Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 1.1.4

Nyāyamañjarī 1.1.4

Language
Sanskrit

1.1.4.1

iha khalvananyasādhāraṇaśemuṣīvibhavasamākṛṣṭasakalasudhījanahṛdayaḥ śrīmān jayantabhaṭṭaḥ prārīpsitaprabandhasya nirvighnaparisamāptipracayagamanādyarthaṃ sveṣṭadevatānamaskārarūpaṃ maṅgalamāracayati—nama ityādi . nātra vikārārthe mayaṭ, brahmaṇo nirvikāratvāt; kintu prācuryārthe . nanu tarhi brahmaṇyajñānādayo'pi prasajyeran . sukhapracurajīvanatātparyeṇa prayukte hi sukhamayaṃ jīvanam ityādau namāmi yāminīnāthalekhā'laṅkṛtakuntalām . bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm .. 2 .. surāsuraśiroratnamarīcikhacitāṅghraye . vighnāndhakārasūryāya gaṇādhipataye namaḥ .. 3 .. jayanti purajiddattasādhuvādapavitritāḥ . nidānaṃ nyāyaratnānāṃ akṣapādamunergiraḥ .. 4 .. granthāvataraṇam akṣapādamatāmbhodhiparimarṣarasotsukām . vigāhantāmimāṃ santaḥ prasarantīṃ sarasvatīm .. 5 .. nānāguṇarasāsvādakhinnā'pi viduṣāṃ matiḥ . ālokamātrakeṇemamanugṛhṇātu naḥ śramam .. 6 .. duḥkhāpekṣayaiva prācuryasya sukhe bodhanāt—ucyate—prācuryaṃ hi dvividhaṃ—svasamānādhikaraṇavijātīyālpatvasāpekṣaṃ, svavyadhikaraṇasajātīyālpatvasāpekṣaṃ ceti . ādyaṃ sukhamayaṃ jīvanamityādau . tattu na prakṛte . dvitīyaṃ ca sūryaprakāśaprācuryatātparyake pracuraprakāśaḥ savitā ityādau . na hi tatra sūryagatāprakāśāṃśāpekṣayā sūryagataprakāśāṃśaprācuryaṃ bodhyate; sūrye aprakāśāṃśasyāsambhavāt . kintu sūryavyatiriktalaukikasarvatejogataprakāśāpekṣayā sūryaprakāśaprācuryameva . prakṛte'pi jīvagatānandādyapekṣayā brahmānandasya prācuryameva mayaḍā bodhyata iti na doṣaḥ . nanu bhoḥ !

1.1.4.2

siddhānte, brahmaṇyānandasyāpyanaṅgīkārāt kathamidam ? atyalpametat—kiṃ ānando brahma ityādiśrutireva saiddhāntikairna śrutā ? śrutāpi na pramāṇaṃ vā ? yukta eva tathā vyapadeśaḥ . nirvāhastu svāvasare bhaviṣyati .. 1 .. yāminīnāthetyādi . īśvarasyārdhanārītvāt, pārvatyāḥ bhavānītvādvā tathā varṇanam . candrakalāyāḥ vāmabhāga eva sattvena ardhanārīmūrtau pārvatyā vāmārdhagatatvena vā tathoktiḥ .. 2 .. jayantītyādi . etacchalokārthaḥ granthakāreṇaiva granthānte nyāyodgāragabhīranirmalagirā gaurīpatistoṣito vāde yena ityādiślokena kiñcidiva vivṛtaḥ . tathoktaṃ śaivapurāṇe umāsaṃhitāyāṃ dvitīyādhyāye— gautamamadhikṛtya—tutoṣa, bhagavānāha, granthakartā bhaviṣyasi . vatsākṣayyā nyāyauṣadhivanebhyo'yamāhṛtaḥ paramo rasaḥ . idamānvīkṣakīkṣīrāt navanītamivoddhṛtam .. 7 .. kuto vā nūtanaṃ vastu vayamutprekṣituṃ kṣamāḥ . vacovinyāsavaicitryamātramatra vicāryatām .. 8 .. taireva kusumaiḥ pūrvamasakṛtkṛtaśekharāḥ . apūrvaracane dāmni dadhatyeva kutūhalam .. 9 .. yadvā nirguṇamapyarthaṃ abhinandanti sādhavaḥ . praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamaśikṣitāḥ .. 10 .. tadiyaṃ vāṅmayodyānalīlāviharaṇodyataiḥ . vidagdhaiḥ kriyatāṃ karṇe cirāya nyāyamañjarī .. 11 .. akṣapādapraṇīto hi vitato nyāyapādapaḥ . sāndrāmṛtarasasyandaphalasandarbhanirbharaḥ .. 12 .. ca te kīrtiḥ trailokye prabhaviṣyati . akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṅkṛtam . bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā tatastataḥ . ityevaṃ śaṅkarāt prāpa varaṃ munivarassa vai . trailokye vitataścāsīt pūjyaśca yadunandana . iti .. 4 ..

1.1.4.3

nyāyauṣadhītyādi .. pūrvottarārdhe bhinnavākye .. 7 .. pūrvaślokoktameva samarthayati—kuto vetyādi .. 8 .. anapūrvatve'nupādeyatā syādityatrāha—tairevetyādi .. 9 .. yadvetyādi . sādhavaḥ—susaṃskṛtamanaskāḥ nirguṇamapyarthamabhinandanti . aśikṣitāstu— asaṃskṛtamanasaḥ praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamevābhinandantītyarthaḥ . atha vā praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamityatra viṣayatvarūpaṃ karmatvaṃ dvitīyārthaḥ . praṇayināṃ prārthanāyā bhaṅgācaraṇadiṣaye aśikṣitāḥ—anabhijñā iti sādhavo viśeṣyante sābhiprāyam . yatastādṛśāḥ sādhavaḥ ato nirguṇamapyabhinandantyeveti .. 10 .. evaṃ sādhūnabhinandya svaprārthanāṃ kathayati—tadiyamityādinā .. 11 .. ākṣapādīyeṣu katipayasūtreṣveva kutaḥ pakṣapātaḥ ? pratisūtraṃ kuto na vyākhyāti bhavān ? ityāśaṅkāmapanudati—akṣapādetyāditribhiḥ ślokaiḥ . gabhīraṃ nyāyapādapaṃ paṅgurahamāroḍhuṃ kathaṃ prabhaveyam . tadvaibhavaprāgbhāgagatātiśayaṃ draṣṭumapi vayaṃ mṛduparispandāḥ tadārohaṇapaṅgavaḥ . na tadvibhūtiprāgbhāramālokayitumapyalam .. 13 .. tadekadeśaleśe tu kṛto'yaṃ vivṛtiśramaḥ . tameva cānugṛhṇantu santaḥ praṇayavatsalāḥ .. 14 .. asaṅkhyairapi nātmīyaiḥ alpairapi parasthitaiḥ . guṇaissantaḥ prahṛṣyanti citrameṣāṃ viceṣṭitam .. 15 .. paramārthamāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolam . svakṛtīḥ prakāśayantaḥ paśyanti satāṃ mukhaṃ dhanyāḥ .. 16 .. śāstrāṇāmavaśyādhyeyatvam iha prekṣāpūrvakāriṇaḥ puruṣārthasaṃpadamabhivāñchantaḥ tatsādhanādhigamopāyamantareṇa tadavāptimamanyamānāḥ tadupāyāvagamanimittameva prathamamanveṣante .

1.1.4.4

dṛṣṭādṛṣṭabhedena ca dvividhaḥ puruṣārthasya panthāḥ . tatra dṛṣṭe viṣaye suciraprarūḍhavṛddhavyavahārasiddhānvayavyatirekādhigatasādhanabhāve bhojanādāvanapekṣitaśāstrasyaiva bhavati pravṛttiḥ . na hi malinaḥ snāyāt bubhukṣito vā'śrīyāt iti śāstramupayujyate . adṛṣṭe tu svargāpavargamātre naisargikamohāndhatamasaviluptālokasya lokasya śāstrameva prakāśaḥ . tadeva sakalasadupāyadarśane divyaṃ cakṣurasmadādeḥ, na yogināmiva yogasamādhijajñānādyupāyāntaramapīti . tasmādasmadādeḥ śāstramevādhigantavyam .. nālamaham . atastadekadeśa eva mama sarvo'pi pariśramo viśrāmyati iti samuditārthaḥ .. 14 .. paramārthetyādi . paramārthabhāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolaṃ satāṃ mukhaṃ svakṛtīḥ prakāśayanto dhanyāḥ paśyanti . ye tu granthakartāraḥ, svagranthoktatattvārthapariśīlanavikasitaṃ satāṃ nirmatsarāṇāṃ mukhaṃ paśyanti, ta eva dhanyā ityāśayaḥ . nirmatsarā vidvāṃsassudurlabhā iti yāvat .. 16 ..

Commentaries (1)

Linked texts (1)