<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [A Cluster of Nyāya Flowers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › 1.3

# A Cluster of Nyāya Flowers 1.3: tṛtīyamāhnikam—śabdaparīkṣā

Nyāyamañjarī 1.3

- **Language:** Sanskrit

### tṛtīyamāhnikam—śabdaparīkṣā

### [1.3.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.1)

upamānānantaraṃ śabdasya vibhāgasūtre nirdeśāttasya lakṣaṇaṃ pratipādayitumāha—

### [1.3.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.2)

āptopadeśaḥ śabdaḥ .. 1-1-7 ..

### [1.3.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.3)

upadeśaḥ śabdaḥ ityucyamāne paryāyamātroccāraṇāt akārake śabdamātre pramāṇyaprasaktiriti tadvinivṛttaye pūrvasūtrāt sādhyasādhanapadamākṛṣyate . tathā'pi śabdāntarajanake prasaktiriti pratyakṣasūtrāt jñānapadasya, smṛtijanakasya vyavacchedārthaṃ cārthagrahaṇasya, saṃśayaviparyayajanakanirākaraṇāya ca vyavasāyātmakāvyabhicāripadayoranuvṛttirityevamavyabhicārādiviśeṣaṇārthapratītijanaka upadeśaḥ śabda ityuktaṃ bhavati ..

### [1.3.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.4)

tadevaṃparyāyamevopadeśaśabdaṃ śabdalakṣaṇamapekṣitapūrvasūtropāttaviśeṣaṇapadaṃ kecidvyācakṣate . āptagrahaṇaṃ ca lakṣaṇaniścayārthamāhuḥ . ghrāṇarasanatvakcakṣuḥśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ ityatra bhūtagrahaṇaṃ vakṣyate . evaṃ hyaitihyasya na pramāṇāntaratā bhaviṣyati, upadeśarūpatvāviśeṣāditi ..

### [1.3.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.5)

kṣuṇṇaṃ kiñcijjayantasya vartma caitāvataiva naḥ .  
sudūramasti gantavyaṃ, gacchāmaḥ tvaritaṃ tataḥ ..

### [1.3.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.6)

akārake—bodhājanake, ghaṭa, kalaśa, kumbha, ityādirūpe . śabdāntarajanake—vīcītaraṅganyāyena śabdāntarajanake pūrvaśabde . jñānapadasyeti . evaṃ pratyakṣasūtra iva yataḥ śabdo'pyadhyāhartavyaḥ . etādṛśaṃ jñānaṃ yataḥ, sa śabda ityarthaḥ ..

### [1.3.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.7)

evaṃparyāyaṃ—uktārthakam . lakṣaṇaniścayārthaṃ—uktārthasya paricāyakamiti yāvat . vakṣyate iti . aṣṭamāhnike tatsūtravivaraṇavelāyāṃ bhūtagrahaṇaṃ spaṣṭārthamiti sahetukamuktam . evaṃ—evaṃ satyeva . anyathā sūtrayojanāyāṃ pakṣāntaram anye tu bruvate—yuktamupadeśapadameva śabdalakṣaṇam . yuktaṃ ca tanniścayārthamāptagrahaṇam . pūrvasūtropāttaviśeṣaṇapadānuvṛttistu nopayujyate, sāmānyalakṣaṇānantaraṃ viśeṣalakṣaṇaprakramāt . sāmānyalakṣaṇena ca smṛtyādijanakasakalapramāṇābhāsavyudāse kṛte sajātīyapratyakṣādivyadaccheda eva kevalamidānīṃ vaktavyaḥ . tatra ca paryāyatayā paryāptamupadeśapadameva buddhyādipadavaditi kiṃ viśeṣaṇānuvṛttikleśena ? iti .. āptapadamapi lakṣaṇaghaṭakamiti pakṣaḥ apara āha—anavalambitasāmānyalakṣaṇānusaraṇadainyamanadhyāhṛtaprāktanaviśeṣaṇapadamāptopadeśaśśabdalakṣaṇam . na cākārakeṇa śabdāntarakāriṇā vā smṛtijanakena vā saṃśayādhāyinā vā śabdena kiñcidupadiśyata iti nirvacanasavyapekṣāt upadeśagrahaṇādeva tannivṛttiḥ siddhā . mithyopadeśe tu rathyāpuruṣādivacasi viparītapratītikāriṇi prasaṅgo na nivartata iti tatpratikṣepārthamāptagrahaṇam . aitihye yathārthapratītihetāvāptānumānānna pramāṇāntaratvamiti . tasmādyathāśrutameva sūtraṃ śabdalakṣaṇārthaṃ yuktam .. aitihyasya ajñātapravaktṛkatvena āptopadeśarūpatvābhāvāt atiriktapramāṇatā'pattiḥ . sūtre tu catvāryeva pramāṇāni nirdiṣṭāni . tena gamyate āptapadaṃ na lakṣaṇaghaṭakamabhimataṃ sūtrakarturiti bhāvaḥ ..

### [1.3.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.8)

anye tvityādi . pramāṇasāmānyalakṣaṇenaiva akārakaśabdādāvatiprasaṅgavāraṇāt na sādhyasādhanādipadānāmākarṣa ityāśayaḥ . paryāyapadanirdeśena kathaṃ lakṣaṇaprāptiḥ ? iti śaṅkāyāṃ sūtrakārasyeyaṃ śailītyatra nidarśanamāha—budhyādīti . buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram itivadityarthaḥ . śiṣṭaṃ buddhiparīkṣāyāmeva draṣṭavyam ..

### [1.3.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.9)

anavalambita—ityādinā'nupadoktapakṣavailakṣaṇyaṃ, anadhyāhṛta—ityādinā prathamamupapāditapakṣavailakṣaṇyam . na ca upadiśyate ityanvayaḥ . prasaṃgaḥ—atiprasaṅgaḥ . āptānumānāditi . ata eva khalu vedopa upadeśapadasyārthānupapattiḥ bhavatvevam ! upadiśyata iti ko'rthaḥ ? abhidhānakriyā kriyate . keyamabhidhānakriyā nāma ? pratītiriti cet; cakṣurāderapi tatkaraṇatvādupadeśatvaprasaṅgaḥ .. svāvagatipūrvikā pratītiriti cet, dhūmāderapyupadeśatāprasaṅgaḥ . cakṣurāderapi tatkaraṇatvāt upadeśatvaprasaṅgaḥ . svasādṛśyena pratītiriti cet, bimbasyāpi pādādyanumitāvupadeśatvaprasaṅgaḥ, śabde ca tadabhāvādanupadeśatvaṃ syāt . śabdāvacchinnā pratītiriti cet, śrotrasya tajjanakatvādupadeśatvaprasaṅgaḥ, śabdasya ca svāvacchedena pratītijanakatvaniṣedhādanupadeśatvaṃbhavet . nāpi śabdakaraṇikā pratītiḥ; abhidhānakriyāvivakṣāyāṃ, ākāśānumāne vā tasyopadeśatvaprasaṅgā dityabhidhānakriyāsvarūpāniścayāt na tasyāḥ karaṇamupadeśaḥ .. deṣṭṛtayā īśvarasādhanam . aitihye'pi yathārthe sāmānyata āptamūlakatvānumānāllakṣaṇopapattiḥ . ayathārthasya tu na lakṣyataiveti śeṣaḥ ..

### [1.3.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.10)

tatkaraṇatvāt—pratītikaraṇatvāt . svāvagatīti . śabdaḥ kila jñātasanneva pratītikaraṇaṃ, indriyaṃ tu ajñātameva svarūpasat . upadeśapadaṃ ca etādṛśavilakṣaṇārthakaṃ, prayogarūḍhyā ityarthaḥ . dhūmāderiti . jñāyamānameva khalu liṅgaṃ anumitikaraṇam . svasādṛśyeneti . anumitau karaṇaṃ dhūmaḥ, pramitistu tadvijātīyavahniviṣayiṇī . śabde tu yadviṣayako bodhaḥ, tadviṣayaka eva śabdo'pīti abhimānaḥ . bimbasyeti . pratibimbasyetyarthaḥ . pūrṇapratibimbasthale anumānasyāprasarāt . yatra pādādibimbena gatānāmanumīyate iti śabda-28 kumārilavacanaṃ ca smaran āha—pādādīti . pratyutāsaṃbhava evetyāha— śabde ceti . bodhastu ghaṭatvāvacchinnasya . karaṇe tu śabde, śabdajñāne vā na hi ghaṭatvaṃ sthātumalam . ataḥ atrāpi na sādṛśyaleśa iti bhāvaḥ . śabdāvacchinneti . ayaṃ pakṣaḥ pratyakṣaparīkṣāyāṃ varṇitaḥ . pratyuta asaṃbhava evetyāha—śabdasya ceti . idamapi pratyakṣalakṣaṇe avyapadeśyapadaprayojanavicārāvasare pratipāditam . abhidhānetyādi . abhidhānakriyāṃ pratyapi upadeśapadasyārthaḥ ucyate—śrotragrāhyavastukaraṇikā tadarthapratītirabhidhānakriyā, itthaṃ loke vyavahārāt . uktaḥ, abhihitaśca sa evārtho loke vyapadiśyate, yastu tathāvidhapratītiviṣayatāṃ pratipannaḥ . śrotragrāhyasya varṇarāśerevārthapratītikaraṇatvāt; na tu śrotrapratyayaviṣayaḥ sphoṭatmā śabdaḥ . śrotragrahaṇe hyarthe śabdaśabdaḥ prasiddhaḥ . varṇā eva ca śrotragrahaṇāḥ . yato'rthapratītiḥ sa śabda iti tūcyamāne dhūmādirapi śabdaḥ syāt . agṛhītasambandhaśca śabdaḥ śabdatvaṃ jahyāt, arthapratipatterakaraṇāt .. keyaṃ abhidhānakriyā nāma nanu ! pratīteḥ saṃvidātmakatvāt nābhidhānakriyā nāma kācidapūrvā saṃvidanyā vidyate . tatkaraṇasya copadeśatāyāmatiprasaṅga ityuktam—satyam—saṃvidātmaiva sarvatra pratītiḥ . sā cakṣurādikaraṇikā pratyakṣaphalam, liṅgakaraṇikā'numānaphalam, śrotragrāhyakaraṇikā śabdaphalam . na hi—dṛśyate, anumīyate, abhidhīyata iti paryāyaśabdāḥ . tatpratītiviśeṣajanane ca śabdasyopadeśatvamucyate . ākāśānumānavivakṣādau tu tasya liṅgatvamevetyalaṃ prasaṅgena .. āptasvarūpam āpto bhāṣyakṛtā vyākhyātaḥ—āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣāprayukta upadeṣṭā ca iti .. śabdasya upadeśarūpatvaprasaṅgaḥ . śabdāśrayatvena ākāśānumāne, tatra karaṇasya śabdasya upadeśarūpatvaprasaṅgaḥ ..

### [1.3.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.11)

śrotragrahaṇe—śrotragrāhya iti yāvat . śabdaśabdaḥ—śabda iti śabdaḥ ..

### [1.3.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.12)

liṅgatvameveti . śabdakaraṇakapratītitve'pi tasya, na hi abhidhīyate iti tatra vyavahāraḥ ..

### [1.3.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.13)

nanu sākṣātkṛtadharmā iti padena dharmopadeṣṭureva āptatvaṃ bhāti . evaṃ sati laukikaṃ vākyaṃ sarvamapramāṇamāpatati . evaṃ anumānādinā nirṇītārthavaktari dharma ityupadeṣṭavyaḥ kaścidartho vivakṣitaḥ . sākṣātkaraṇametasya yathārthamupalambhanam .. 1 .. na tu pratyakṣeṇaiva grahaṇamiti niyamaḥ, anumānādiniścitārthopadeśino'pyāptatvānapāyāt .. cikhyāpayiṣayā yukta ityuktā vītarāgatā . upadeṣṭetyanenoktaṃ pratipādanakauśalam .. 2 .. vītarāgo'pi mūkādirupadeṣṭumaśaktaḥ kiṃ kuryāt ? vaktuṃ śakto'pi sākṣātkṛtadharmā'pyavītarāgo na vakti, tūṣṇīmāsta iti .. tasya ca pratipādye'rthe vītarāgatvamiṣyate . sarvathā vītarāgastu puruṣaḥ kutra labhyate .. 3 .. ṛṣyāryalmecchasāmānyaṃ vaktavyaṃ cāptalakṣaṇam . evaṃ hi loke'pyāptoktyā vyavahāro na naṅkṣyati .. 4 .. doṣakṣayaḥ āptatvaṃ iti pakṣavimarśaḥ ye'pyāptiṃ doṣakṣayamācakṣate—tairapi doṣakṣayaḥ pratipādyārtheṣveva varṇanīyaḥ; anyathā līke dṛśyamānasyāptoktinibandhanasya vyavahārasya nihnavaḥ syāt .. āptatvaṃ na syāt iti śaṃkāyāmāha—dharma iti . dharmapadaṃ upadeṣṭavyapadārthasāmānyopalakṣakam . evaṃ sākṣātkārapadaṃ sudṛḍhapramāṇasāmānyopalakṣakamiti bhāvaḥ . vācaspatistu dharmāḥ—padārthāḥ ityeva vyākhyātavān . vītarāgateti icchāyāmupādhyantarānukteḥ . avītarāgaḥ—cikhyāpayiṣāśūnyaḥ ..

### [1.3.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.14)

itīti . etadubhayamapi āptatvaprayojakam . pratipādye'rtha iti . pratipādyamānenārthena svāniṣṭādikaṃ jñātvā, yadyanyathā vadet, sa kathaṃ āptaḥ . ataḥ pratipādyaviṣaye nirmatsaratvaṃ vivakṣitam . na tu sāgasāmānyāmāvaḥ, tādṛśasya śabdaprayogasyāpyasaṃbhavāt . antataḥ lokānugrahecchā vā astyeveti bhāvaḥ . vastutastu—icchā anyā, anyaśca rāgaḥ . tatra rāga eva kāluṣyāpādaka iti pūrṇavītarāgāṇāmapi icchayā upadepasaṃbhava ityanyatra vistaraḥ ..

### [1.3.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.15)

pratipādyeṣvartheṣu pratipādyārthaviṣayakapakṣapātādirūpadoṣakṣayaḥ iti bhāvaḥ ..

### [1.3.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.16)

athavā vedaprāmāṇyasiddhyarthatvācchāstrasya tatpraṇeturāptasyeśvarasya yathāśrutamevedaṃ lakṣaṇam, sa sākṣātkṛtadharmaiva, dharmasyeśvarapratyakṣagocaratvāt ..

### [1.3.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.17)

cikhyāpayiṣāprayukta iti . kāruṇika eva bhagavāniti vakṣyate . upadeṣṭā ca, vedādyāgamānāṃ tatpraṇītatvasya 4 āhnike samarthayiṣyamāṇatvāt ..

### [1.3.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.18)

āha—āstāṃ tāvadetat ! idaṃ tu cintyatām ! kimarthamidaṃ punaśśabdasya pṛthaglakṣaṇamupadiśyate ?

### [1.3.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.19)

śabdasya khalu paśyāmo nānumānādvibhinnatām .  
atastallakṣaṇākṣepāt na vācyaṃ lakṣaṇāntaram .. 5 ..

### [1.3.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.20)

parokṣaviṣayatvaṃ hi tulyaṃ tāvaddvayorapi .  
sāmānyaviṣayatvaṃ ca sambandhāpekṣaṇāddvayoḥ .. 6 ..

### [1.3.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.21)

agṛhīte'pi sambandhe naikasyāpi pravartanam .  
sambandhaśca viśeṣāṇāmānantyādatidurgamaḥ .. 7 ..

### [1.3.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.22)

athavetyādi . granthārambha eva nyāyaśāstrasya paramaṃ prayojanaṃ vedaprāpnāṇyasaṃrakṣaṇamevetyuktatvāt, imamarthamavismaran bhāṣyakāraḥ prakṛtānuguṇatayā''ptaṃ lilakṣayiṣuḥ dharma padaṃ prayuktavānitīyaṃ carcā vṛthaiveti bhāvaḥ ..

### [1.3.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.23)

pramāṇasamuccaya vārtikādau diṅnāgadharmakīrtyādyuktaṃ saṃkalayyānuvadati— āheti . tallakṣaṇākṣepāt—anumānalakṣaṇenaiva ākṣepāt—svataḥ prāpteḥ . parokṣeti . ekasambandhijñānavidhayaiva hi anumānasya pravṛttiḥ . śābde'pi ayaṃ krama eva siddhānte . vācyavācakabhāvākhyavṛtteḥ sambandharūpatā sammataiva . sāmānyeti . vyāptiḥ śaktigrahaścetyubhayaṃ sāmānyadvāraiveti hi siddhāntaḥ . nanu avinābhāvarūpasambandhaḥ vyāptiḥ, vācyavācakabhāvalakṣaṇaśca sambandhaḥ śaktiḥ . evaṃ vilakṣaṇasambandhamūlayoḥ kathamaikyamiti śaṃkāyāmāha— sambandhaśceti . sambandhaśca sarvatra naikarūpo bhavatumarhati . antataḥ yathā pratyakṣato dhūmaṃ dṛṣṭvā'gniranumīyate . tathaiva śabdamākarṇya tadartho'pyavagamyate .. 8 .. anvayavyatirekau ca bhavato'trāpi liṅgavat . yo yatra dṛśyate śabdaḥ sa tasyārthasya vācakaḥ .. 9 .. pakṣadharmatvamapyasti śabda eva yato'rthavān . prakalpayiṣyate pakṣo dhūmo dahanavāniva .. 10 .. tatra dhūmatvasāmānyaṃ yathā vahati hetutām . gotvādiśabdasāmānyaṃtadvadatrāpivakṣyati .. 11 .. evaṃ viṣayasāmagrīsābhyādekatvaniścaye . na vilakṣaṇatāmātraṃ kiñcidanyatvakāraṇam .. 12 .. pūrvavarṇakramodbhūtasaṃskārasahakāritā . puruṣāpekṣavṛttitvaṃ vivakṣānusṛtikramaḥ .. 13 .. ityādinā viśeṣeṇa na pramāṇāntaraṃ bhavet . kāryakāraṇadharmādiviśeṣo'trāpi nāsti kim ? .. 14 .. yatheṣṭaviniyojyatvamapi nānyatvakāraṇam . hastasaṃjñādiliṅge'pi tathābhāvasya darśanāt .. 15 .. anvayavyatirekādibhedāt vyāpterapi yathā bhedaḥ, tathā'yamapyekaḥ sambandhaviśeṣo'stu . pratyāyanakramastu tulya eva . ayamevārthaḥ anantaraślokaiḥ upapādyate . gotvādīti . gakārottaratvādirūpaṃ sāmānyaṃ nikhilagośabdeṣuastyeva ..

### [1.3.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.24)

vilakṣaṇatā—anuminomi, śābdayāmi ityādyanubhavarūpaṃ vailakṣaṇyam . tathā sati hi hastaceṣṭādīnāṃ arthasūcakānāmapi pramāṇāntaratvaprasaṅgaḥ . śabda . pramāṇavailakṣaṇyamevāha—pūrvatyādi . evaṃ sālakṣaṇyamapyāha—kāryetyādi . yatheṣṭetyādi . dhūmāt vahnyanumānādikaṃ na puruṣatantraṃ, śabdastu puruṣatantraḥ . svāyatte śabdaprayoge ityādirhi nyāyaḥ . tathābhāvasya—svāyattatvasya nanu anumāne mahānasādidṛṣṭāntāpekṣā niyatā, na tathā śābdabodhe—iti śaṅkāyāṃ asakṛdabhyastaviṣaye anumāne'pi na dṛṣṭāntāpekṣā niyatā . anabhyastetu sā dṛṣṭāntanirapekṣattvamabhyaste viṣaye samam . anabhyaste tu sambandhasmṛtisāpekṣatā dvayoḥ .. 16 .. anekapratibhotpattihetutvamapi vidyate . aspaṣṭaliṅge kasmiṃścidaśva ityādiśabdavat .. 17 .. sphuṭārthānavasāyāśca pramāṇābhāsato yathā . liṅge tathaiva śabde'pi nānārthabhramakāriṇi .. 18 .. api ca pratibhāmātre śabdājjāte'pi kutracit . āptavādatvaliṅgena janyate niścitā matiḥ .. 19 .. śabdasyānumānarūpatā samānatantrānumatā ata eva hi manyante śabdasyāpi vipaścitaḥ . āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatām .. 20 .. samānaivetyāha—dṛṣṭānteti . nanu eka eva aśvādiśabdaḥ, śrotṛpratibhānuguṇaṃ, mṛgaviśeṣa-śvo'bhavitrādyarthān bahūn pratyāyayati, na tathā dhūmaḥ nānā'rthān pratyāyayati, kintu vahnimekaṃ . evaṃ sphuṭārthatvāsphuṭārthatvādibhedaḥ śabde dṛśyate, na dhūmādau . ataḥ asti mahadantaraṃ iti śaṃkāyāmāha—aneketyādi . aspaṣṭaliṅga iti . dhūmadhūlīpaṭalasādhāraṇākārajñānāt, ekasya vahnyanumitiḥ, aparasya senādyanumitiriti dṛśyata eva anumitāvapi pratipattibhedaḥ . idaṃ ca vaibhavena, spaṣṭaliṅgake'pi vivakṣānuguṇaṃ pratipattibhedaḥ dṛśyata eva . yathā dhūmāt vahnyanumitiḥ, tathaiva kadācit tṛṇādeḥ, manuṣyasadbhāvasya vā'numānaṃ yathā'pekṣaṃ bhavatyeva . evaṃ spaṣṭāspaṣṭapratītyādikamapi yathā'nubhavaṃ tulyameva . anumānāpekṣatvasya śabde'varjanīyatayā, tato'pi tasya na svatantrapramāṇatetyāha— apiceti ..

### [1.3.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.25)

vipaścitaḥ—kaṇādapraśastapādādayaḥ . etena śābdaṃ vyākhyātam 9-2-3 ityādisūtrabhāṣya-kandalyādiṣu asya vistaro draṣṭavyaḥ . pramāṇamavisaṃvādi jñānaṃ iti kathanāt, śabdasya prāmāṇyaṃ yat avisaṃvādarūpaṃ, tat āptatvamūlameva vaktavyam . tatparityajya śabdo na pramāṇameva iti kathaṃ yujyeta ? evañca anumānavat śabdo'pi svaprāmāṇye paramukhameva nirīkṣata iti idamanumānamevetyarthaḥ . yadyapīyaṃ prakriyā bauddhānām, āptavādāvisaṃbādāt ityādyardhaṃ ca dṛśyate pramāṇavārtike 1-225-228; athāpi viṣayataulyaṃ vaiśeṣikabauddhayorasmin . athavā vipaścita iti dharmakīrtyādaya eva ucyante ..

### [1.3.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.26)

kiñca śabdo vivakṣāyāmeva prāmāṇyamaśnute .  
na bāhyeḥ vyabhicāritvāt tasyāṃ caitasya liṅgatā .. 21 ..

### [1.3.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.27)

tatrābhidhīyate . dvividhaḥ śabdaḥ padātmā vākyātmā ceti . tatra vākyamanavagatasambandhameva vākyārthamavagamayitumalam; abhinavaviracitaślokaśravaṇe sati padasaṃskṛtamatīnāṃ tadarthāvagamadarśanāt . ataḥ sambadhādhigamamūlapravṛttinā'numānena tasya kathaṃ sāmyasaṃbhāvanā ..

### [1.3.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.28)

padasya tu sambandhādhigamasāpekṣatve satyapi sāmagrībhedāt viṣayabhedāccānumānādbhinnattvam . viṣayastāvadvisadṛśa eva padaliṅgayoḥ . tadvanmātraṃ padasyārtha iti ca sthāpayiṣyate 5 āhnike . anumānaṃ tu vākyārthaviṣayam—atrāgniḥ, agnimān parvata iti tataḥ pratipatteḥ . uktaṃ ca pu. 311 tatra dharmaviśiṣṭo dharmī sādhya iti ..

### [1.3.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.29)

kiñcetyādi . etadarthabodhecchayā ayaṃ śabdaḥ prayuktaḥ iti khalu jānāti lokaḥ śabdaśravaṇasamanantaram . anena śabdasya vaktṛgatecchāviśeṣānumāpakatvaṃ spaṣṭam . ataḥ tādṛśecchāyāṃ śabdaḥ liṅgam . na tu bāhye— ghaṭādau . atadvodhecchayā uccaritena śabdena tadbodhasyāpi jananāt . ataḥ icchānumānamantarā śabdo na bodhamitumalam . icchāyāṃ cānumitāyāṃ tadviṣayatayā'rthapratītiḥ . ataḥ śabdaḥ nārthāṃśe pramāṇam . icchāyā āntaratvāt bāhye iti padam ..

### [1.3.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.30)

anavagatasambandhameveti, vākye śaktyanaṅgīkārāt . tasya—vākyasya ..

### [1.3.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.31)

tadvanmātraṃ—jātiviśiṣṭavyaktimātram . mātracā parasparānvayavyudāsaḥ . sa tu saṃsargamaryādālabhya iti vakṣyate . evañca vākyāt arthapratītau tāvati śakterabhāvāt sambandhābhāvānnānumānaprasaraḥ . padena tu vyaktimātraṃ bodhyate, nānvayādiḥ . atastatrāpi padasya vākyārthasya ca na kaścana sambandha iti nānumānaprasara ityarthaḥ ..

### [1.3.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.32)

nanu padānyapi vākyārthavṛttīni santi—gomān, aupagavaḥ, kumbhakāra iti—satyam—kintu teṣvapi sākāṅkṣatā'styeva; padāntaramantareṇa nirākāṅkṣapratyayānutpādāt . gomān kaḥ ? ityākāṅkṣāyā anivṛtteḥ ..

### [1.3.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.33)

api ca parvatādiviśeṣyapratipattipūrvikā pāvakādiviśeṣaṇāvagatirliṅgādudeti . padāttu viśeṣaṇāvagatipūrvikā viśeṣyāvagatiriti viṣayabhedaḥ ..

### [1.3.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.34)

nanu ! uktaṃ—yathā'numāne dharmaviśiṣṭo dharmī sādhyaḥ, evamihārthaviśiṣṭaḥ śabdaḥ sādhyo bhavatu—maivam—śabdasya hetutvāt . na ca hetureva pakṣo bhavitumarhatīti ..

### [1.3.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.35)

nanu ! yathā'gnimānayaṃ dhūmaḥ, dhūmatvāt mahānasadhūmavadityuktaṃ—

### [1.3.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.36)

padānīti . gomān iti padena hi gosvāmirūpaḥ goviśiṣṭapuruṣarūpaḥ viśiṣṭo'rthaḥ pratīyate . tatra gopadārthasya puruṣasya ca svatvasvāmitvādikamapi tenaiva padena pratyāyyam . ataḥ padamapi anvitamevārthaṃ vākyārtharūpaṃ bodhayatyeva . tataśca tadvanmātraṃ padasyārthaṃ, anumānaṃ tu vākyārthaviṣakaṃ iti gatamevetyāśayaḥ . idaṃ ca suptiṅṃ padaṃ iti padalakṣaṇāmiprāyeṇa . śaktaṃ padaṃ iti siddhānte tu gomān iti viśiṣṭe naikā śaktiḥ, ataśca bodhakatvamapi na viśiṣṭasyeti nāyamākṣepaḥ ..

### [1.3.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.37)

anivṛtteriti . tataśca na tāvanmātraṃ śabdapramāṇaṃ, vicārastu tadadhikṛtyaiva . gomān ityatra prakṛtipratyayabhāvāt kathañcit viśiṣṭabodhajanane'pi, anumiteḥ pakṣasādhyādiviśiṣṭapratītirūpatvāt, tādṛśaḥ bodhaḥ na ekena padena saṃbhavati, vākye tu śaktirnāstīti pūrvoktaṃ yuktameveti bhāvaḥ ..

### [1.3.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.38)

viśeṣaṇeti . pārṣṇika eva khalu viśiṣṭabodhaḥ ..

### [1.3.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.39)

agnimāniti . vyāpteḥ sambandharūpatvāt evaṃ vyavahāraḥ pūrva pu-311 mapyupapāditaḥ . naiyyāyikāstu dhūmameva dharmīkṛtya tasyaivāviśiṣṭatā sā deśasyāgniyuktasya, dhūmasyānyaiścakalpitāślo-vā-anu-48 iti . evaṃ gośabda evārthavattvena sādhyatām ! gośabdatvādityādi sāmānyaṃ ca hetūkriyatām ! iti—etadapi durghaṭam—śabdasya dharmiṇaḥ kiṃ arthaviśiṣṭatvaṃ vā sādhyate ? pratyāyanaśaktiviśiṣṭatvaṃ vā ? arthapratītiviśiṣṭatvaṃ vā ? na tāvadarthaviśiṣṭatvaṃ sādhyam; śailajvalanayoriva śabdārthayoḥ dharmadharmibhāvābhāvāt .. athārthaviṣayatvācchabdasyārthaviśiṣṭatetyucyate; tadapyayuktam; tatpratītijananamantareṇa tadviṣayatvānupapatteḥ . pratītau tu siddhāyāṃ kiṃ tadviṣayatvadvārakeṇa taddharmatvena ? yadi tu tadviṣayatvamūlā taddharmatvapūrvikā'rthapratītiḥ, arthapratītimūlaṃ tadviṣayatvam, taditaretarāśrayam . tasmānnārthaviśiṣṭaḥ śabdaḥ sādhyaḥ .. nāpyarthapratyāyanaśaktiviśiṣṭaḥ; tadarthitayā śabdaprayogābhāvāt .. na śaktisiddhaye śabdaḥ kathyate śrūyate'pi vā . arthagatyarthamevāmuṃ śṛṇvanti ca vadanti ca .. 22 .. nāpyarthapratītiviśiṣṭaḥ śabdaḥ pakṣatāmanubhavitumarhati; siddhyasiddhivikalpānupapatteḥ .. asiddhayā'pi tadvattvaṃ śabdasyārthadhiyā katham ? siddhāyāṃ tatpratītau vā kimanyadanumīyate .. 23 .. manumeyāmāhurityāha—dhūmasyeti iti nyāyaratnākaraḥ . antareṇeti na hi śabdaḥ budhyādivat saviṣayaḥ padārthaḥ . siddhāyāmiti . tadeva khalvadya vicāryate . ataḥ tathā vivakṣā na saṃbhavati . vivakṣāyāṃ ca anyonyāśrayo jāgarūkaḥ . arthasya śabdadharmatvasiddhau, bodhasaṃbhavaḥ . bodhe jāta eva tannibandhanatadvarmatvasiddhiḥ iti . tadarthitayā—tadapekṣayā—tadicchayā ..

### [1.3.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.40)

viśiṣṭa iti . vaiśiṣṭyaṃ cātra na janyajanakabhāvarūpaṃ, kintu pūrvottarakālasambandhitvamātram . tena anupadoktāt itaretarāśrayagrastapakṣāt viśeṣaḥ ..

### [1.3.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.41)

jvalanādāvapi tulyo vikalpa iti cet; na hi tatrāgnirdhūmena janyate, api tu gamyate . iyaṃ tvarthapratītirjanyate śabdenetyasyāmeva siddhāsiddhatvavikalpāvasaraḥ . tasmāt tridhā'pi na śabdasya pakṣatvam ..

### [1.3.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.42)

api ca gośabde dharmiṇi gatvādisāmānyātmakasya hetorgrahaṇaṃ, tato vyāptismaraṇam, tataḥ parāmarśaḥ, tato'rthapratipattiriti kāladrāghīyastvāt dharmī tirohito bhavet . na parvatavadavasthitiḥ tasya . api tūccaritapradhvaṃsitvaṃ śabdasya . na ca śabdamarthavattvena lokaḥ pratipadyate, kintu śabdāt pṛthagevārthamiti na sarvathā śabdaḥ pakṣaḥ . ato dharmaviśiṣṭasya dharmiṇaḥ sādhyasyedvāsaṃbhavācchabdaliṅgayormahān viṣayabhedaḥ ..

### [1.3.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.43)

sāmagrībhedaḥ khalvapi—pakṣadharmānvayādirūpasāpekṣamanumānaṃ vyākhyātaṃ, śabde tu na tāni santi rūpāṇi . tathā ca śabdasya

### [1.3.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.44)

jvalanādāviti . agniviśiṣṭadhūmasya pakṣatvāt sādhyasya pakṣe'ntarbhāvaḥ samāna eva . na hīti . agnivaiśiṣṭyaṃ ca dhūme vyāpyavyāpakabhāvataḥ, na tu janyajanakabhāvataḥ . tādṛśaṃ ca liṅgaṃ agnergamakamiti na anyonyāśrayasya, sidhyasiddhivikalpasya vā prasaktiḥ . prakṛte tu śabdādhīnabodhasya śabdaviśeṣaṇatvāt doṣa eva . ata eva vācyavācakabhāvasambandhāt arthaviśiṣṭaḥ śabdaḥ arthasya gamako bhavatviti śaṃkā'pi nirastā . vācyavācakabhāvasyaiva gamakatvarūpatvāt, tasyaiva vicāryamāṇatvāt ..

### [1.3.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.45)

gatvādi—atra ādinā taduttaraotvaādigrahaṇam . dharmī—śabdaḥ . nanu tarhi śabdasya pakṣatvaṃ kutrāpi na syāt, tataśca śabdānityattrādyanumānānāmapi jalāñjalirityataḥ anubhavavirodhamāha—na ceti . yadyapi loke'pi arthavānayaṃ śabdaḥ, nirarthako'yaṃ śabda ityādirasti vyavahāraḥ, athāpīdamabhyujayadūṣaṇaṃ bhavatu, mukhyadūṣaṇaṃ tu ādāvevoktam ..

### [1.3.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.46)

pakṣatvapratikṣepānna taddharmatayā gatvādisāmānyasya liṅgatā . na cārthasya dharmitvam; siddhyasiddhivikalpānupapatteḥ . na ca taddharmatvaṃ śabdasya śakyate vaktum; tatra vṛttyabhāvāt . pratītijanakatvena taddharmatāyāmucyamānāyāṃ pūrvavaditaretarāśrayaḥ; pakṣadharmādivalena pratītiḥ, pratītau ca satyāṃ pakṣadharmādirūpalābhaḥ ..

### [1.3.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.47)

api ca yadyarthadharmatayā śabdasya pakṣadharmatvaṃ bhavet, tadā'navagatadhūmāgnisambandho'pi yathā dhūmasya parvatadharmatāṃ gṛhṇātyeva, tathā'navagataśabdārthasambandho'pi arthadharmatāṃ śabdasya gṛhṇīyāt; na ca gṛhṇātītyato nāsti pakṣadharmatvaṃ śabdasyeti ..

### [1.3.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.48)

anvayavyatirekāvapi tasya durupapādau; deśe kāle ca śabdārthayoranugamābhāvāt . na hi yatra deśe śabdaḥ tatrārthaḥ . yathoktaṃ śrotriyaiḥ—mukhe hi śabdamupalabhāmahe, bhūmāvartham iti . vayaṃ tu karṇākāśe śrotramupalabhāmahe—ityāstāmetat ..

### [1.3.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.49)

nāpi yatra kāle śabdaḥ tatrārthaḥ; idānīṃ yudhiṣṭhirārthābhāve'pi yudhiṣṭhiraśabdasadbhāvāt . arthaśabdārthayoḥ anvayābhāve'pi tadbuddhyoranvayo grahīṣyate ityucyate . tarhi vaktavyaṃ—kiṃ arthabuddhāvutpannāyāmanvayo gṛhyate ? anutpannāyāṃ vā ? anutpannāyāṃ tāvat

### [1.3.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.50)

nanu gopadavācyaḥ kaḥ ? iti tātparyeṇa kaḥ gauḥ? iti praśnaḥ, ayaṃ gauḥ ityuttaraṃ ca sarvānubhavasiddham . ataḥ kathañcit śabdārthayoḥ sambandha upapādanīyaḥ . tamādāyaiva arthasya pakṣatvamupapādayāmaḥ—iti śaṃkāyāṃ āha— api ceti . uktapraśnagatagabādipadāni vācyaparyantaṃ upacaritāni . anyathā vyāptimajānato'pi, prathamaṃ vā dhūmavān parvata itivat vācyavācakanāmajānato'pi ayaṃ gauḥ iti pratyayaḥ syāt . ataḥ śabdaḥ nārthadharmaḥ ..

### [1.3.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.51)

cakāraḥ vā'rthe . vayaṃ tvityādi . bhūmāvartham iti tu sthitameva ..

### [1.3.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.52)

svarūpāsattvāt kuto'nvayagrahaṇam ? utpannāyāṃ tvarthabuddhau kimanvayagrahaṇeneti naiṣphalyam . tatpūrvakatve tu pūrvavaditaretarāśrayam . etena vyatirekagrahaṇamapi vyākhyātam ..

### [1.3.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.53)

nanu ! āvāpodvāpadvāreṇa śabdārthasambandhe niścīyamāne upayujyete evānvayavyatirekau . yathoktam ślo. vā. 1-1-7-160— yatra yo'nveti yaṃ śabdamarthastasya bhavedasau iti— satyametat—kintu samayabalena siddhāyāmarthabuddhau samayaniyamārthābanvayavyatirekau śabde; nānvayavyatirekakṛtā ca dhūmāderivāgneḥ tato'rthabuddhiḥ ..

### [1.3.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.54)

api ca—

### [1.3.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.55)

dhūmādibhyaḥ pratītiśca naivāvagatipūrvikā .  
ihāvagatipūrvaiva śabdādutpadyate matiḥ .. 24 ..

### [1.3.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.56)

āvāpetyādi . āvāpodvāpābhyāṃ śaktigraha iti siddhānte'pi sammatam . śaktigraho nāma ayaṃ śabdaḥ etadarthavācītyevaṃrūpaḥ vācyavācakabhāvagraha eva . tathā ca tatra śabdārthayoranvayavyatirekau dṛṣṭāvevetyarthaḥ . samayabaleneti . gāmānaya itivākyaśravaṇasamanantaraṃ gavānayane pravṛtiṃ paśyataḥ sāmānyataḥ idaṃ gavānayanaṃ etacchabdamūlaṃ iti śaktigrahe siddhe kasya padasya gauḥ arthaḥ ? kasya ānayanam ityanavagame,—ghaṭaṃ ānaya aśvaṃ badhāna ityādyāvāpodvāpābhyāṃ sāmānyato gṛhītāṃ śaktiṃ viśiṣya jānāti bālaḥ . nātra śaktigrahaḥ āvāpodvāpāt, kintu tena niyamamātramiti nānumānarūpamiti bhāvaḥ ..

### [1.3.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.57)

nanu sāmānyaśaktirapi anvayavyatirekādhīnakāryakāraṇabhāvagrahamūlaiva vaktavyeti cet—tarhi anumānātsāmānyaśaktigrahaḥ, tato niyamajñānaṃ, tataśśaktiniścayaḥ, tataḥ śābdabodhaḥ kālāntare'pi—iti anumānapūrvako'thaṃ śābdabodhaḥ nānumānaṃ bhavitumarhatītyāha—api ceti ..

### [1.3.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.58)

sthaviravyavahāre hi bālaḥ śabdāt kutaścana .  
dṛṣṭvā'rthamavagacchan taṃ svayamapyavagacchati .. 25 ..

### [1.3.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.59)

yatrāpyevaṃ samayaḥ kriyate, etasmācchabdādayamarthastvayā pratipattavya iti—tatrāpi pratītireva kāraṇatvena nirdiṣṭā draṣṭavyā . tasmādanyo liṅgaliṅginoravinābhāvo nāma sambandhaḥ, anyaśca śabdārthayoḥ samayāparanāmā vācyavācakabhāvaḥ sambandhaḥ pratītyaṅgam . evaṃvidhaviṣayabhedāt sāmagrībhedācca pratyakṣavadanumānādanyaḥ śabda iti siddham ..

### [1.3.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.60)

yattu pūrvavarṇakramāpekṣaṇādivailakṣaṇyamāśaṅkya dūrṣitam pu. 402 —kastatra phalguprāye nirbandhaḥ ..

### [1.3.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.61)

nanu jñāyamāno dhūma eva karaṇamityuktam ? iti śaṅkāyāṃ svāśayaṃ vivṛṇotisthaviretyādi . kutaścana śabdāt—ityanvayaḥ . vyavahārācchaktigrahasyānumānikatvaṃ sarvasammatameva . tathā ca dhūmādvahnyanumānasthale mahānasādau pratyakṣādeva dhūmavahnyoḥ avinābhāvarūpasambandhanirṇayaḥ prakṛte tu vṛddhavyavahārakāle'numānāt vācyavācakabhāvarūpasambandhanirṇayaḥ . tataścānumānādhīnapravṛttikaḥ śabdaḥ kathaṃ anumānaṃ syāt ? nanu anumānapūrvakamapyanumānaṃ bhavitumarhati, dhūmāt vahnanumāne, tena tatra puruṣānumānāt iti cet; tathāpi anumānāt vācyavācakabhāvasyaivāvagamaḥ . vācyavācakabhāvaśca nāvinābhāvarūpaḥ . śabdārthayoravinābhāvaḥ nirākriyata eveti . kiñca dhūmavahnyoḥ sambandhaḥ na saṅketamūlakaḥ, kintu svābhāvikaḥ ..

### [1.3.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.62)

pratītiḥ—tādṛśapratipattavyatvaviṣayakapratītiḥ . anyaḥ—vilakṣaṇaḥ . pratyakṣavaditi . yatkiñcitsambandhamūlakatvamātrāt kroḍīkāre indriyārthasambandhamūlakaṃ pratyakṣamapi anumānaṃ syādityāśayaḥ ..

### [1.3.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.63)

ityādinā viśeṣeṇapu. 402 iti pūrvapakṣiṇaiva vailakṣaṇyakathanāt nāsmābhiḥ vaktavyamavaśiṣyata ityabhiprāyeṇāha—phalguprāya iti ..

### [1.3.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.64)

yatpunarabhihitam pu. 403 ślo. vā.—1-1-5. śabda. 23—

### [1.3.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.65)

āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā

### [1.3.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.66)

iti—tadatīva subhāṣitam ! viṣayabhedāt . āptavādatvahetunā hi śabdārthabuddheḥ prāmāṇyaṃ sādhyate; na tu saiva janyate . yadāha ślo. vā. 1-1-7-244, 246

### [1.3.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.67)

anyadeva hi satyatvamāptavādatvahetukam .  
vākyārthaścānya eveha jñātaḥ pūrvataraṃ ca saḥ ..

### [1.3.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.68)

tataścedāptavādena satyatvamanumīyate .  
vākyārthapratyayasyātra kathaṃ syādanumānatā ..

### [1.3.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.69)

janma tulyaṃ hi buddhīnāmāptānāptagirāṃ śrutau .  
janmādhikopayogī ca nānumāyāṃ trilakṣaṇaḥ iti ..

### [1.3.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.70)

na ca prāmāṇyaniścayādvinā pratibhāmātraṃ taditi vaktavyam; śabdārthasaṃpratyayasyānubhavasiddhatvāt ..

### [1.3.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.71)

sādhyate—niścīyate . saiva—arthaviṣakabuddhireva . uktameva upapādayati kumārilavākyaiḥ—yadāheti . idaṃ vākyaṃ satyam ? uta na ? iti saṃśaye āptoktatvaniścaye satyatvaniścayaḥ . tadvākyāt prathamaṃ arthapratītirjātaiva . ataḥ āptoktatvaṃ prāmāṇyaniścayahetuḥ, na tu śābdavodhahetuḥ . āptānāṃ anāptānāṃ vā vākye śrute śābdabodhaḥ aviśeṣeṇa jāyata eva . ataḥ āptatvasaṃvādāt na bodhajananam . anumāyāṃ ca trilakṣaṇo hetuḥ janmādhikopayogī na ityanvayaḥ . tathā ca bodhajananaṃ na tvaduktahetujanyamiti śabdo nānumānam . pūrvapakṣiṇaḥ bauddhasya dṛṣṭyā trilakṣaṇaḥ iti . tat—śābdānubhavarūpaṃ jñānam . prāmāṇyaniścayāt pūrvaṃ jātaṃ jñānaṃ kevalabhānamātraṃ, na tu vāstavikamiti vaktuṃ na śakyaṃ, anubhavaviruddhatvāt ..

### [1.3.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.72)

etena vivakṣāviṣayatvamapi pu. 404 pratyuktam . na hi vivakṣā nāma śabdasya vācyo viṣayaḥ, kintvartha eva tathā ..

### [1.3.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.73)

vivakṣāyāṃ hi śabdasya liṅgatvamiha dṛśyate .  
ākāśa iva kāryatvāt na vācakatayā punaḥ .. 26 ..

### [1.3.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.74)

śabdāduccaritācca vācyaviṣayā tāvatsamutpadyate  
saṃvittistadanantaraṃ tu gamayetkāmaṃ vivakṣāmasau .  
arthopagrahavarjitāttu niyamātsiddhaivamājīvatā  
tadvācyārthaviśeṣitā tvavidite naiṣā tadarthe bhavet .. 27 ..

### [1.3.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.75)

nanu ! siddhe pramāṇattve bhedābhedaparīkṣaṇam .  
kriyate, na tu śabdasya prāmāṇyamavakalpate .. 28 ..

### [1.3.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.76)

arthapratītijanakaṃ pramāṇamiti varṇitam .  
vikalpamātramūlatvāt nārthaṃ śabdāḥ spṛśantyamī .. 29 ..

### [1.3.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.77)

na vācyaḥ viṣayaḥ—vācyatayā na viṣaya iti bhāvaḥ . vivakṣāyāmityādi . śabdasya kāryatvāt samavāyikāraṇatayā yathā śabdaḥ ākāśānumāne heturbhavati, tathā icchāmantarā śabdaprayogāsaṃbhavāt tacchabdocchāraṇecchāmanumāpayet śabdaḥ, na tvartham . śabdādarthapratīterevābhāve etadarthabodhecchayā uccaritaḥ iti kathaṃ vaktuṃ śakyam . nānārthakasthale'pi bodhāḥ prathamaṃ jāyanta eva . eṣu kaḥ prayokturabhimataḥ iti saṃśaye paraṃ tātparyāparanāmikā icchā'nveṣaṇīyā prakaraṇādibhiḥ . ataśca āptoktatvavat idamapi na śābdabodhahetuḥ . śābdabodhajananānantaramapekṣaṇīyamastu kāmam ..

### [1.3.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.78)

vikalpeti . niyamena pravṛttinimittapūrvikā śabdapravṛttiḥ . tena nāmajātyādikalpanāmūlakatvamanivāryamiti śabdānāṃ yathārthaviṣayatvaṃ nāstyeva ..

### [1.3.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.79)

artho nirūpyamāṇaśca ko vā śabdasya śakyate ?  
vaktuṃ, na jātirna vyaktiḥ na tadvānnāma kaścana .. 30 ..

### [1.3.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.80)

sambandho'pyasya nārthena nityo'sti samayo'stha vā ?  
śakyaḥ, sannapi vā boddhumarthe kathamatīndriye ? .. 31 ..

### [1.3.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.81)

vākyārtho'pi na nirṇetuṃ pāryate pāramārthikaḥ .  
niyogabhāvanābhedasaṃsargādisvabhāvakaḥ .. 32 ..

### [1.3.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.82)

tatpratītyabhyupāyaśca kiṃ padārthaḥ padāni vā ?  
vākyaṃ vā vyatiṣaktārthaṃ sphoṭo veti na lakṣyate .. 33 ..

### [1.3.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.83)

siddhāyāmapi tadbuddhau tasyā draḍhimakāraṇam .  
nityatvamāptoktatvaṃ vā na samyagavatiṣṭhate .. 34 ..

### [1.3.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.84)

na jātiriti . jātimātrasya śabdārthatve, vyaktibodho na syāt . vyaktimātrasya tathātve'nanugamāt vyaktyantarabodhanaṃ na syāt . jātimān padārthastu kaścana nāstyeva, kṛtsnaikadeśādivikalpadussthatvāt ..

### [1.3.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.85)

samayaḥ—saṃketaḥ śaktyaparaparyāyaḥ . sa nityaścet śabdasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ . anityaścedanavasthādussthitiḥ . atīndriye'rthe ca tādṛśasambandhagrahaṇaṃ katham ? kutrāpi kenāpi ayamasyārthaḥ iti pradarśayitumaśakyatvāt ..

### [1.3.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.86)

evaṃ pratyekaṃ padānāṃ bodhakatvāsaṃbhave, viśiṣṭavākyārthaḥ niyogādirapi na saṃbhavatītyāha—vākyārtho'pīti . niyogaḥ vākyasyārtha iti prācīnamīmāṃsakāḥ, bhāvaneti navīnāḥ . parantu padairvā, padavācyairarthairvā, vākyādvā, sphoṭena vā tādṛśārthaḥ na kasyāpyanubhavasiddhaḥ . kathañciddvodhane'pi tādṛśavākyārthe prāmāṇyaṃ katham ? nityatvādikṛtaṃ tu durvacamevetyarthaḥ ..

### [1.3.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.87)

pade nitye'pi vaidikyo racanāḥ kartṛpūrvikāḥ ?  
nityā vā ? kṛtakatve'pi kṛtāḥ keneti durgamam .. 35 ..

### [1.3.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.88)

kartā'sti sa ca nirdvandvaḥ sa caikaḥ sa ca sarvavit .  
sa ca kāruṇiko veti pratipattuṃ na śakyate .. 36 ..

### [1.3.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.89)

parasparaviruddhāśca santi bhṛyāṃsa āgamāḥ .  
teṣāṃ kasyeśvaraḥ kartā kasya neti na manmahe .. 37 ..

### [1.3.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.90)

vede doṣāśca vidyante vyāghātaḥ punaruktatā .  
phalasyānupalaṃbhaśca tathā phalaviparyayaḥ .. 38 ..

### [1.3.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.91)

kīdṛśaścārthavādānāṃ viruddhārthābhidhāyinām .  
mantrāṇāṃ nāmadheyādipadānāṃ vā samanvayaḥ .. 39 ..

### [1.3.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.92)

siddhakāryopadeśācca vede saṃśerate janāḥ .  
kimasya kārye prāmāṇyaṃ siddhe'rthe vobhayatra vā ? .. 40 ..

### [1.3.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.93)

tena vedapramāṇatvaṃ viṣame pathi vartate .  
jīvikopāyabuddhyā vā śraddhayā vā'bhyupeyatām .. 41 ..

### [1.3.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.94)

pada iti . padānāṃ nityatve'pi tadracanāviśeṣarūpāṇāṃ vedavākyānāṃ kathaṃ nityatvam ..

### [1.3.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.95)

tadaprāmāṇyaṃ anṛtavyāghātapunaruktebhyaḥnyā. sū. 2-1-58 ityuktaṃ saṃgṛhṇāti—paraspareti . udite juhoti anudite juhoti iti viruddhayormadhye kasya īśvaraḥ kartā ? kasya na ? anyatarāprāmāṇye taddṛṣṭāntenetarāprāmāṇyaṃ jāgartyeva . evaṃ putreṣṭau kṛtāyāmapi kadācitphalaṃ vyabhicarati ityanṛtatvam . triḥprathamāmanvāha ityādiḥ punaruktiḥ ..

### [1.3.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.96)

siddha iti . vaidikeṣvevāsti vivādaḥ, kiṃ vedānāṃ siddhaparatvam ? uta kāryaparatvam ? iti . etādṛśānavasthādussthatvāt śabdaḥ na pramāṇam . yadyapi śabdasāmānyāprāmāṇyasādhana evopakramaḥ, athāpi vedaprāmāṇyarakṣaṇa eva śabdaprāmāṇyasamarthanasya paramoddeśyateti jñeyam ..

### [1.3.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.97)

atrāmidhīyate—sarva evaite doṣā yathākramaṃ parihariṣyanta ityalabhasamāśvāsena . supratiṣṭhameva vedaprāmāṇyamavagacchatvāyuṣmān ..

### [1.3.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.98)

nanu ! arthāsaṃsparśitvameva tāvatkathaṃ parihriyate . na hi bāhye'rthe śabdāḥ pratītimādadhati . te hi durlabhavastusaṃparkavikalpamātrādhīnajanmānaḥ svamahimānamanuvartamānāstiraskṛtavāhyārthasamanvayān vikalpaprāyān pratyayānutpādayanto dṛśyante—aṅgulyagre hastiyūthaśatamāste itītisvabhāva eva śabdānāmarthāsaṃsparśitvam ..

### [1.3.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.99)

cakṣurādīnāmapi alīkakacakūrcakādipratītikāraṇatvamasti, na ca teṣāmarthāsaṃsparśitvamiti cet; na; teṣāṃhi timirādidoṣakaluṣitavapuṣāṃ tathāvidhavibhramakāraṇatvam, na tu svamahimnaiva . ihāpi puruṣadoṣāṇāmeṣa mahimā, na śabdānāmiti cet, maivam; doṣavato'pi puruṣasya mūkāderanuccāritaśabdasyedṛśaviplavotpādanapāṭavābhāvāt . asatyapi ca puruṣahṛdayakāluṣye yathāprayujyamānānyaṅgulyagrādivākyāni viplavamāvahantyeveti śabdānāmevaiṣa svabhāvaḥ, na vaktṛdoṣāṇām ..

### [1.3.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.100)

aṅulyagraityādi . na hyasmāt vākyāt bodha eva na bhavatīti vaktuṃ śakyam, vyutpannānāṃ tasyānivāryatvāt . kintu jāto bodhaḥ pramā vā ? iti vicāraḥ syāt . sa tvanyo viṣayaḥ . śabdāstu asatyapi arthe bodhamutpādayitumalamiti tu durapahnavam ..

### [1.3.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.101)

nanu cakṣurādikamapi kadācidalīkarajatādau pravartata eveti pratyakṣamapi na pramā syādityāśaṃkya, śabda-cakṣuṣorvailakṣaṇyamāha—cakṣurādīnāmiti . yathā pramujyamāneti . līlayā, yadṛcchayā, pramādādveti hetuḥ . tathācānvaya bādhakajñāne satyapi śabdaḥ pravartate api ca na cakṣurādi bādhakajñānodaye sati na viramati; viparītavedanajanmanaḥ śuktikārajatādibuddhiṣu vibhramasyāpāyadarśanāt . śabdastu śatakṛtvo'pi bādhyamāno yathaivoccaritaḥ karaśākhāśikhare kareṇuśatamāste iti tathaiva tathābhūtaṃ bhūyo'pi vikalpamayathārthamutpādayatyeveti vikalpādhīnajanmatvācchabdānāmevedaṃ rūpaṃ yat arthāsaṃsparśitvaṃ nāmeti . taduktam— vikalpayonayaḥ śabdāḥ vikalpāḥ śabdayonayaḥ . teṣāmanyonyasambandhe nārthaṃ śabdāḥ spṛśantyamī iti .. śabdānāṃ arthāsaṃsparśitvaṃ na svabhāva iti siddhāntaḥ atrābhidhīyate—bhavedetadevaṃ; yadi na kadācidapi yathārthaṃ śabdaḥ pratyayamupajanayet, arthāsaṃsparśitvamevāsya svabhāva iti gamyeta . bhavati tu guṇavatpuruṣabhāṣitāt nadyāstīre phalāni santi iti vākyāt atiraskṛtabāhyārtho yathārthaḥ pratyayaḥ; tataḥ pravṛttasya tadarthaprāpteḥ . na ceyamarthaprāptirarthasparśaśūnyādapi śabdavikalpāt pāraṃparyeṇa maṇiprabhāmaṇibuddhivadavakalpata ityupariṣṭāt vakṣyāmaḥ .. nanu ! guṇavadvaktṛkādaṅgulyādivākyāt dṛṣṭa evāsamīcīnaḥ pratyayaḥ—maitram—guṇavatāmevaṃvidhavākyoccāraṇacapalābhāvāt .. vyatirekataḥ śabdānāmayaṃ svabhāvaḥ, arthamantarāpi pravṛttiḥ iti . śuktirajatādau adhiṣṭhānatayā vā'rthasaṃsparśo'stīti alīkakeśādinaḥ niradhiṣṭhānabhramaviṣayatvenāvagatasya kathanam ..

### [1.3.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.102)

na na viramati—ityanvayaḥ . apāyaḥ—nivṛttiḥ ..

### [1.3.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.103)

guṇavaditi . guṇāḥ—pramādapratāraṇādyabhāvarūpāḥ ..

### [1.3.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.104)

aṅgulyādivākyāt—aṅgulyagre hastiyūthaśatamāste ityādivākyāt .

### [1.3.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.105)

yattu āpto'pi kaṃ cidanuśāsti—mā bhavānabhūtārthaṃ vākyaṃ vādīḥ—aṅgulikoṭau karighaṭāśatamāste—iti iti, tatretikaraṇāvacchinnasya dṛṣṭāntatayā śabdaparatvenopādānātpratiṣedhaikavākyatayā yathārthameva . arthaparatve tu niṣedhakavākyataiva na syāditi . tasmādāptavākyānāmayathārthatvābhāvānna svato'rthāsaṃspārśinaḥ śabdāḥ . puruṣa doṣānuṣaṅgakṛta evāyāṃ viplavaḥ ..

### [1.3.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.106)

nanu ! āptairevaṃvidhavākyāprayoge'pi sandigdho vyatirekaḥ— kiṃ śabdānāṃ tadṛśasvabhāvābhāvādayathārthapratyayānutpādaḥ ? uta vaktṛdoṣābhāvāditi . naitadevam—

### [1.3.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.107)

anuccaritaśabdo'pi puruṣo vipralaṃbhakaḥ .  
hastasaṃjñādyupāyena janayatyeva viplavam .. 42 ..

### [1.3.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.108)

na ca hastasaṃjñādinā śabdānumānam, tatkṛtaśca viplava iti vaktavyam; itthamapratīteḥ . utpanne ca kvacinnadyādivākyādvijñāne taraṅgiṇītīramanusarannanāsāditaphalaḥ pravṛttabādhakapratyayaḥ puruṣamevā-

### [1.3.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.109)

dṛṣṭāntatayeti—nirarthakavākyadṛṣṭāntatayā'nuvādamātramityarthaḥ . na syāditi—arthaparatve siddhe nirarthakavākyaniṣedhanadṛṣṭhāntatā kathamityarthaḥ . bhūtale ghaṭo nāstītyādāvapi khalu bhūtale ghaṭaḥ ityetāvān bhāgaḥ na svaparaḥ, kintu niṣedhyasamarpaṇaparaḥ ..

### [1.3.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.110)

pūrvaṃ 415 pu doṣavato'pi puruṣasya mūkādeḥ ityuktaṃ anyathayan puruṣaguṇadoṣayoreva śabdānāṃ arthāvyabhicāravyabhicārayornidānamityāha— anuccaritetyādi ..

### [1.3.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.111)

tatkṛtaḥ—śabdakṛtaḥ . tathā ca śabdasyaivāyaṃ doṣaḥ, na puruṣasyeti bhāvaḥ . itthamapratīteḥ . ceṣṭātaḥ śabdānumānānanubhavāt . taddhetorevataddhetutve madhye kiṃ tena, iti nyāyena arthānumānasyaiva nyāyyatvāt . athavā itthaṃ—śabdadoṣatvenetyarthaḥ . asminnarthe anubhavamāha—utpannepīti ..

### [1.3.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.112)

ṣikṣipati—dhik ! hā ! tena durātmanā vipralabdho'smi iti . na śabdam . prāptaphalaśca pumāṃsameva ślāghate sādhu sādhunā tenopadiṣṭam iti . ataḥ puruṣadoṣānvayānuvidhānāt puruṣadoṣakṛta eva śabdādviplavaḥ, na svarūpanibandhanaḥ . tadabhāvakṛta eva āpteṣu tūṣṇīmātīneṣu vibhramānutpāda iti na sandigdho vyatirekaḥ ..

### [1.3.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.113)

nanu ! puruṣadoṣāstatra kiṃ kuryuḥ ! puruṣasya hi guṇavato doṣavato vā śabdoccāraṇamātra eva vyāpāraḥ . tataḥ paraṃ tu kāryaṃ śabdāyattameveti tatsvarūpakṛta evāyaṃ vibhramaḥ ..

### [1.3.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.114)

hanta ! tarhi vaktari guṇavati sati saritastīre phalāni santi iti samyakpratyaye'pi śabdasyaiva vyāpārāt puruṣasyoccāraṇamātre caritārthatvānnaikāstataḥ śabdasyārthāsaṃsparśitvameva svabhāvaḥ . yuktaṃcaitadeva—yaddīpavatprakāśatvamātrameva śabdasya svarūpam; na yathārthatvamayathārthatvaṃ vā . viparīte'pyarthe dīpasya prakāśatvānativṛtteḥ . ayaṃ tu viśeṣaḥ—pradīpe vyutpattinirapekṣameva prakāśatvam, śabdasya tu vyutpattyapekṣamiti . prakāśātmanastu śabdasya vaktṛguṇadoṣādhīne

### [1.3.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.115)

sādhuḥ—ṛjumatiḥ . āpteṣu tūṣṇīmāsīneṣu iti śabdavyatirekopapādanārtham ..

### [1.3.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.116)

kiṃ kuryuḥ ? ityasyaiva vivaraṇaṃ—puruṣasyetyādi . jñānasya pramātvatadabhāvau hi karaṇasvarūpādhīnau . śābdabodhe ca karaṇaṃ śabda eva . tataśca pramātvatadabhāvau tadadhīnāveva vaktavyau . puruṣaguṇadoṣau tatra kiṃ kuryāstām ? na hi dāhaheturagniḥ prayojakapuruṣānuguṇaṃ vyatyasyati iti bhāvaḥ ..

### [1.3.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.117)

vaktarītyādi . ayamāśayaḥ—satyaṃ karaṇādhīnāveva tau . parantu puruṣadoṣāt karaṇamapi duṣṭaṃ bhavatyeva . na hi etāni karaṇāni svatantrāṇi . cakṣurādāvapi hi tulyaiva rītiḥ . ataḥ bodhajanane śabdānāṃ sāmye'pi, pramātvatadabhāvau asvayavyatirekābhyāṃ vaktṛguṇadoṣādhīnau iti śabdānāṃ ārthāsaṃsparśitvaṃ na svabhāvakṛtam ..

### [1.3.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.118)

yathārthetaratve . ata evāṅguliśikharādhikaraṇakareṇuśatavacasi bādhite'pi punaḥ punaruccāryamāṇe bhavati vibhramaḥ; prakāśatvarūpānapāyāt . na tveṣa śabdasya doṣaḥ ..

### [1.3.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.119)

padārthānāṃ tu saṃsargamasamīkṣya prajalpataḥ .  
vaktureva pramādo'yaṃ na śabdo'trāparādhyati .. 43 ..

### [1.3.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.120)

taduktam—pramāṇāntaradarśanamatra bādhyate, na punarhastiyūthaśatamiti śābdo'nvayaḥ . puruṣo hi svadarśanaṃ śabdena pareṣāṃ prakāśayati . tatra taddarśanaṃ ce dduṣṭaṃ, duṣṭaḥ śābdapratyayaḥ . aduṣṭaṃ cet, aduṣṭa iti guṇavataḥ puruṣasyāduṣṭaṃ darśanaṃ bhavati, doṣavato duṣṭamiti . adṛṣṭvā'pi vastu yadupadiśyate so'pi buddhidoṣa eva . tasmāt puruṣagataguṇadoṣānvayavyatirekānuvidhāyitvāt tatkṛte eva śabdayathārthatvāyathārthatve . taduktam—tattvamapi bhavati vitathamapi bhavati iti ..

### [1.3.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.121)

tenābhidhātṛdaurātmyakṛteyamayathārthatā .  
pratyayasyeti śabdānāṃ nārthāsaṃsparśitā svataḥ .. 44 ..

### [1.3.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.122)

yā tu jātyādiśabdārthaparākaraṇavartmanā .  
arthāsaṃsparśitā proktā, sā purastānniṣetsyate .. 45 ..

### [1.3.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.123)

pramāṇatvaṃ tu śabdasya kathamityatra vastuni .  
jaiminīyairayaṃ tāvatpīṭhabandho vidhīyate .. 46 ..

### [1.3.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.124)

prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā sarvavijñānagocaraḥ .  
svato vā parato veti prathamaṃ pradhivicyatām .. 47 ..

### [1.3.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.125)

pramāṇāntaraṃ—śabdaprayogahetubhūtaṃ pratyakṣādi . arthaṃ budhvā hi śabdaracanā ..

### [1.3.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.126)

niṣetsyate—pañcamāhnike jātisamarthanādibhiḥ ..

### [1.3.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.127)

śabdasya vastuni pramāṇatvaṃ—ityanvayaḥ . athavā, ityatra vastuni— ityasmin viṣaye . prāmāṇyamiti . sarvavijñānaviṣayaṃ idaṃ tāvatparīkṣyatām . prāmāṇyavicāraprasaṅgasamarthanam—tatra pakṣabhedāśca nanu ! śabdaprāmāṇyacintāvasare sakalapramāṇaprāmāṇyavicārasya kaḥ prasaṅgaḥ ? na svātantryeṇa parīkṣaṇam, apitu tadarthameva, samānamārgatvāt . yathā'nyeṣāṃ svataḥ parato vā prāmāṇyaṃ, tathā śabdasyāpi bhaviṣyatīti . na hi tasya svarūpamiva prāmāṇyamapi tadvisadṛśamiti .. taducyate—kiṃ vijñānānāṃ prāmāṇyaprāmāṇyaṃ ceti dvayamapi svataḥ ? uta tadubhayamapi parataḥ ? āhosvidaprāmāṇyaṃ svataḥ, prāmāṇyaṃ tu parataḥ ? uta svit prāmāṇyaṃ svataḥ, aprāmāṇyaṃ tu parataḥ ? iti .. tatra sāṃkhyamatadūṣaṇam tatra dvayamapi svata iti tāvadasāṃpratam, pravṛttasya visaṃvādadarśanāt . yadi hi prāmāṇyamitaradvā svata eva jñānasya gamyeta, tarhi śuktau rajatajñānaṃ pramāṇatayā vā pratipannam ? anyathā vā ? pramāṇatvāpramāṇatve svataḥ kiṃ parato'thavā ? iti ślo. vā-coda-33 bhaṭṭavākyaṃ atra smaraṇīyam ..

### [1.3.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.128)

tadarthameveti . vedaprāmāṇyasaṃrakṣaṇamevāsya śāstrasya paramaṃ prayojanamiti upakrame pu. 7 uktamapi smartavyam . kimityādi . ādyaḥ pakṣaḥ sāṃkhyānām . dvitīyaḥ siddhāntināṃ . tṛtīyaḥ saugatānām . caturthaḥ mīmāṃsakānām ..

### [1.3.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.129)

prāmāṇyasya svatastvaparatastvakoṭyoḥ utpattijñaptibhede'nāpi bhedaḥ . prāmāṇyaṃ svataḥ utpadyate, svataḥ jñāyate ca; evaṃ parataḥ utpadyate, parataḥ jñāyate ca iti . jñānotpādakasāmagrayaiva prāmāṇyamapi jñāne utpadyate iti uptattau svatastvam . jñānagrāhakasāmagnayaiva prāmāṇyamapi gṛhyate iti jñaptau svatastvam . evaṃ jñānasāmānyasāmāgcyapekṣayā viśiṣṭasāmagryā prāmāṇyaṃ utpadyate iti utpattau paratastvam, jñānagrāhakasāmagryatiriktasāmagryaiva prāmāṇyaṃ gṛhyata iti jñaptau paratastvam ..

### [1.3.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.130)

dvayamapi svata iti . ayaṃ bhāvaḥ sāṃkhyānāṃ—vṛttereva viṣayākāreṇa pariṇāmāt tasya ca bhramapramāsthale tulyatvāt ubhayapi svata eveti ..

### [1.3.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.131)

pramāṇatvaparicchittauviṣaṃvadati tatkatham ?  
aprāmāṇyagṛhītauvā tasmin kasmāt pravartate ? .. 48 ..

### [1.3.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.132)

etena tṛtīyo'pi pakṣaḥ pratyuktaḥ—yadapramāṇyaṃ svataḥ, prāmāṇyaṃ tu parata iti . svato hyaprāmāṇye niścite pravṛttirna prāpnotīti . kiñca aprāmāṇyamutpattau karaṇadoṣāpekṣam . niścaye bādhakajñānāpekṣam . tat kathaṃ svatobhavitumarhati ?

### [1.3.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.133)

yacca aprāmāṇyamavastutvānna syāt kāraṇadoṣataḥ ślovā. 1-1-2-39 iti kaiściducyate, tadapi yatkiñcit . saṃśayaviparyayātmanaḥ apramāṇasya vastutvāttadgatamaprāmāṇyamapi vastveveti . paratastu prāmāṇyaṃ yathā nāvakalpate, tathā vistareṇocyate ..

### [1.3.134](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.134)

evañcāyaṃ dvayamapi parata iti dvitīyapakṣapratikṣepo'pi bhaviṣyati . arthatathātvaprakāśakaṃ hi pramāṇamityuktam . tasya svaprameyāvyabhicāritvaṃ nāma prāmāṇyam . ataśca parāpekṣāyāṃ satyāṃ hi parata iti kathayitumucitam . na cāsya parāpekṣā kvacidvidyate ..

### [1.3.135](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.135)

sā hi bhavantī utpattau vā syāt ? svakāryakaraṇe vā ? prāmāṇyaniścaye vā ? utpattau—kārakasvarūpamātrāpekṣā ?

### [1.3.136](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.136)

aprāmāṇyaṃ svataḥ—aprāmāṇyaṃ hi prāmāṇyābhāvaḥ, abhāvastu nirupākhyaḥ na kāraṇajanyaḥ . prāmāṇyaṃ tu guṇa-saṃvāda-arthakriyādyadhīnamiti yuktaṃ parataḥ . etena ityasyaiva vivaraṇaṃ—svato hītyādi ..

### [1.3.137](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.137)

ucyate—anūdyate . paratasttviti . saugatasammatamiti śeṣaḥ .

### [1.3.138](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.138)

mīmāṃsakaḥ pratyavatiṣṭhate—evañceti . svakāryaṃ—arthaprakāśanarūpaṃ pramāṇaphalam . prathamakalpe'pi vikalpaṃ pradarśayati kāraketyādi ..

### [1.3.139](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.139)

tadatiriktatadgataguṇāpekṣā vā ? kārakasvarūpamātrāpekṣāyāṃ siddhasādhyatvam . asatsu kārakeṣu kāryasya jñānasyātmalābhābhāvāt kasya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā cintyate ?

### [1.3.140](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.140)

kārakātiriktatadadhikaraṇaguṇāpekṣaṇaṃ tu durghaṭam . aprāmāṇikatvena kāraṇaguṇānāmākāśakuśeśayasadṛśavapuṣāṃ apekṣaṇīyatvābhāvāt ..

### [1.3.141](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.141)

na kāraṇaguṇagrāhi pratyakṣamupapadyate .  
cakṣurādeḥ parokṣatvāt pratyakṣāstadguṇāḥ katham ? .. 49 ..

### [1.3.142](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.142)

liṅgaṃ cādṛṣṭasambandhaṃ na teṣāmanumāpakam .  
yathā'rthabuddhisiddhistu nirdoṣādeva kārakāt .. 50 ..

### [1.3.143](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.143)

yadi hi yathā'rthatvāyathā'rthatvarūpadvayarahitaṃ kiñcit upalabdhyākhyaṃ kāryaṃ bhavet, tataḥ kāryatraividhyāt kāraṇatraividhyamavaśyamavasīyeta—yathā'rthopalabdheḥ guṇavatkārakaṃ kārakaṃ, ayathā' rthopalabdheḥ doṣakaluṣaṃ kārakaṃ kārakam, ubhayarahitāyāstu tasyāḥ svarūpāvasthitameva kārakaṃ kārakamiti . na tvevamasti . dvividhaiva khalviyamupalabdhiḥ—yathā'rthatvayathā'rthatvabhedena ..

### [1.3.144](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.144)

siddhasādhyatvaṃ—asyaivāsmatsammatasvatastvarūpatvāt . ātmālābhaḥ— utpattiḥ ..

### [1.3.145](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.145)

parokṣatvāt—atīndriyatvāt . nanu jñānasāmānyasāmagrīmātrādhīnaṃ yadi prāmāṇyaṃ, tarhi apramāyāmapi sāmānyasāmagryāḥ sattvāt tadapi svata eva syādityatrāha—yathārtheti . tathā ca doṣāḥ aprāmāṇyajñāne viśeṣasāmagrī, ato na tat svataḥ . doṣābhāvamātrādeva sāmānyasāmagrī pramājaniketi na doṣaḥ ..

### [1.3.146](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.146)

kāryatraividhyaṃ viśadayati—yathārthopalabdherityādi ..

### [1.3.147](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.147)

tatrāyathā'rthopalabdhistāvadduṣṭakārakakāryaiva dṛṣṭā ..

### [1.3.148](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.148)

dṛṣṭaḥ kuṭilakumbhādisaṃbhavo duṣṭakāraṇāt .  
tathā mānāntarajñātāttimirāderdvicandradhīḥ .. 51 ..

### [1.3.149](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.149)

ayathā'rthopalabdhau ca duṣṭakārakakāryatvena siddhāyāmidānīṃ tṛtīyakāryābhāvāt yathā'rthopalabdhiḥ svarūpāvasthitebhya eva kārakebhyo'vakalpata iti na guṇakalpanāyai prabhavati ..

### [1.3.150](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.150)

anumāne ca yaiva pakṣadharmānvayādisāmagrī jñānasya janikā saiva prāmāṇyakāraṇatvena dṛṣṭā . na ca svarūpasthitāni kāraṇāni kāryajanmanyudāsata eva, yena yathā'rthopalabdhijanena teṣāṃ guṇakāritā kalpyetetyato na santi kāraṇaguṇāḥ ..

### [1.3.151](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.151)

nairmalyavyapadeśastu locanādeḥ kācakāmalādidoṣāpāyanibandhana eva, na svarūpātiriktaguṇakutaḥ . añjanādyupayogo'pi doṣanirharaṇāyaiva, na guṇajanmane .. tasmādavitathā saṃvit svarūpasthitahetujā . doṣādhikaistu taireva janyate viparītadhīḥ .. 52 ..

### [1.3.152](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.152)

nanu jñānadvaividhyāt sāmagrīdvaividhyamāvaśyakameveti, asmadiṣṭasiddhireveti śaṃkāyāṃ āha—tatreti . duṣṭakāraṇāt—kulālahastadoṣādirūpāt . guṇasadbhāve pramāṇābhāvasyopapāditatvāt, tadvailakṣaṇyārthaṃ mānāntarajñātāditi ..

### [1.3.153](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.153)

guṇakalpanāyai—yathārthopalabdhikāraṇatvena guṇarūpasyātiriktakāraṇāmumānāya . guṇakāritā—guṇakāryatā ..

### [1.3.154](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.154)

nanu nirmalaṃ cakṣureva pramājanakaṃ dṛṣṭam . ataśca doṣābhāva eva pramāyā atiriktā sāmagrī siddhetyatrāha—nairmalyeti . tathā ca doṣābhāvādiḥ karaṇasvarūpasaṃrakṣaṇamātropayogī, na tvatiriktātiśayajanam iti guṇānāṃ na pramāhetutvasiddhiḥ ..

### [1.3.155](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.155)

ata evāpramāṇatvaṃ parato'bhyupagamyate .  
janmanyapekṣate doṣān bādhakaṃ ca svaniścaye .. 53 ..

### [1.3.156](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.156)

tasmānnotpattau guṇāpekṣaṃ pramāṇam ..

### [1.3.157](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.157)

nāpi svakāryakaraṇe kiñcidapekṣate; arthaprakāśanasvabhāvasyaiva tasya svahetorutpādāt . arthaprakāśanameva ca pramāṇakāryam, pravṛttyādeḥ puruṣecchānibandhanatvāt .. naiva vā jāyate jñānaṃ jāyate vā prakāśakam . arthaprakāśane kiñcit na tūtpannamapekṣate .. 54 .. tathā coktam—

### [1.3.158](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.158)

mṛddaṇḍacakrasūtrādi ghaṭo janmanyapekṣate .  
udakāharaṇe tvasya tadapekṣā na vidyate iti ..

### [1.3.159](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.159)

athavā—

### [1.3.160](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.160)

sāpekṣatvaṃ ghaṭasyāpi salilāharaṇaṃ prati .  
yatkiñcidasti, na tvevaṃ pramāṇasyopapadyate .. 55 ..

### [1.3.161](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.161)

na ca svagrahaṇāpekṣaṃ jñānamarthaprakāśakam .  
tasminnanavabuddhe'pi tatsiddheścakṣurādivat .. 56 ..

### [1.3.162](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.162)

apekṣate . pramāṇajñānamiti śeṣaḥ . jñānasya svarūpameva hi tādṛśaṃ, ataḥ tatra na kāraṇāntaropekṣā ..

### [1.3.163](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.163)

nanu jñānasya paramaṃ phalaṃ pravṛttirvā, nivṛttirvā . tacca pramāṇenaiva bhavitumarhati . na hi jñānasāmānyāt puruṣaḥ pravartate iti asti doṣābhāvasyāpyapekṣetyatrāha—pravṛttyāderiti . naiveti . jātaṃ jñānaṃ arthaprakāśarūpameva jāyeta, athavā na jāyetaiva . tasmādutpannaṃ jñānamarthaprakāśane na svarūpasāmagrayatiriktakāraṇāntaramapekṣate . tadapekṣā—kārakāntarāpekṣā ..

### [1.3.164](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.164)

nanu tarhi puruṣavyāpāramantarā'pi ghaṭaḥ udakamāharet iti śaṅkāyāmāha— athaveti . ghaṭasya jahatvāt asti jalāharaṇe puruṣādyapekṣā . jñānaṃ tu svataḥ arthaprakāśanasamarthaṃ tatra na kāraṇāntaramapekṣate . na cāntataḥ jñānaṃ svayaṃ gṛhītameva arthaprakāśakamiti, tatrāsti kāraṇāntarāpekṣeti vācyam, jñānagrahaṇamantarā'pi viṣayabhānopapatteḥ . bhāṭṭaistayāṅgīkārāt . prakaraṇaṃ sarvamidaṃ ślokavārtika uktaṃ ca—na hyajñāte'rthe kaścidvuddhimupalabhate . jñāte tvanumānādavagacchati śā-bhā-1-1-5 iti . tasmāt svakāryakaraṇe'pi na svagrahaṇāpekṣaṃ pramāṇam .. prāmāṇyaniścayaḥ na svarūpasāmagryatiriktakāraṇādhīnaḥ nāpi prāmāṇyaniścaye kiñcidapekṣate; apekṣaṇīyābhāvāt . tathā hi—asya kāraṇaguṇajñānādvā prāmāṇyaniścayo bhavet ? bādhakābhāvajñānādvā ? saṃvādādvā ? na tāvatkāraṇaguṇajñānāt; kāraṇaguṇānāmidānīmeva nirastatvāt .. guṇajñānasyāsaṃbhāvaḥ api ca na kāraṇaguṇajñānamindriyakaraṇakam; atīndriyakārakādhikaraṇatvena parokṣatvādguṇānām . apitūpalabdhyākhyakāryapariśuddhisamadhigamyaṃ guṇasvarūpam . apravṛttasya ca pramāturna kāryapariśuddhirbhavati . tannedānīṃ prāmāṇyaniścayapūrvikā pravṛttirbhavet . anyathā vā'niścitaprāmāṇyādeva jñānāt pravṛttisiddhau kiṃ paścāttanniścayena prayojanam ? niścitaprāmāṇyāttu pravṛttau duratikramaḥ cakrakakrakacapātaḥ—pravṛttau satyāṃ kāryapariśuddhigrahaṇam, kāryapariśuddhigrahaṇāt kāraṇaguṇāvagatiḥ, kāraṇaguṇāvagateḥ prāmāṇyaniścayaḥ, prāmāṇyaniścayāt pravṛttiriti .. vivaraṇarūpaṃ avagantavyam . vistarabhayāt ślokā nodāhriyante . ajñāte'rtha iti . tathāca jñānāgrahe'pi arthagraho bhavitumarhatyeva ..

### [1.3.165](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.165)

kāryapariśuddhisamadhigamyaṃ—jñānaprāmāṇyaniścayānumeyam . apravṛttasyeti . saphalapravṛttijanakatvāt khalu prāmāṇyaniścayaḥ . idanīṃ— arthaprakāśādhīnapravṛttisamaye . etatpravṛttyanantaraṃ, phalaprāptyā jñānasya prāmāṇyamanumāya, taddhetutayā guṇaḥ anumeya iti guṇajñānaṃ kutra upayujyata iti bhāvaḥ . anyathā vā ityasyaivavivaraṇaṃ aniścitetyādi ..

### [1.3.166](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.166)

nāpi bādhakābhāvaparicchedāt prāmāṇyaniścayaḥ . sa hi tātkāliko vā syāt ? kālāntarabhāvī vā ?

### [1.3.167](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.167)

tātkāliko na paryāptaḥ prāmāṇyapariniścaye .

### [1.3.168](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.168)

kūṭakārṣāpaṇādau kiñcitkālamanutpannabādhake'pi kālāntare tadutpādadarśanāt ..

### [1.3.169](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.169)

sarvadā tadabhāvastu nāsarvajñasya gocaraḥ .. 57 ..

### [1.3.170](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.170)

atha saṃvādātprāmāṇyaniścaya ucyate ? tarhyucyatām—ko'yaṃ saṃvādo nāma ? kiṃ uttaraṃ tadviṣayaṃ jñānamātram ? utārthāntarajñānam ? āho svidarthakriyājñānamiti ?

### [1.3.171](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.171)

ādye pakṣe kaḥ pūrvottarajñānayorviśeṣaḥ, yat uttarajñānasaṃvādāt pūrvaṃ pūrvaṃ jñānaṃ prāmāṇyamaśnuvīta ?

### [1.3.172](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.172)

api cottarasaṃvādāt pūrvapūrvapramāṇatām .  
vadanto nādhigaccheyurantaṃ yugaśatairapi .. 58 ..

### [1.3.173](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.173)

sudūramapi gatvā tu prāmāṇyaṃ yadi kasya cit .  
svata evābhidhīyet ko dveṣaḥ prathamaṃ prati .. 59 ..

### [1.3.174](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.174)

yadāha—kasya cittu yadīṣyeta svata eva pramāṇatā . prathamasya tathābhāve vidveṣaḥ kiṃnibandhanaḥ .. ślo. vā. coda—76 iti ..

### [1.3.175](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.175)

athānyaviṣayajñānamanyasya saṃvāda ucyate—tadayuktam— adaśanāt . na hi stambhajñānaṃ kumbhajñānasya saṃvādaḥ ..

### [1.3.176](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.176)

kālāntara iti . tathācetādṛśabādhakajñānābhāvaḥ aprayojakaḥ ..

### [1.3.177](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.177)

kaḥ viśeṣa iti . tadidaṃ andhenāndhāya mārgadarśanatulyamiti bhāvaḥ ..

### [1.3.178](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.178)

athārthakriyājñānasaṃvādātprathamasya pravartakasya jñānasya prāmāṇyamiṣyate, tadapi hyanavasitaprāmāṇyaṃ kathamādimasya prāmāṇyamavagamayet ? kaścārthakriyājñānasya pūrvasmādviśeṣaḥ, yadetadāyattastasya prāmāṇyādhigamaḥ . arthakriyājñānatvameva viśeṣa iti cet, kila salilajñānamādyamavidyamāne'pi payasi pūṣadīdhitiṣu pravartakaṃ dṛṣṭamiti na bhavati visraṃbhabhūmiḥ ..

### [1.3.179](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.179)

idaṃ punararthakriyāsaṃvedanaṃ ambumadhyavartinaḥ pānāvagāhanādiviṣayamudetītyanavadhāritavyabhicāritayā tatprāmāṇyaniścayāya kalpata iti—tadasat—svapne pānāvagāhanasyāpi vyabhicāropalabdheḥ ..

### [1.3.180](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.180)

kiñca caramadhātuvisargo'pi svapne sīmantinīmantareṇa bhavatīti mahāneṣa vyabhicāraḥ ..

### [1.3.181](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.181)

atha rāgodrekanimittatvena pittādidhātuvikṛtinibandhanatvena vā tadvisargasya na svasādhanavyabhicāra ityucyate—tadasamañjasam— asakṛdanubhūtayuvatipariraṃbhādyanvayavyatirekānuvidhāyitvena tatkāryatvāvadhāraṇāt ..

### [1.3.182](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.182)

arthakriyetyādi . vastunaḥ arthakriyākāritvaṃ svarūpataḥ na prāmāṇyaniścayahetuḥ, kintu tanniścaya eva . tatra ca prāmāṇyaṃ kena nirṇītam ? viśeṣaḥ—prāmāṇyasvarūpāṃśe . etadāyattaḥ—arthakriyājñānādhīnaḥ . kila iti granthakāraśailī . pravartakamiti . jñānasya phalaṃ pravṛttirityanupadamuktam ..

### [1.3.183](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.183)

nedṛśamarthakriyākāritvaṃ vivakṣitamiti śaṅkate—idaṃ punariti . etādṛśaṃ tvityarthaḥ ..

### [1.3.184](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.184)

nanu bhavaduktaṃ pānādipratibhāsamātraṃ, na tu pānādikam . na hi svāpnajalāvagāhanena śarīraṃ ārdra bhavatītiśaṅkāyāṃ, tatrāpi dṛṣṭāntamāha—kiñceti tatkāryatvaṃ—yuvatipariraṃbhakāryatvam . caramadhātuvisargasyeti śeṣaḥ ..

### [1.3.185](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.185)

tasmādarthakriyājñānavyabhicārāvadhāraṇāt .  
tatprāmāṇyaparīkṣāyāmanavasthā na śāmyati .. 60 ..

### [1.3.186](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.186)

athavā''ptaphalatvena kiṃ tatprāmāṇyacintayā ?  
prathame'pi pravṛttatvāt kiṃ tatprāmāṇyacintayā ? .. 61 ..

### [1.3.187](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.187)

na cedamarthakriyājñānamapravṛttasya puṃsassamudbhavati . tatra prāmāṇyāvadhāraṇapūrvikāyāṃ pravṛttau kāraṇaguṇaniśceyaprāmāṇyacarcābaddhacakrakakrakacacodyaprasaṅgastadavastha eva ..

### [1.3.188](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.188)

aniścitaprāmāṇyasya tu pravṛttau paścāttannirṇayo bhavannapi kṛtakṣaurasya nakṣatraparīkṣāvat aphala evetyuktam ..

### [1.3.189](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.189)

tataitatsyāt—dvividhā hi pravṛttiḥ—ādyā ca, ābhyāsikī ca . tatrādyā yathā—vinihitasalilāvasiktamasṛṇamṛdi śarāve śālyādibījaśaktiparīkṣaṇāya katipayabījakaṇāvāparūpā . tatastatra teṣāmaṅkarakaraṇakauśalamavikalamavalokayantaḥ kīvāśā niśśaṅkaṃ kedāreṣu tāni bījānyāvapantīti seyamābhyāsikī pravṛttiḥ . evamihāpi prathamaparīkṣitapramāṇabhāvādeva jñānātkutaścitkaścidvipaścidapi vyavaharaṃstadvyavahāra parastattatphalajñāne tasya prāmāṇyabhavagacchan punastathāvidhe jāte sati sukhameva pravṛttyādikaṃ vyavahārabhaśaṅkitakāluṣyaḥ kariṣyatīti na sarvātmanā vaiyarthyamiti ..

### [1.3.190](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.190)

āptaphalatvena—phalaprāptyanantaraṃ prāmāṇyavicāraṇena kiṃ sādhyamiticet—prāthamikajñānena pravṛtterniṣpannatvena anantaraṃ vā tadvicāreṇa kiṃ sādhyam ? ataḥ prāmāṇyasya paratastvaṃ niravakāśam . etadevopapādayati—ma cedamityādinā ..

### [1.3.191](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.191)

ādyā—prāthamikī . kīnāśāḥ—karṣakāḥ ..

### [1.3.192](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.192)

ucyate—viṣamo'yaṃ dṛṣṭāntaḥ—

### [1.3.193](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.193)

tajjātīyatayā bījaṃ śakyate yadi veditum .  
tatra tanniścayādyuktaṃ nirviśaṅkaṃ pravartanam .. 62 ..

### [1.3.194](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.194)

jñāne tathāvidhatvaṃ tu bodharūpāviśeṣataḥ .  
kāryādvā kāraṇādvā'pi jñātavyaṃ na svarūpataḥ .. 63 ..—iti ..

### [1.3.195](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.195)

kāraṇānāṃ parokṣatvāt na taddvārā tadāgatiḥ .  
kāryaṃ tu nāpravṛttasya bhavatītyupavarṇitam .. 64 ..

### [1.3.196](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3.196)

tasmādvaiyarthyacodyasya nāyaṃ parihṛtikramaḥ .  
evaṃ cārthakriyājñānāt kīdṛk prāmāṇyaniścayaḥ .. 65 ..

_First 196 of 1,093 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyamañjarīgranthibhaṅga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.3.20) — Cakradhara, Sanskrit

## Linked texts (7)

- [Nyāyaratnamālā](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.nyayaratnamala.2.3.p18) — Pārthasārathi Miśra, Sanskrit
- [With Śaṅkara's bhāṣya (Sansknet input)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!sankara!ratnaprabha*withbhasya.1.175.2) — Sanskrit
- [Text of the Tokyo Indology Student Team](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.8.4) — Sanskrit
- [Pramāṇavārttika (ed. Rāhula Sāṅkṛtyāyana)](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.darsana.pramana.pramanavarttika*sankrtyayana.2.330) — Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vada.nyaya-khandana.nyayacandrika.1.p728) — Ānandapūrṇa Vidyāsāgara, Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.nyayacandrika.1.p728) — Gaṅgādhara, Sanskrit
- [Vidhirasāyana](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.bhatta.vidhirasayana.8.19.p1.7) — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3) · Pramāṇa
