti siddham | kāndiśīka ityatrāpi abhiyuktairvyutpattiḥ kṛtaiva | sā ca darśitā | pratyayaḥ vibhaktyaluk cātrāpi prāṅnītyā prakāraviśeṣāśrayaṇena samarthayitavyaḥ | bhrājiṣṇurityatra tu "bhuvaśca" iti 'ca' śabdasyānuktasamuccayatvād iṣṇupratyayo vṛttikāreṇa darśitaḥ | auṇādikānāmapi gami-gāmi-bhāviprabhṛtīnāṃ yaugikatvadarśanād 'vṛña eṇyaḥ' iti eṇyapratyayena vareṇyaḥ |
56.15.10
evaṃ gaṇeyaśabde'pi ṇerlopaḥ kayāpi bhaṅgyā corṇamitivat samarthyaḥ | yat punaḥ, smṛtiviparyayāpādanaṃ tadabhiprāyāparijñānādeva | śabdānāṃ hi rāśitrayeṇānuśāsanam | chandomūlaprayogadarśanāt, chandobhāṣāprayuktidṛṣṭeḥ, bhāṣāprayogāvagamācca | na punarviṣayaniyamastaistaiḥ sūtre kriyate | avaśyaṃ caitadevaṃ vijñeyam, yadi punaḥ paripanthyādayaḥ śabdāśchandoviṣayā eva syustadā padapadārthavyutpattyabhāvādapratipādakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ śruteḥ prasajyeta | chandograhaṇantu teṣu teṣu sūtreṣu teṣāṃ svamate vyākaraṇasyāvaśyādhyeyatvam dugdhadhāreti dugdhadhārāvadamalā madhurāśca tathā sudhābinduniṣyandinyastu yāḥ | tat kutastyamitaretarāśrayamiti | sati vedāṅgatvena vyākaraṇāt pramāṇabhūtārthaniścaye vedasyāpratipādakatvābhāvāt, | prāmāṇyam, sati ca tatprāmāṇye tadaṅgatvena vyākaraṇaprāmāṇyamiti yaditaretarāśrayaṃ tat kutastyam | bhogimataśrutasaṅgibhiḥ | bhogī śeṣaḥ, tanmataṃ mahābhāṣyaṃ tacchrutena saṅgaśīlā ye bhartṛhariprabhṛtaya āryā iti bhadram |
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit