<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › [Nyayamanjarigranthibhanga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga) › 69

# A Cluster of Nyāya Flowers 69

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 69

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [69.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10) — 5 parts

### [69.p1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p1)

avijñātatattve'rthe iti sāmānādhikaraṇyanirdeśādartha evānyapadārtho na puruṣaḥ | puruṣo hi ṣaṣṭhyā niradekṣyata avijñātaṃ tattvamasyeti | tattvapadopādānena dharmiṇaḥ sāmānyadharmamātraviśiṣṭasya vijñātatvaṃ sūcayati | kāraṇopapattita iti saṃśayajñānollikhyamānapakṣadvayānyatarapakṣotthānānukūlakāraṇāvalokanaṃ tattvasyotthāpakamāha | ata evāvijñātatattve'rthe bhavantāvapi bubhutsāvimarśau na tarkatāṃ prāpnutaḥ | tattvajñānārthamiti sākṣāt pramāṇatāmasya nirasyati | pramāṇānugrahantu viśeṣapariśodhanadvāreṇa vidadhat tattvajñānāya kalpate | tarka ūha iti paryāyopādānasya prayojanaṃ vakṣyāmaḥ | tenāyaṃ sūtrārthaḥ, avijñātatattve sāmānyato jñāte dharmiṇvekapakṣānukūlakāraṇadarśanāt tasmin sambhāvanāpratyayo bhavitavyatāvabhāsastaditarapakṣaśaithilyāpādane tadgrāhakapramāṇamanugṛhya tān sukhaṃ pravarttayaṃstattvajñānārthamūhastarka iti | yathā bāhyakelipradeśādāvūrdhvatvaviśiṣṭadharmidarśanāt puruṣeṇānena bhavitavyamiti pratyayaḥ |

### [69.p2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p2)

nanu tattvajñānārthamityukte sati sāmarthyādavijñātatattvatā labhyata eveti kimarthaṃ svakaṇṭhena punaranūdyate ? bāḍham | kintu kvacidviṣaye jñātatattve'pi pūrvatarkeṇāvamṛṣṭe satyuttarakālaṃ tarkito mayā ayamartha iti smaryamāṇatarkaviśeṣaṇatayā gṛhyamāṇo viśeṣaṇībhūtastarkaṃstattvajñānārtho bhavatīti tadvyudāsāya punaravijñātatattvagrahaṇam | mārgaśodhanadvāreṇa tarkasya tattvajñānārthatvamiha vivakṣitam, taccāvijñātatattve'rthe sambhavatīti |

### [69.p3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p3)

triśaṅkuriveti | triśaṅkurnāma rājā vasiṣṭhaśāpāccaṇḍālatāṃ prāpto viśvāmitreṇa yājayitvā svargaṃ prāpitaḥ, caṇḍālatvena devaiḥ pracyāvyamāno viśvāmitrahuṅkāreṇa nādhaḥprāpto bhūmim, madhya eva vyomno'valambamātro'dyāpi tiṣṭhatīti | janmocchedadarśanāt kṛtakatatkāraṇapratyaya iti | yadi hi janmakāraṇamakṛtakaṃ nityaṃ syāt kāraṇānucchedaḥ syāditi kṛtakadharmādharmakāraṇaniścaya iti | tathā ca bhāṣyam “tasyodāharaṇam, kimidaṃ janma kṛtakena hetunā nirvartyate ? āhosvida akṛtakena ? athākasmikam ? ityevamavijñātatattve'rthe kāraṇopapattyā ūhaḥ pravartate | yadi kṛtakena hetunā nirvartyate, hetūcchedopapanno janmocchedaḥ | athākṛtakena, hetūcchedasyāśakyatvādanupapanno janmocchedaḥ | athākasmikam, tato'kasmānnivartamānaṃ punarna nivartsyatītyanuvṛttikāraṇaṃ nopapadyate iti janmānucchedaḥ | etasmiṃstarkaviṣaye karmanimittaṃ janmeti pramāṇāni pravartamānāni tarkeṇānugṛhyante, tattvajñānaviṣayasya ca vibhāgāt tattvajñānāya kalpyate tarka iti” | athavā kāryodāharaṇatvādasyeti | yathā vṛddhasaṃjñāyāṃ śālāmāleti rūpodāharaṇaṃ śālīyo mālīya iti tu kāryodāharaṇaṃ tathātra tarkaḥ svarūpeṇa na darśitastatkāryaṃḥ punarnirṇayo darśita iti | tathāhi, dharmādharmarūpakṛtakahetujanyatve janmano yāvannirṇayaphalamanumānaṃ supratiṣṭhaṃ nābhivritaṃ tāvanmadhye tarkadaśātra sthitaiveti |

### [69.p4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p4)

hṛdayaśuddhiprakāśanāthamiti | mayaivamayamartho jñāta iti prakāśanena hi vītarāgatā tato darśitā bhavati | kāpilāstu buddhidharmamūhamiti | śuśrūṣā-śravaṇa-grahaṇa-dhāraṇa-vijñānohāpohatattvābhiniveśā aṣṭau te buddherdharmā uktāḥ | tathā ca 'vijñānamūhanam' ityādyāhuḥ | tatrāpūrvaprayuktatvena dharmāṇāṃ pratikaraṇaṃ bhede sthite iti | prathamāhnike vyākhyātam | vidhyantādhikaraṇasiddhāntanyāyeneti | "itikartavyatā'vidheyaṃjateḥ pūrvavattvam" ityatra vidhyantādhikaraṇe cintitam | 'sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcasakāmaḥ' ityatra tāvad

### [69.p5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p5)

yāgenāpūrvasādhanamiti pratīyate, tatra yāgo laukikatvājjñāyate, kathaṃ cāpūrvaṃ sādhayedityetanna jñāyate| iha tvapūrvaṃ sādhayedityetāvanmātramuktam, kathaṃ sādhayeditītikartavyatā noktā| teṣāṃ cārthānāṃ jñāyata evetikartavyatā teṣāṃ kartavyatāmātramupadiśyate yathaudanaṃ paceti | yeṣāṃ tu na jñāyate te sahetikartavyatayopadiśyante yathā darśapūrṇamāsau, evaṃ cettanna jñāyate yāgenāpūrvanirvṛttāvitikartavyatā yasmānnoktā| sā cāsti laukikī vaidikī ca| ata itikartavyatāyā avidhiḥ, avidhānena yajateḥ pūrvavattvaṃ vihitetikartavyatākatvam| evaṃ ca laukikī| sā kāryā syād vaidikī niḥsaṃśayā| "sa laukikaḥ syād dṛṣṭapravṛttitvāt" iti laukikīmāśaṅkya "liṅgena vā niyamyeta liṅgasya tadguṇatvāt" ityādinā vaidikyeveti siddhāntitam| sa kartavyatopāyo laukikaḥ syāt pārvaṇasthālopākādau tasyaiva pravṛttidṛṣṭeriti pūrvapakṣasūtrārthaḥ| liṅgena vettikartavyatā niyamyeta vaidikyeva na laukiketi, liṅgaṃ ca saurye caro prayāje kṛṣṇalaṃ juhotītyādi, evamādirliṅgairrñāyate vaidikaiti, kathaṃ kṛtvā ? liṅgasya tadguṇatvāt| ete hi prayājādayo vaidikasya darśapūrṇamāsāpūrvasya guṇāḥ| ato vaidikāḥ pūrvāṅgatvadveṣāṃ vikṛtau darśanamevamupapadyate yadi tad vaidikamapūrvaṃ tebhyo vikṛtiyāgebhyo dharmān prayacchati, te ca tadgrahaṇena tatpūrvakā bhaveyuḥ, nānyathā asti ca darśanam, ato vaidikyeveti dvitīyasūtrārthaḥ| prākṛtavad vaikṛtaṃ karma kartavyamiti| vihiteti kartavyatākasya dharmā avihitetikartavyatāke kartavyā ityarthaḥ| dravyadevatādicodanāsārūpye| tathā ca sūtram "yasya liṅgamarthasaṃyogādabhidhānavat" iti yasya vaidikasya vidhyantasya liṅgaṃ kiñcicchabdagatamarthagataṃ vā vaidikyāṃ karmacodanāyāṃ tadguṇavākye vā dṛśyate, tatra sa vidhyantaḥ syāt| kutaḥ ? arthasaṃyogāt| tasyārthasya liṅgasya tena vidhyantena saṃyogo'nubhūtapūrvaḥ saṃyoginoścānyataro dṛśyamāna itaramadṛśyamānamanumānād buddhau sannidhāpayati, abhidhānavat| yathāgnihotramityabhidhānaṃ kauṇḍapāyināmayane śrūyamāṇaṃ tannaiyamikāgnihotradharmān buddhāvupasthāpayati|

### [69.p6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p6)

nanūhapravareti | taduktam “anāmnāteṣūddamātratvamāmnāyeṣu hi vibhāgaḥ” iti | ūhaḥ 'agnaye' ityasya sthāne 'sūryāya' iti padasya prayogaḥ | adhvaryuṇā pravarānuśrāvaṇe kriyamāṇe ye yajamānasambandhigotraprasiddhād upayogamabhisvarairuccāryante te pravarāḥ | subrahmaṇya indra āgaccheti subrahmaṇyanigade amukagotro yajata iti | yad yajamānasya saṃkīrtanaṃ tannāmadheyaṃ yeṣūhapravaranāmadheyeṣu | amantratvaṃ śiṣṭairmantratvenānabhidhānāditi | rathantaramuttarayorgāyatīti | yad yonibhūtāyām ṛci kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīti vṛcanāt “kayā naścitra ābhuvadūto” ityasyāmutpannam, taduttarayordhātoruttarākhyagranthaviśeṣavipaṭhitayoḥ, gāyatīti prākṛtaṃ rūpaṃ yena viśiṣṭastotrasādhanatā rathantarasya prakṛtau jātā ūhyate prokṣitābhyāmulūkhaleti | prokṣaṇākhyo yaḥ saṃskārastuṣakaṇavipramokākhyasaṃskārajanakayorulūkhalamuśalayoḥ kṛtaḥ, sa nakheṣu tatsaṃskārajanakatvādūhyate |

### [69.p7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p7)

dharmasyārthaṃkṛtatvād dravyaguṇavikāreti | tatra dravyodāharaṇaṃ pratipāditam | bārhaspatyaṃ caruṃ naivāraṃ saptadaśaśarāvaṃ nirvapediti nīvāravyaktirūpadravyāśrayaṇena tatpravṛtteḥ | guṇodāharaṇaṃ tu saṃsthite ṣaḍahe madhvaśnātīti, ṣaḍahenopāsīteti dvādaśāhe codanā svatantrā vā | tata uktam, saṃsthite ṣaḍahe madhvaśnātoti | yadi daivāt ṣaḍahaḥ saṃtiṣṭhate na kriyate'śanam | madhvaśanaṃ kartavyamiti ṣaḍahakāryaṃ madhvaśanaṃ vidhīyate | guṇatvaṃ tu madhvaśanasya pradeśāntare ṣaḍahāṅgatvena vidhānāt | yadā ṣaḍahenopāsanaṃ kriyate tadā tadaṅgatvena madhvaśanamapi kvacit pratipāditamiti tad dṛṣṭvā guṇaśabdena madhvaśanasya pratipādanam | vikārodāharaṇam, nakhanirbhinnaścarurbhavatītyatra nakhā vikāraśabdenābhidhīyante, tuṣakaṇavipramokalakṣaṇe vādhikāre nakhāḥ śrutāḥ | vyatikramaḥ punaraprāgāgamyasamarthasya yūpasya parityāgo'nyasyāsamarthasyāśrayaṇaṃ yathā paridhau paśuṃ niyuñjīteti | na hi paridhiralpaparimāṇasya paśorapyāgamye samarthaḥ iti | pratiṣedhastu na girā gireti brūyādairaṃ kṛtvodgāyediti jyotiṣṭome yajña-yājñīyaṃ sāma prakṛtya stutaṃ na girā gireti kuryāditi | tatra sāmni yad gireti padamasti tanna brūyāt | kiṃ tarhi kuryādityāha, airaṃ kṛtvodgāyediti irāśabdasya vikāramirā iretyādikaṃ kṛtvā gāyedityarthaḥ | tadeteṣu nīvāramadhubhakṣaṇanakhaparidhīrāpadeṣu dravya-guṇa-vikāra-vyatikramapratiṣedharūpeṣu vrīhi-ṣaḍaholūkhalamuśala-yūpa-girāpadadharmāḥ karttavyāḥ | neti tatra pūrvapakṣavādī, ye vrīhau viditāste kathamavihitatvād nīvāreṣu kriyeran, ye ca ṣaḍahadharmāste kathaṃ madhvaśane, ye colūkhalamuśalayoḥ śrutāḥ prokṣaṇādayaste kathaṃ nakheṣu, yūpopadiṣṭāśca kathaṃ paridhau, girāpade ca ye śrutā gotyādayaste katham irāpade śrutyabhāvādanuṣṭhīyerannityāha tataḥ siddhāntasūtramidaṃ dharmasyārthaṃkṛtatvāditi | eteṣu nīvārādiṣu codanānubandhaḥ | vrīhyādisambandhena yā dharmāṇāṃ codanā tayānubandhaḥ sambandhaḥ, tatsambandhena nīvārādisambandhena vrīhyādigatatvacoditadharmasambandhaḥ syāt | kutaḥ ? samavāyāt | yato'sau dharmaḥ prokṣaṇādi vrīhīn prokṣatīti vrīhyādisambandhena śrutastatra tatra samavaitīti sambhāvyate kāraṇāntarādataḥ kāraṇāntarasambhāvyamānāt tatsamavāyāt kartavyā eva te dharmā ityarthaḥ | kintu

### [69.p8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p8)

kāraṇāntaramityāha, dharmasyārthakṛtatvāditi | prakṛtau tāvad dharmāṃṇāmarthakṛtatvamapūrvaprayuktatvaṃ pratipāditam, yo'sāvapūrvasādhanabhūto'śo vrīhyādeḥ, tamuddiśya dharmaprayogaḥ, prayojanatvāt | na svarūpoddeśenārthatvaprasaṅgāditi | tasya cāṃśasya nīvārādiṣu bhāvāt teṣu taddharmaprāptiriti tatra nānarthatvam, tadevamudāharaṇapañcakenohapañcakamatra sūtre darśitam | bhaṭṭena tu dṛṣṭamukhyārthatā-svārthasamavetārthatādibhiḥ prayuktāḥ prakṛtau mantrāgatāḥ kāryātideśato 'vikāreṣvaniṣiddhohakāryāpanneṣu pañcadheti pañcavidhatvaṃ yat pratipāditaṃ tad mantrohasyaivetyalam |

### [69.p9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p9)

tadabhāve'pi mantrasaṃskārasamānayogakṣematvamiti | uttarādharaṃ rathantaraṃ yonāviva viśiṣṭastotrasampādakatvenopakāri rathantaratvāt prakṛtarathantaravaditi | mantrasaṃskārasamānayogakṣematvam, yathā mantrasaṃskārayoranumānaṃ pradarśitaṃ tathātrāpītyarthaḥ |

### [69.p10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p10)

na ca vitarkasahāyaḥ śabdastāttvikamarthaṃ pratipādayatyato vitarkamātrasya śabda evāntarbhāvo vitarkaviśeṣe'stūhojnumānamevetyāha nyāyaviśeṣātmakastviti | ato nāsti mīmāṃsakadṛṣṭyā pṛthagūhaḥ kaściditi atha 'sūryayeti padaprakṣepa ūhaḥ' sa kathamanumānaṃ agnaya ityasya sthāne sūryayeti padasya prayoga ūhasya phalam, nohaḥ | iha tu pūrvoktayā nītyā pramāṇavyatirikta ūha upapāditaḥ, śrotriyāstu tadanabhijñatayā nyāye nyāyaphale vohaśabdamupacaritavanta ityalaṃ śāstrāntarodgāragahanābhiḥ kathābhiḥ |

### [69.p11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p11)

tarkānantaraṃ nirṇayo bhavati paṭhitaśceti sa lakṣyate,

### [69.p12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p12)

avadhāraṇamapi tathā syādityarthagrahaṇam | indriyādijanitamapi tadavadhāraṇamastyeva nyāyoparamahetostu nirṇayasyoddeśāt sa evānumānajanyo lakṣaṇīya iheti pakṣapratipakṣābhyāmityuktam |

### [69.p13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p13)

na hi tābhyāṃ nirṇayaḥ, tayoranyataraviṣayo hi bhavati na tatkaraṇaka eveti, satyam, iha tu pakṣapratipakṣaśabdābhyāṃ tadviṣayau sādhanatadupālambhau lakṣyete, tau ca tasmin karaṇameva | kimarthaṃ punarlakṣaṇā āśrīyate sādhanopalambhābhyāmeveti kathaṃ na sūtritam ? evamabhidhīyamāne punastayorviṣayo mṛgyaḥ, lakṣaṇāprayoge tu so'pyavagato bhavet, mukhyamabhidhāya taditaro lakṣyate | bhavatvevam, dvābhyāṃ kathaṃ tu nirṇayaḥ, ekameva hi sādhanaṃ nirṇayāya kalpate ? evametat, na dvitīyamapi sādhanaṃ nirṇayanimittamācakṣmahe, kintu tadupālambhaṃ sādhanañca sādhanopālambhaśca sādhanopālambhau tābhyāṃ nirṇayaḥ |

### [69.p14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p14)

viṣayanirdeśāyārthapadamiti | arthaḥ pakṣa iti | ata eva hi manyanta iti | yata eva bubhutsā nivarttate'ta eva bubhutsāpūrvakatvāt saṃśayasya, tadabhāve tatpūrvakanyāyapravṛttyabhāvaḥ | avimṛśyāpi bhāvāditi | indriyādijanmanna iti śeṣaḥ | na nirṇaya eva tarkasyāpi kvacidanivṛtteriti | pratibandhasāmagrīvaikalyābhyāmiti śeṣaḥ |

### [69.p15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p15)

parīkṣāviṣayo yo hi nirṇayo nyāyanirmitaḥ | niyamatrayamapyetat tasminna hi na yujyate ||

### [69.p16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p16)

yadyapyaniścitamatiḥ kurute na vādaṃ śrutvā tathāpi parakīyanayapraveśam | antarmatadvayabalābalacintanena saṃśayya nirṇayati nūnamasau svapakṣam ||

### [69.p17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p17)

pakṣapratipakṣau vyākhyātau, tayoḥ parigraho'bhyupagamo niyamaḥ | eko vakti nityaḥ śabdaḥ aparastvanityaḥ śabdaḥ ityāha, so'yaṃ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ | etacca rūpaṃ kathātraye'pi sādhāraṇamiti viśeṣamāha pramāṇatarkasādhanopālambha iti | pramāṇaistarkeṇa ca sādhanaṃ sādhanopālambhaścāsmin kriyata iti pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ | na tvīdṛśī vitaṇḍā tasyāḥ pratipakṣasādhanopanyāsaśūnyasvabhāvatvāt |

### [69.p18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p18)

nanu pratyakṣādeḥ pramāṇasya parapratītyanupāyatvānna tena vāde sādhanopālambhau śakyakriyau | tarkasya tu pratītisādhanatvamapi tāvanna sambhavati sambhāvanāpratyayasvabhāvatvāt kimuta parapratyāyanāṅgatvaiti natarāṃ tasya sādhanopālambhahetutvam | satyamevam, iha tu na pramāṇaśabdena pratyakṣāderanumānamapi tu pramāṇamūlā avayavā ucyante | taiśca siddhayupālambhau kriyete, evaṃ tarkasya tu svataḥ sādhanopālambhakaraṇakauśalaśūnyātmano'pi pramāṇānugrāhakatvāt pāramparyeṇa taddhetorārāśayaśuddhipradarśanārthamupādānam |

### [69.p19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p19)

yadyevaṃ pramāṇapadenaiva tanmūlāStepavayavapratipādanāt pañcāvayavopapannagrahaṇamatiricyate | tatra kecidācakṣate, pramāṇatarkasādhanopālambha iti vādalakṣaṇe, chalajātinigrahasthānasādhanopālambha iti ca jalpalakṣaṇe śravaṇād vāde sarvātmanā chalādiniṣedhaprasaktau katipayanigrahasthānodbhāvanāmyanujñānārthaṃ pañcāvayavopapanna-

### [69.p20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p20)

grahaṇam | anena ca 'hīnamanyatamenāpyavayavena nyūnam' | 'hetūdāharaṇādhikamadhikam' iti nyūnādhikayorudbhāvanamanujñāyate | siddhāntāviruddhagrahaṇenāpi 'siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ' iti viruddhākhyahetvābhāsodbhāvanamanujñātamityevaṃ vāde trīṇi nigrahasthānānyudbhāvanīyāni |

### [69.p21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p21)

anye vadanti, viruddha eva hetvābhāso vāde codyate nānaikāntikādiriti | kathametad yujyate 'nigrahasthānebhyaḥ pṛthagupadiṣṭā hetvābhāsā vāde codanīyā bhaviṣyanti, iti bhāṣyakāravacanāt pramāṇapadena ca tanmūlā Gallayvākṣepāt pramāṇābhāsamūlanirāse sati sakalahetvābhāsodbhāvanamapi tatra siddhamiti | siddhāntāviruddhāgrahaṇena 'siddhāntamabhyupetyāniyamāt kathāprasaṅgo'pasiddhānta ityapasiddhāntākhyanigrahasthānāni vāde udbhāvyanta iti tadanupapannam, na hi trīṇi vā aṣṭau vā vāde nigrahasthānāni codanīyānīti codanā vaidikī, rājaśāsanaṃ vā | vastupariśuddhisādhanaṃ sarvameva tatra prayogārham |

### [69.p22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p22)

ayantu viśeṣaḥ | jalpe kasyāñcidavasthāyāṃ buddhipūrvakamapi chalādiprayogaḥ kriyate, vāde tu vṛthā teṣāṃ prayogaḥ | bhrāntyā tu kathañcit prayuktānāmavaśyamudbhāvanam, anudbhāvane vastupariśuddherabhāvāt |

### [69.p23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p23)

kathaṃ tarhīdaṃ padadvayaṃ 'siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ' iti apa-

### [69.p24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p24)

nanu yadi paraśchalādīni jānīyāt teṣu cānurūpamuttaramabhidadhīta kathaṃ jīyeta pratyuta jayatyeva, satyam, tathāpyekāntaparājayād varaṃ sandeha iti yuktameva tat prayogeṇa sphuṭāṭopakaraṇam |

### [69.p25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p25)

nanvīdṛṃśi prayojanāni jigīṣato janasya janapadasadasi bhavanti, tasyāpi na nipuṇamatisadasi, mumukṣostu dūrāpetaiva katheyamiti kathamiha mokṣaśāstre jalpādyupadeśaḥ ?

### [69.p26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p26)

naitadevam, mumukṣorapi kvacit prasaṅge tadupayogāt | yathoktaṃ tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇāsīnam anekaśiṣyagaṇopāsyamānaṃ rahasyatattvamupadiśantaṃ śāntamānasamācāryam anāryaḥ kaścid vipaścidābhāsaḥ kutaścidāgatya duradhigatakatipayākṣaraparicayajanitagurutaragarvagadgadayā girā bhostapasvin ! kimākhyāyate huṅkāram, ānvīkṣikī saralamatipriyeyaṃ vidyā, kva vedāḥ, kva vedaprāmāṇyam, kvātmajñānam, kvāpavarga ityādi mandaṃ vihasya sahasyasahasādṛṣṭamegha iva prakaṭitakāṇḍadaṇḍakāśanitambavitrāsitāśramamṛgavargamudgrāhayannākulayati, tadā jagajjālamindrajālapaṇḍitavilasitamiti jānannapyāśābhyo yadi tadupekṣate, na tiraskaroti, sadyaḥ samyak sādhanāpratibhāse'pi yadi chalādibhirenaṃ na śamayati, tadā tasmin gate tata utthāya śiṣyagaṇā brūyuḥ kaṣṭamasthāne kliṣṭāḥ smaḥ |

### [69.p27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p27)

tarhi sādhanād vinā pakṣo'pi so'sya nāstīti | sādhyo hi pakṣo bhavati na sādhanaśūnya iti | aupacārika vā paramatanirākaraṇarūpa iti | paramatanirākaraṇaṃ paramata pratiṣedhavākyam, tasya ca yadyapi svataḥ sādhyatvābhāvāt pakṣatvaṃ nāsti tathāpi pakṣasiddhihetutvenopacaritaṃ pakṣatvam, pakṣa eva ca pratipakṣaḥ | tadevaṃ pakṣo'syāstoti vadan | sa pratipakṣasthāpanāhīna ityanena pratipakṣasya sthāpanā pratipakṣasthāpanā, tayā hīnam | na pratipakṣeṇa svapakṣeṇāpoti pratipāditaṃ bhavatīti manyate, anyathā hi sthāpanāpadaṃ nirarthakaṃ syāditi |

### [69.p28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p28)

pakṣadharmatvādīni pañca lakṣaṇāni hetoruktāni, teṣāmekaikāpāyāt pañca hetvābhāsā bhavantīti tān darśayitumāha,

### [69.p29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p29)

atra hetvābhāsaśrutireva nirvacanasahitāsāmānyalakṣaṇaṃ bodhayati | ahetavo hetuvadābhāsanta iti hetvābhāsāḥ, lakṣaṇaikadeśayogācca hetuvadābhāsanamahetorapyupapadyate | sakalalakṣaṇāpāye'pi pañcamīnirdeśādirbhramaheturityeke | savyabhicārādipadaparyantavartinī tu saiva śrutirvibhāgamavagamayati pramāṇaśrutivadityuktam | pakṣadharmādilakṣaṇānāñca kramaniyamābhāvāt sādhyasamaviruddhasavyabhicārātītakālaprakaraṇasamā hetvābhāsā iti pāṭho nāśritaḥ |

### [69.p30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p30)

nanu traya eva hetvābhāsā iti śākyāḥ ? na, pratyakṣāgamabādhitasya sapratipakṣasya ca hetoḥ pūrvapradarśitatvāt |

### [69.p31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p31)

nanvekasyaiva rūpadvayavaikalyāt kathaṃ na ṣaṣṭhādayastatprabhedāḥ syuḥ, yathā nityaḥ śabdaścākṣuṣatvāditi | eṣa hi pakṣe vṛttyabhāvādasiddha ucyatāmuta sāmānyādivipakṣādapracyuteḥ savyabhicāraḥ, uta jātyantarameva tābhyāmiti |

### [69.p32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p32)

naitadevam, ekaikarūpāpāyanimittabhedapañcakapratipādane kṛte dvitrirūpāpāyānna rūpāntaramavatarati kintu teṣāmeva samāveśaḥ syāt | api ca prathamagṛhītānyatamarūpavaikalyalabdhake hetvābhāsarūpe'smin kiṃ rūpāntaranirūpaṇenetyāstāmetat |

### [69.p33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p33)

nanvaprayojako nāma ṣaṣṭho hetvābhāsaḥ samastīti na punarapi pañcatvam | na, tasyānyathāsiddha evāntarbhāvaṃ vakṣyāmaḥ | avāntarabhedavivakṣāyāntu hetvābhāsā iti siddham |

### [69.p34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p34)

teṣāṃ savyabhicārastāvaducyate |

### [69.p35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p35)

vyabhicāra ekatra vyavasthā'niyamaḥ, tena saha vartate iti savyabhicāraḥ,

### [69.p36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p36)

hetvābhāsalakṣaṇe yathā nekṣetodyantamādityamiti | atra hi īkṣaṇasambaddhena, tato īkṣaṇādanyo dhātvarthaḥ pratipadyate saṅkalpākhyaḥ, nekṣetānīkṣaṇasaṅkalpaṃ kuryādityarthaḥ | prakaraṇasāmarthyānurodhāditi | tatra hi tasya vratānītyupakramaḥ, nekṣatodyantamādityamityādīnāṃ prajāpativratānāṃ pratipādanāt | vrataśabdaśca viśiṣṭa eva saṅkalpe rūḍha iti tadvaśāttattaḥ prakṛtipratipādite'rthe vṛttiḥ

### [69.p37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p37)

nanu ṣaṭprakārāḥ parairanaikāntikā iṣyante | sapakṣaikadeśavṛttirvipakṣavyāpī, vipakṣaikadeśavṛttiḥ sapakṣavyāpī, ubhayapakṣaikadeśavṛttiḥ, ubhayapakṣavyāpī, sādhāraṇaścacatuṣprakāraḥ, asādhāraṇo viruddhāvyabhicārī ceti sa kathamiha na nirdiśyate ?

### [69.p38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p38)

nanu sādhāraṇādasādhāraṇasyāpi gandhavattvādeḥ saṃśayahetutvadarśanāt kathamasambhavaḥ ? anekadharmopapatteśca saṃśayo bhavadbhirapi vyākhyāyata eva |

### [69.p39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p39)

nanu pratyakṣo vāyuḥ sparśavattvād ghaṭavat; apratyakṣovāyuḥ arūpatvādākāśavat ityasti hetudvayasannipātaḥ, sa eva ca viruddhāvyabhicāryucyata iti | atra tāvadetadeva vaktavyam, ko'yamapūrvaḥ prāmāṇikavyavahāra īdṛśo yadanumānena pratyakṣatvamapratyakṣatvaṃ vā sādhyata iti | indriyajapramitiviṣayo hi pratyakṣo'rtho bhavati | sa eva vāyuryadīndriyaje pratyaye pratibhātyeva kimanumāneneti | kiṃ vānayoranyataro heturavaśyamaprayojakaḥ, vastuno dvairūpyānupapatteḥ | hetau ca prayukte tadguṇadoṣaparīkṣaṇameva prativādī vidhattām, ko'vasaraḥ pratihetūpanyāsasya ? viḍambanārthastadupanyāsa iti cet, na, viḍambanapanyāsasya jātyuttaraprakāratvāt | iha ca hetvābhāsā vāstavā evānumānadoṣāḥ pratipādyante, na ca viruddhāvyabhicārī nāma vāstavo hetudoṣaḥ, ekatra prayojakaviruddhahetudvayasamāveśāsaṃbhavasyoktatvāt |

### [69.p40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p40)

naikāntikatā, na tu saṃśayajanakatvaṃ tallakṣaṇamindriyāderapi tajjanakatvena tathābhāva prasakteḥ, api tu pakṣadvayavṛttitvamanaikāntikalakṣaṇam, sa tu pakṣadvayavṛttitvāt saṃśayamapi janayatīti vastusvabhāvo'yam, ato'sādhāraṇaviruddhavyabhicāriṇoḥ kathañcit saṃśayahetutve'pi pakṣadvayavṛttyabhāvānnaikāntikavarge'ntarbhāvaḥ|

### [69.p41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p41)

sapakṣavipakṣayorvṛttyavṛttī hetau lakṣaṇamuktam, te yasya viparyyaste dṛśyete yaḥ sapakṣe na vartate vipakṣe ca vartate sa sādhyaviparyayasādhanād viruddho bhavati, so'yamucyate siddhāntamabhyupetyeti | siddhāntaśabdo yadyapi dharmaviśiṣṭe dharmiṇi vyākhyātaḥ, ayamityamityabhyupagamaviṣayīkṛto'rthaḥ siddhānta iti, tathāpīha tadekadeśasādhyadharmaviṣayo lakṣyate | taṃ siddhāntasādhyadharmamabhyupagamya yo viruṇaddhi vyāhanti, tadviparyayaṃ sādhayati sa viruddha ityarthaḥ |

### [69.p42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p42)

nanu samānakartṛkayoḥ ktvāpratyayaḥ smaryate, iha ca hetoracetanasyābhyupagame kartṛtvāsambhavāt puruṣastatkartā bhavet, siddhāntañca viruṇaddhi heturiti bhinnakartṛkatvam, ucyate, samānakartṛkatvasiddhaye hetorevābhyupagame kartṛtvamupacārādvarṇayiṣyate, hetubalāt puruṣeṇābhyupagamaḥ kriyamāṇo hetunaiva kṛto bhavati| evaṃ ca sa evābhyupagantā sa eva viruṇaddhīti na bhinnakartṛkatvam |

### [69.p43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p43)

nanūpacāraparigrahaścedabhimatastadatra tritayaṃ vaktavyam, sādhye'rthe pramāṇabādhaḥ, nimittam, prayojanañceti | sādhye'rthe pramāṇabādha uktaḥ, evaṃ hetoracetanatvaṃ nimittamapyasti hetusādhanako hyupagama iti, prayojanantu viśeṣaviruddhānāṃ hetvābhāsatvanivāraṇam | siddhāntaśabdasya samudāyavācino yadekadeśe'vasthāpanaṃ tasyāpi viśeṣaviruddhavyavaccheda eva phalam | viśeṣaviruddhānāṃ hi hetvābhāsatvābhyupagame sarvānumānocchedaprasaṅgaḥ | na hi tathāvidho heturiha

### [69.p44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p44)

so'yaṃ vikāro vyakterapaitīti | tathā ca bhāṣyam, "so'yaṃ vikāro vyakterapaiti nityatvapratiṣedhāt, na nityo vikāra upapadyate | apeto'pi vikāro'sti vināśapratiṣedhāt | so'yaṃ nityatvapratiṣedhāditi heturvyakterapeto'pi vikāro'stītyanena svasiddhāntena viruddhayate | katham ? vyaktirātmalābhaḥ | apāyaḥ pracyutiḥ | yadyātmalābhāt pracyuto vikāro'sti nityatvapratiṣedho nopapadyate | yat khalu vyakterapetasyāpi vikārasyāstitvaṃ tat khalu nityatvamiti | nityatvapratiṣedho nāma vikārasyātmalābhāt pracyuterupapattiḥ | yadātmalābhāt pracyavate tadanityam, tadasti na tadātmalābhāt pracyavate | astitvaṃ cātmalābhāt pracyutiriti ca viruddhāvetau dharmau saha na sambhavata iti | so'yaṃ heturyaṃ siddhāntamāśritya pravartate tameva vyāhantīti" | paridṛśyamāno'yaṃ mahābhūtādivikāro vyakterapaityabhivyaktād rūpāt pracyavate | pratiṣiddhanityadharmakatvāditi sāṅkhyaprayogaḥ |

### [69.p45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p45)

viśeṣabādhādinibandhanamiti | yathā pratipāditaṃ dharmaviśeṣabādhādi |

### [69.p46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p46)

viśeṣānupalabdherapratyākhyeyatvāditi | ayamāśayaḥ, ubhayadharmānupalabdhyā tāvadubhayoḥ saṃśayo'sti, yasya cobhayadharmānupalabdhiḥ saṃśayahetutvenābhipretā sa kathamanyataradharmānupalabdhiḥ pratyācakṣīta, yo hyubhayadharmānupalabdhimabhyupagacchatyabhyupagacchatyevāsau anyataradharmānupalabdhimapi, tathā vinobhayadharmānupalabdherabhāvāditi

### [69.p47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p47)

nanu pakṣasapakṣayoranyataraḥ pakṣo vā syāt sapakṣo vā syānna tṛtīyo na hi mitrāvaruṇayoranyataraḥ somo bhavitumarhati, tatra pakṣe'nyataraśabdavācye'nvayaḥ, na hi śabdākhyaḥ pakṣo dharmī dharmyantare vartate, sapakṣe tvanyatarābhidheye pakṣadharmatā nāsti, na hyākāśādiḥ sapakṣaḥ śabdākhye dharmiṇi vartate |

### [69.p48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p48)

anyataratvādityasiddho heturiti cet kila pakṣa evāyaṃ na pakṣasapakṣayoranyatara iti | tadayuktam, yata evāyaṃ pakṣastata eva pakṣasapakṣayoranyataro na hyapakṣaḥ pakṣasapakṣayoranyataraḥ syāt, na hyavaruṇo mitrāvaruṇayoranyatara ityuktameva | pakṣo'pi ca bhavanneṣa na pakṣatvādityanena rūpeṇa hetūkriyate, kintvanyataratvāditītyañca hetūkaraṇe naiṣa doṣa iti |

### [69.p49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p49)

itaratadviparītavinirmuktatvāditi | sattvasya sādhyatvāditaratadviparītamasattvam, tena vinirmuktatvāditi | anyatrāpi asan sarvajña ityatrāpyasattvaṃ sādhyaṃ taditaratadviparītaṃ sattvamevaṃ kecid vyācakṣate | taccāyuktam, evaṃ hi sattvāt sannityukaṃ syāditaraśabdavaiyarthyaṃ ca tasmādevaṃ vyācakṣate, sarvajñaḥ san kutaḥ ? itaratadviparītavinirmuktatvāt | itaro dvitīyo yaḥ sarvajña eva tadviparītaḥ san sarvajñaviparītaḥ asan, tena vinirmuktatvāt tadabhāvopalakṣitatvādityarthaḥ | yadi hi itaro dvitīyaḥ kaścid viparīto'sannapi sarvajñaśabdavācyaḥ sarvajñatayā siddhaḥ syāt tadā asato'pi sarvajñatayā samupalambhāt prakṛte'pi sarvajñatayā asattvamāsajyeta | nanvasti itaro'san sarvajñaḥ kaścit, ataḥ sanneva sarvajña iti, yathā itareṇāsatā ghaṭaśabdavācyena ghaṭena vinirmukto ghaṭaḥ sanneva nāsan; yaḥ punarasanneva so'pi itareṇāsatā vinirmuktaḥ, yathā kācicchaśaviṣāṇavyaktiḥ śaśaviṣāṇavyaktyantarasyāsattvabhūtasyopa-

### [69.p50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p50)

lambhānna satī | evaṃ dvitīyaprayoge asan sarvajñaḥ, dvitīyasya sattvena siddhasya sarvajñasya upalambhād yadi sannapi sarvajñatayā siddhaḥ syāt tatprakṛte'pi sattvamāśaṅkyeta, na tvasāvasti; yathetarasya śaśaviṣāṇasya siddhasyābhāvādasanneva śaśaviṣāṇa iti | atrāpyākṣepaḥ pratisādhanaṃ ceti | atrāpītaraśabdasya prakṛtaparāmarśakatvāt tena kiṃ sarvajñasya parāmarśa uta ghaṭasyetyanyataraśabdavadākṣepapratisamādhāne | sattve ca sādhye 'nāsiddhe bhāvadharmo'sti' ityādi paricintanīyam | kimasti na veti tatrākṣepe vādyastītyāha, pratisamādhānavādī tu buddhyārūḍhasya bāhyānupādānatvasādhanād bauddhena ca rūpeṇa sattvānnāsti dharmītyāha dharmyasiddhateti |

### [69.p51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p51)

ghaṭaśca dharmo dharmighaṭayoranyatareṇa sadvitīya ityatrānyataraśabdaḥ sāmānyavacano'pi dharmiṇi vyākhyeyaḥ | na hi ghaṭa eva ghaṭena sadvitīyo bhavitumarhatītyalamalīkakalpanākauśalaprakhyāpanena |

### [69.p52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p52)

ye tu sūkṣmoṭprekṣaṇakṣamaprajñātiśayābhidhānadurvidagdhāstathāvidhānapi prayuñjate |

### [69.p53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p53)

anyataravādiprasiddhamanyataraṃ prati yat sādhayitumupādīyate tat sādhyam, tadaviśiṣṭo hetuḥ sādhyasamaḥ | kathaṃ sādhyena tulyatā hetoriti cedāha sādhyatvāditi | yathā sādhyamasiddhatvāt sādhyaṃ tathā tatsiddhayarthamupātto heturapi yo'siddhatvāt sādhyaḥ sa sādhyāviśiṣṭatvāt sādhyasama ityucyate |

### [69.p54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p54)

etaccānyatarāsiddhasyaiva lakṣaṇam | yathā mīmāṃsakaṃ pratyanityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi | na cākṣuṣatvāderubhayāsiddhasya, na hi tasya sādhyatvaṃ sambhavatītyarthaḥ |

### [69.p55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.p55)

hetusvarūpe tāvadanyatarasya vādino dvayorvā ajñānaṃ sandeho viparyaya iti | ajñānamasiddhatvaṃ yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi, kṛtakatve mīmāṃsakasyāsiddhatā | anityaḥ śabdaścākṣuṣatvādityubhayāsiddhiḥ | kimayaṃ bāṣpo dhūmo veti hetutvenopādīyamāno dvayorekasya vā saṃdigdhaḥ | vahnirna dāhakaḥ śaityāt, anityaḥ śabdo'śrāvaṇatvādityubhayorviparyayaḥ | tathā tadāśraye'pi dharmiṇyeksya veti | ātmā dharmī sarvagata iti sādhyaṃ sarvatra dṛṣṭakāryatvādityatra hetvāśraye ātmani ajñānaṃ bauddhasya, laukikānāṃ tu saṃśayaḥ | asminneva bauddhena cārvākaṃ pratyuktam ubhayorajñānam | tadekadeśe kvacid vṛttiḥ | yathā nityāḥ paramāṇavo gandhavattvāditi | gandhavattvasya pārthiveṣu paramāṇuṣu vṛttistaditaratra āpyādiṣvavṛttiḥ | ekadeśavṛttāvapi dvayorekatarasya veti | yathātraiva yogācārasyājñānaṃ tasya paramāṇūnāma-

### [69.10.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10.1)

siddhatvāditi, tasya mādhyamikaṃ pratyevaṃ bruvata ubhayorajñānaṃ laukikānāṃ tu saṃdehaḥ, kasyacid viparyaya iti | padāsiddhādyapekṣayā vā ajñāna-saṃdeha-viparyayā vyākhyeyāḥ | yathāha bhaṭṭaḥ, 15 alakṣaṇamasiddhaṃ ca padābhāsaṃ svagocaram | siddhapoṣadhavijñaptipaśyanādi prakalpayet || hetau vivakṣite tatra padāsiddho'bhidhīyate | anyasya vācako yatra śabdo'nyatra prayujyate || tatrāsiddhābhidho heturvijñāne kāyaśabdavat | prāmāṇyaṃ buddhavākyādeḥ sarvajñoktatayā yadā || 20 sādhyate tatra hetvarthasvarūpāsiddhatā matā || ityādi | yatra saṅkocaprasiddhayogatvāccetanāstaravo jaṅgamaśarīravat, caturdaśyāṃ haleṣvayojanaṃ vṛṣāṇāṃ dharmaḥ poṣadhatvād yavasādidānavadityādau siddha-poṣadha-vijñapti-paśyanādipadānāṃ sādhanapratipādakatvena prayuktānāṃ padāsiddhatāvyapadeśaḥ| tatra bauddhasiddhāntasamāśrayaṇena prayuñjānasya vādina eva svājñāna-saṃdeha-viparyayāḥ, prativādinastu bauddhasyājñānameva, bauddhena 25 vā prayukteṣu prativādino'jñānādaya iti | evaṃ prakārabhedopavarṇanamalpaprayojanamiti | tathā ca prakārabhedānāha bhaṭṭaḥ, sidhyanta eva ca sāvayavakāryānumānamārgeṇeti | tatra yāvat kāryajātasya pratyakṣeṇa grahaṇam, tatra tadeva pramāṇam, tata ūrdhvamanumānam; tadapi hi ‘kāryaṃ svāvayavāśritam, sāvayavatvāt paridṛśyamānakāryavat' ityādinā aṣṭamāhnike'numānaṃ pratipāditam |

### [69.10.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10.2)

yuktastasmādanyathāsiddhanāmā hetvābhāsaḥ so'yamekaprakāraḥ | yasyottānā vidyamānāpi pakṣe vṛttirna syāt sādhyadharmaprayuktā || hetvābhāsakuṭumbakasya tadidaṃ sarvasya sādhāraṇaṃ rūpaṃ yadyapi lakṣaṇāntarakṛto bhedastathā nānyataḥ | sāmānyantu viśeṣarūparahitaṃ nāsti pramāṇaṃ yathā mā bhūdatra tatheti nāsya viṣayaścodyasya vastusthitiḥ || yathāprāptaṃ hetuprayogakālamatītya yo heturapadiśyate sa kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātīta ityucyate | tatra kecidācakṣate, pratijñānantaraṃ hi hetuḥ prayoktuṃ yuktaḥ, tatra yaḥ pratijñāyāḥ pūrvameva dṛṣṭāntavacanāderapyūrdhvaṃ vā prayujyate sa kālātyayāpadiṣṭa iti, tadanupapannam | akṣatapratibandhasya sādhyāvagatikāriṇaḥ | kramātikramamātreṇa na hetvābhāsatā bhavet || kiyāṃścaiṣa doṣaḥ ? padāntaravyavahitoccāraṇaṃ nāma, vyavahitamapi yena saha samucitasamayamanvetumadhikṛtamitaradatinikaṭapaṭhitamapi parāṇudya davīyasāpi tenaiva sambandhamanubhavati | yathā, ayasā pathi gacchantīmoṣadhīṃ dīrghalocanām | dṛṣṭavānasi kedāraṃ yo lunāsi mama priyām || iti | avagatiniyamitānanyasaṅkīrṇarūpā iti | ananyasaṅkīrṇameṣāṃ parasparaṃ rūpamityatra kiṃ pramāṇamiti cet tadāha, avagatiniyamiteti | rūpameṣāmupalabhyamānaṃ yataḥ parasparāsaṅkīrṇamavagamyate tathā siddhameva teṣāṃ rūpamasaṅkīrṇamityarthaḥ | pakṣādau vṛtti.... pakṣaikadeśavṛttirayaṃ tu pakṣa........ityādinā vṛttibhedena | chalastu eva........anyathāsiddhātmāviśeṣaniṣṭham |

### [69.10.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10.3)

tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇaṃ jalpavitaṇḍayoḥ prayojanamuktam | tadaṅgabhūtāni cchalajātinigrahasthānāni | yadyapi ca vāde keṣāñcidabhyanujñānamasti tathāpi jalpavitaṇḍe eva teṣāṃ prācuryeṇa kṣetramiti tadaupayikatayā tatsvarūpanirūpaṇaṃ yuktamityuddeśakrameṇacchalasya tāvallakṣaṇamāha,

### [69.10.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10.4)

chalasya bhedavattvāt sāmānyalakṣaṇāni ca vaktavyāni | tānīha sarvāṇi svakaṇṭhena kila 'tatpūrvakamanumānam' ityatra tricaturākṣarasamarpitāparimitaviṣayavitaṇḍānumānalakṣaṇalabdhaniratiśayasūtrakaraṇakauśalasya me kimadhunā śiṣyajanamanaḥkleśakāriṇā saṃkṣiptābhidhānadohadeneti manyamānaḥ sūtrakṛduktavān | tatra 'vacanavighāta iti sūtraṃ sāmānyalakṣaṇapratipādakam' | parasya vadato vacanavighāto'bhidhānanirodhaśchalam | kimāsyapidhānādinā ? na, ityāha 'arthavikalpopapattyā' iti | vakturanabhipretamarthāt tadukte vacasi samāropya tanniṣedhaṃ chalavādī karoti | kathamarthāntarāropaṇamiti cet, arthavikalpopapattyā vikalpamānārthaghaṭanayetyarthaḥ | kimudāharaṇam ? viśeṣalakṣaṇeṣu vakṣyāmaḥ | ihaiva kasmānnocyate ? asambhavāditi brūmaḥ | na hi nirviśeṣaṃ sāmānyamupapadyata iti tadudāhriyamāṇaṃ balād viśeṣaniṣṭhamevāvatiṣṭhate | anyeṣvapi gaurna padā spraṣṭavyeti sāmānyopadeśeṣu nāmūrtāyāmākāśanirviśeṣavapuṣi jātau sparśaprasaktistanniṣedho vā kalpate, kintu vyaktiṣveveti viśeṣaviṣaya eva sarvatra kriyāyoga iti tatraivodāharaṇavarṇanaṃ yuktam | kathaṃ tarhi sakalahetvābhāsasārthasāmānyalakṣaṇamaprayojakamanapekṣitasavyabhicāraviruddhādiviśeṣamapyudāharaṇadvāreṇa darśitam, anityāḥ paramāṇavo mūrtatvād ghaṭavaditi | ucyate, pramāṇe tarhi pratyakṣādiviśeṣanirapekṣaṃ kathaṃ pramāṇasāmānyaṃ nodāhṛtam ? na ca tatsāmānyādanyatrāpi tathāstviti vaktavyam, na hi cākṣuṣeṇa upacāracchalalakṣaṇam

### [69.10.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69.10.5)

abhidhānasya dharmo'nekaprakāro mukhyayā vṛttyā gauṇyā vā lākṣaṇikyā vā | yadarthe pratyāyanaṃ tadanena vikalpamānena dharmeṇa gauṇena lākṣaṇikena vā nirdeśe prayoge kṛte yo'rthasadbhāvapratiṣedho mukhyārthaniṣedhaḥ sa upacāranimittaṃ chalamupacāracchalam | kenedṛśī sarvajanānukūleti........

## Linked texts (1)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.7.4) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.69) · Pramāṇa
