<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [A Cluster of Nyāya Flowers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › 1.4

# A Cluster of Nyāya Flowers 1.4: caturthamāhnikam—śabdaparīkṣā

Nyāyamañjarī 1.4

- **Language:** Sanskrit

### caturthamāhnikam—śabdaparīkṣā

### [1.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.1)

evaṃ kṛtakatve varṇānāṃ sādhite sati varṇātmanaḥ padāt prabhṛti sarvatra puruṣasya svātantryaṃ siddhaṃ bhavati ..

### [1.4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.2)

padanityatvapakṣe'pi vākye tadracanātmake .  
kartṛtvasaṃbhavāt puṃsaḥ, vedaḥ kathamakṛtrimaḥ .. 1 ..

### [1.4.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.3)

tathā ca vaidikyo racanāḥ kartṛpūrvikāḥ, racanātvāt, laukikaracanāvat . eṣa ca pañcalakṣaṇo hetuḥ, prayojakaśceti gamaka eva, na hetvābhāsaḥ ..

### [1.4.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.4)

na tāvadayamasiddho hetuḥ; śanno devīrabhiṣṭaye atha. saṃ. 1-6-1 ityādiṣu vedavākyasandarbheṣu padaracanāyā svarakramādiviśeṣavatyāḥ pratyakṣatvena pakṣe hetoḥ vartamānatvāt ..

### [1.4.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.5)

nāpi viruddhaḥ; kartṛpūrvakatvavati sapakṣe kumārasambhavādau racanātvasya vidyamānatvāt ..

### [1.4.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.6)

nāpyanaikāntikaḥ; kartṛrahiteṣu gaganādiṣu, gaganakusumādiṣu vā racanāyā adṛṣṭatvāt ..

### [1.4.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.7)

etadāhnike ṭippaṇīsthalānāṃ viralatvāt sujñānārthaṃ tāni cihnairyojitāni

### [1.4.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.8)

nāpi kālātyayāpadiṣṭaḥ; pratyakṣeṇa, āgamena vā vede vaktrabhāvaniścayānutpādāt ..

### [1.4.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.9)

nāpi satpratipakṣaḥ; prakaraṇacintāhetoḥ sthāṇupuruṣaviśeṣānupalabdheriva hetutvenānabhidhānāt ..

### [1.4.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.10)

nāpi paramāṇvanityatāyāmiva mūrtatvaṃ aprayojakamidaṃ sādhanam; racanāvyāpārāṇāṃ kartṛvyāpārasādhyatvāvadhāraṇāt . yathā dhūmasya jvalanādhīna ātmalābhaḥ; jñaptistu dhūmādagneḥ—tathā kartradhīnā racanānāmabhinirvṛttiḥ, pratītistu tābhyaḥ karturiti . tasmāt prayojaka evāyaṃ hetuḥ ..

### [1.4.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.11)

nanu ! satpratipakṣatve vivadante . tathā ca mīmāṃsakaiḥ pratiheturiha gīyate ślo. vā. 1-1-7-366— vedasyādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayana pūrvakam . vedādhyayanavācyatvāt adhunā'dhyayanaṃ yathā iti—naitadyuktam—evaṃprāyāṇāṃ prayogāṇāmaprayojakatvāt . na hi tacchabdavācyatvakṛtaṃ anāditvamupapadyate ..

### [1.4.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.12)

anaikāntikaścāyaṃ hetuḥ, bhārate'pyevamabhidhātuṃ śakyatvāt . bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayanapūrvakam, bhāratādhyayanavācyatvāt, idānīṃtanabhāratādhyayanavat iti ..

### [1.4.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.13)

nanu ! bhārate kartṛsmṛtiravigītā vidyate; yadyevaṃ vede'pi prajāpatiḥ kartā smaryata eva ..

### [1.4.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.14)

atha vaidikamantrārthavādamūleyaṃ prajāpatikartṛtvasmṛtiḥ; prajāpatinā catvāro vedā asṛjyanta, catvāro varṇāḥ catvāra āśramāḥ iti tatra pāṭhāditi—ucyate—hanta tarhi bhārate'pi tatratyavacanamūlaiva pārāśaryasmṛtiriti śakyate vaktum ..

### [1.4.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.15)

yathā prajāpatirvede tatra tatra praśasyate .  
bhārate'pi tathā vyāsaḥ tatra tatra praśasyate .. 2 ..

### [1.4.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.16)

atha praṇetā vedasya na dṛṣṭaḥ kenacit kvacit .  
dvaipāyano'pi kiṃ dṛṣṭaḥ bhavatpitṛpitāmahaiḥ .. 3 ..

### [1.4.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.17)

sarveṣāmavigītā cet smṛtiḥ satyavatīsute .  
prajāpatirapi sraṣṭā loke sarvatra gīyate .. 4 ..

### [1.4.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.18)

āha—kimiti sadasadvivekavikalaśākaṭikādipravādavipralabdhaḥ evaṃ bhrāmyasi ? kila svalpamapi karma pitrā mātrā vopadiśyamānaṃ tadvacanapratyayādanuṣṭhīyate . tadayamiyān anekakleśavittavyayādinirvartyo vaidikaḥ karmakalāpaḥ evameva tadupadeśinamāptaṃ saṃsmṛtvaiva kriyate iti mahān pramādaḥ ..

### [1.4.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.19)

evañca sati uccāvacakaviracitajaratpustakalikhitakāvyavat asmaryamāṇakartṛkeṇa vedena vyavahārānupapatteḥ avaśyasmaraṇīyaḥ tatra kartā syāt . na ca kadācana vedeṣu vyavahāravicchedaḥ saṃbhāvyate, yena tatkṛtaṃ jaratkūpārāmādiṣviva teṣu kartrasmaraṇaṃ syāt . tasmādavaśyaṃ smaryeta kartā . na ca saṃsmaryate, smartuṃ śakyate vā ? smṛtirhi bhavantī tadanubhavamūlā bhavati . na ca mūle'pi kartranubhavaḥ kasyacijjātaḥ, sargāderabhāvāt . bhāve vā karturaśarīratvena darśanayogyatvābhāvāt ..

### [1.4.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.20)

saśarīratvapakṣe vā puruṣaḥ ko'pi tādṛśaḥ .  
tadānīṃ dṛśyamāno'pi vedaṃ kurvanna dṛśyate .. 5 ..

### [1.4.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.21)

adhīyamāne dṛṣṭe'smin tadā saṃśerate janāḥ .  
kimeṣa racayedvedaṃ uta vā'nyakṛtaṃ paṭhet ? .. 6 ..

### [1.4.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.22)

yatkṛtaṃ vā paṭhedeṣaḥ tasminnapi hi saṃśayaḥ .  
bhaṅgyā cedamanāditvaṃ unmīladiva dṛśyate .. 7 ..

### [1.4.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.23)

asatyādipramāṇe ca kartṛtā'nubhavaṃ prati .  
smṛtiḥ prabandhasiddhā'pi spṛśatyandhaparamparām .. 8 ..

### [1.4.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.24)

yogibhirgrahaṇaṃ kartuḥ ityetadapi durvacam .  
kartṛtā hṛdi durbodhā kathaṃ gṛhyeta tairapi ? .. 9 ..

### [1.4.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.25)

yogibhissā gṛhīteti vayametanna manmahe .  
amanvānāśca gacchema visrabdhāstatpathaṃ katham ? .. 10 ..

### [1.4.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.26)

vedāt kartravabodhe tu spaṣṭamanyonyasaṃśrayam .  
tato vedapramāṇatvaṃ vedāt kartuśca niścayaḥ .. 11 ..

### [1.4.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.27)

tasmāt paurvāparyaparyālocanārahitayathāśrutamantrārthavādamūlā bhrāntireṣā, na punaḥ paramārthataḥ kaścit kañcit vedasya kartāraṃ smarati . tasmāt akṛtakā vedāḥ; avaśyasmaraṇīyasyāpi kartuḥ asmaraṇāt . na ca vyadhikaraṇo hetuḥ; asmaryamāṇakartṛkatvādityevaṃ sādhanaprayogāt ..

### [1.4.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.28)

atrocyate—api tat gurvadhyayanapūrvakatvaṃ sādhanamupekṣitaṃ yājñikaiḥ ! ayamabhinavo hetuḥ asmaryamāṇakartṛkatvāt iti prayuktaḥ !

### [1.4.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.29)

tasmādastu nāma ! nainān hetbantaropanyāsinaḥ nigṛhṇīmaḥ . akṣudakatheyaṃ prastutā ..

### [1.4.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.30)

ayamapi asmaryamāṇakartṛkatvāditi hetuḥ kiṃ svatantra evākartṛkatvasiddhaye prayujyate ? uta asmaduparacitaracanātvapratighātāya ? iti ..

### [1.4.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.31)

tatra na tāvadanumānaṃ anumānāntaraparipanthi kathayitumucitam; pratyakṣāgamavat anumānasyāpyanumānabādhakatvānupapatteḥ . na hi tulyabalayoḥ anumānayoḥ bādhyabādhakabhāvaḥ, tulyabalatvādeva . atulyabalatve tu yatkṛtaṃ anyatarasya daurbalyaṃ, tata eva tadaprāmāṇyasiddheḥ kimanumānabādhayā ?

### [1.4.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.32)

tadviḍambanārthaṃ tadabhidhānamiti cet; tadapyayuktam . ekatra dharmiṇi yugapaditaretaravirodhidharmadvayaprayojakahetudvayopanipātāyogāt . na hi dvyātmakāni vastūni bhavitumarhanti ityavaśyamanyataraḥ tatrāprayojakahetuḥ . aprayojakatvādeva tasyāgamakatve kiṃ viḍambanārthena hetvantareṇa prayuktena . viruddhāvyabhicāryapi nāma na kaściddhetvābhāsa iti vakṣyāmaḥ 11 āhnike ..

### [1.4.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.33)

prakaraṇasamo'pi na yaḥ kaścit satpratipakṣo heturiṣyate, api tu saṃśayabījabhūtaḥ anyataraviśeṣānupalambhaḥ bhrāntyā hetutvena prayujyamānaḥ tathocyata iti darśayiṣyāmaḥ 11 āhnike . tasmāt parodīritaṃ hetuṃ nirācikīrṣatā vādinā tadgatapakṣavṛttitādidharmaparīkṣaṇe manaḥ khedanīyam . na hi pratihetvanveṣiṇā vṛthā'ṭāṭyā kartavyā ..

### [1.4.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.34)

nanu ! kataradanayoḥ sādhanayoraprayojakaṃ—racanātvāt, asmaryamāṇakartṛkatvāditi ca—ucyate—racanātvameva prayojakam . na hi puruṣamantareṇa kvacidakṣaravinyāsa iṣṭavya ..

### [1.4.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.35)

bho bhagavantaḥ sabhyāḥ ! kvedaṃ dṛṣṭaṃ kva vā śrutaṃ loke .  
yadvākyeṣu padānāṃ racanā naisargikī bhavati .. 12 ..

### [1.4.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.36)

yadi svābhāvikī vede padānāṃ racanā bhavet .  
paṭe hi hanta tantūnāṃ kathaṃ naisargikī na sā ? .. 13 ..

### [1.4.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.37)

śanno devīrabhiṣṭayeatha. saṃ. 1-6-1, nārāyaṇaṃ namaskṛtya ma. bhā. ā. 1-1, astyuttarasyāṃ diśi devatātmākumārasaṃ. 1-1 iti tulye racanātve kvacit kartṛpūrvakatvaṃ, aparatra tadviparyaya iti mahān vyāmohaḥ . evaṃ hi dhūmo'pi kaścit anannika ityapi syāt ..

### [1.4.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.38)

kimidānīṃ kumārasaṃbhavatulyo'sau vedaḥ saṃpannaḥ ? aho ! sarvāstikadhuryeṇa vedaprāmāṇyaṃ sādhitaṃ naiyāyikena !

### [1.4.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.39)

alamupahāsena ! racanāmātrameva tulyaṃ vedasya kumārasaṃbhavena, nānyat . na ceyatopahasituṃ yuktam . kimasya śabdatvasāmānyaṃ śaṅkhaśabdasādhāraṇaṃ nāsti ? sattāsāmānyaṃ vā sarvasādhāraṇamiti ..

### [1.4.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.40)

nanu ! yāḥ kālidāsādiracanāḥ kartṛpūrvikāḥ .  
tābhyo vilakṣaṇaiveyaṃ racanā bhāti vaidikī .. 14 ..

### [1.4.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.41)

ihādhyayanavelāyāṃ rūpādeva pratīyate .  
akṛtrimatvaṃ vedasya bhedaistaistairananyagaiḥ .. 15 ..

### [1.4.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.42)

nāmākhyātopasargādiprayogagatayo navāḥ .  
stutinindāpurākalpaparakṛtyādigītayaḥ .. 16 ..

### [1.4.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.43)

śākhāntaroktasāpekṣavikṣiptārthopavarṇanā .  
ityādayo na dṛśyante laukike sannibandhane .. 17 ..

### [1.4.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.44)

tenādhyetṛgaṇāḥ sarve rūpāt vedamakṛtrimam .  
manyanta eva loke tu pītaṃ mīmāṃsakairyaśaḥ .. 18 ..

### [1.4.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.45)

vedā na paṭhitā yaistu tvādṛśaiḥ kuṇṭhabuddhibhiḥ .  
kāryatvaṃ bruvate te'sya racanāsāmyamohitāḥ .. 19 ..

### [1.4.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.46)

ucyate—mīmāṃsakāḥ yaśaḥ pibantu ! payo vā pibantu ! buddhijāḍyāpanayanāya brāhmīghṛtaṃ vā pibantu ! vedastu puruṣapraṇīta eva, nātra bhrāntiḥ ..

### [1.4.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.47)

yathā ghaṭādisaṃsthānāt bhinnamapyacalādiṣu .  
saṃsthānaṃ kartṛmat siddhaṃ vede'pi racanā tathā .. 20 ..

### [1.4.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.48)

yaccātra kiñcidvaktavyaṃ, tat pūrvameva pu. 491 savistaramuktam ..

### [1.4.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.49)

api ca yadvilakṣaṇeyaṃ racanā, tadvilakṣaṇa eva kartā'numīyatām ! na punastadapalāpo yuktaḥ ityapyuktam pu. 503 ..

### [1.4.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.50)

yāścaitāḥ nirvivādasidvakartṛkāḥ kālidāsādiracanāḥ camatkāriṇyaḥ, tāsāmanyonyavisadṛśaṃ rūpamupalabhyata eva ..

### [1.4.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.51)

amṛteneva saṃsiktāḥ candaneneva carcitāḥ .  
candrāṃśubhirivonmṛṣṭāḥ kālidāsasya sūktayaḥ .. 21 ..

### [1.4.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.52)

prakaṭarasānuguṇavikaṭākṣararacanācamatkāritasakalakavikulāḥ bāṇasya vācaḥ . pratikāvyaṃ ca tāni tāni vaicitryāṇi dṛśyanta eva . nāmākhyātādivaicitryamātreṇa kartrabhāvo vede rūpādeva pratīyata iti nūtaneyaṃ vācoyuktiḥ ..

### [1.4.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.53)

api ca yadi rūpe samāśvasiti bhavato manaḥ—tadā ādimadarthābhidhānamapi vedasya rūpaṃ kathaṃ na parīkṣase ? babaraḥ prāvāhaṇirakāmayata tai. saṃ. 7-1-10, kusurabinda auddālakirakāmayata tai. saṃ. 7-2-2, 'purūravo mā prapataḥ ṛ. 10-95-15 iti ..

### [1.4.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.54)

pratisargaṃ punasteṣāṃ bhāvāt anāditvamiti cet pratisargaṃ tarhi vedānyatvamapi bhaviṣyati . yathoktam—

### [1.4.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.55)

pratimanvantaraṃ caiṣā śrutiranyā'bhidhīyate iti .  
rūpādakṛtrimattve ca kalpanā kalpitaiva sā .  
ādimadvastubuddhistu vācakairakṣaraiḥ sphuṭaiḥ .. 22 ..

### [1.4.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.56)

teṣāmanyathāvyākhyānaṃ tu vyākhyānameva . paṭhanta eva tvadhyetāraḥ tata ādimato'rthān bahūn avagacchantīti nānādirvedaḥ . tasmānna racanātvamaprayojakam ..

### [1.4.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.57)

kartrasmaraṇameva tvaprayojakam, asiddhatvāt . siddhamapi vā vede kartrasmaraṇamanyathāsiddham . vedakaraṇakālasya atidavīyastvāt, tatpraṇetuśca puṃsaḥ sakalapuruṣavilakṣaṇatvāt, niyataśarīraparigrahābhāvāt idantayā'sya pāṇinipiṅgalādivat smaraṇaṃ nāsti; na tu sa nāstyeva . anumānāgamābhyāṃ tadavagamāt kathaṃ pakṣadharmatayā grahītuṃ śakyate kartrasmaraṇam ?

### [1.4.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.58)

taddhyekapuruṣasambandhi vyabhicarati . sarvapuruṣasambandhi tu duravagamam . sarve pumāṃsaḥ kartāraṃ vedasya na smarantīti kathaṃ jānāti bhavān ? na hi tava sakalalokahṛdayāni pratyakṣāṇi; sarvajñatvaprasaṅgāt . na ca yat tvaṃ na jānāsi, tat anyo'pi na jānātīti yuktam; atiprasaṅgāt . tasmādasmaryamāṇakartṛkatvaṃ durbodhameva ..

### [1.4.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.59)

api ca karturasmaraṇe sati sutarāṃ vedārthānuṣṭhānaṃ prekṣāvatāṃ śithilībhavet . na hyakartṛka evopadeśaḥ saṃbhavati . saṃbhavannapi vā prāmāṇyaniścayanimittābhāvāt kathaṃ visraṃbhabhūmirasau bhavet . bādhakābhāvamātrācca na prāmāṇyaniścayo vacasāmityuktaṃ prākpu. 483 . tasmāt āptapratyayādeva nirvicikitsaṃ vedārthānuṣṭhānaṃ sapratiṣṭhānaṃ saṃbhavati, nānyatheti . tasmānna kartrasmaraṇasya racanātvapratipakṣatayopanyāsaḥ upapannaḥ ..

### [1.4.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.60)

nāpi svatantramevedaṃ kartrabhāvasādhanaṃ bhavitumarhati . anupalabdhiriyamanena prakāreṇa kilocyate . sā'nupapannā, anumānena karturupalambhāt . anumānenāpi yadupalabdhaṃ tadupalabdhameva bhavati ..

### [1.4.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.61)

nanu kartrabhāvasmaraṇabādhitatvāt anumānamidaṃ ayuktam— itaretarāśrayaprasaṅgāt— anupalabdhau siddhāyāṃ anumānanirāsaḥ, anumānanirāse ca sati anupalabdhisiddhiḥ ..

### [1.4.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.62)

anumānaprāmāṇye'pi samāno doṣa iti cet—na—tasya pratibandhamahimnā prāmāṇyasiddheḥ . na hi tasyānupalabdhinirāsāpekṣaṃ prāmāṇyam ..

### [1.4.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.63)

tatraitat syāt—na vayaṃ kartrabhāve prāmāṇyaṃ brūmaḥ . sakalalokapadārthavyavahāriṇo hi mīmāṃsakāḥ . paraṃ tu vedasya pauruṣeyatāṃ bruvāṇaṃ pramāṇaṃ pṛcchāmaḥ . taccāsya nāstīti balādanupalabdhyā tadabhāvaniścayo vyavatiṣṭhata iti—syādetadevam—yadyanumānaṃ na syāt . uktaṃ ca racanātvāt ityanumānam ..

### [1.4.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.64)

yatpunaravādi—vedeṣu puruṣasya kartṛtvamaśakyaṃ grahītumiti pu. 513—tadapyasādhu—parokṣasya kuvindāderabhinavaprāvarakapaṭādau kārye kathaṃ kartṛtā'vagamyate ?

### [1.4.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.65)

paṭādiracanāṃ dṛṣṭvā tasya cet sā'numīyate .  
vede'pi racanāṃ dṛṣṭvā kartṛtvaṃ tasya gamyatām .. 23 ..

### [1.4.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.66)

śarīraparigrahamantareṇa prāṇināmupadeśasya kartumaśakyatvāt kadācidīśvaraḥ śarīramapi gṛhṇīyāditi kalpyate . niyataśarīraparigrahābhāvācca vyāsādivadasau na smaryate . tataśca—

### [1.4.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.67)

adya sadyaḥ kaviḥ kāvye yathā karteti mīyate .  
tathā tatkālajaiḥ puṃbhiḥ so'pi karteti māsyate .. 24 ..

### [1.4.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.68)

yathā parakṛtā śaṅkā tasmin kāvye vyapaiti te .  
vede'pyanyakṛtā śaṅkā tathā teṣāṃ vyapaiṣyati .. 25 ..

### [1.4.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.69)

parokṣamanumānena yacca budhyāmahe vayam .  
pratyakṣaṃ yogināṃ taccetyuktaṃ pratyakṣalakṣaṇe .. 26 ..

### [1.4.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.70)

pratyakṣamanumānaṃ ca tadevaṃ kartṛtāmitau .  
mūlapramāṇamastīti smṛtau nāndhaparaṃparā .. 27 ..

### [1.4.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.71)

mantrārthavādamūlatvaṃ tata eva na tatsmṛteḥ .  
yathoditānumānādipramāṇāntarasaṃbhavāt .. 28 ..

### [1.4.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.72)

yadapi itaretarāśrayamabhāṣi pu. 491—puruṣokte vedeprāmāṇyaṃ, vedaprāmāṇyāt puruṣasiddhiriti—tadapi na samyak; pūrvaṃ pu. 503 parihṛtatvāt . anumānāt prasiddhe kartari vedavākyaiḥ tatpratīterupodbalanamiṣyate, na tvāgamaikaśaraṇa eva kartravagamaḥ . uktaṃ ca pūrvamapi pu. 491 pṛthivyādinā kāryeṇa karturanumānam ..

### [1.4.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.73)

kiṃ yenaiva kartrā pṛthivyādikāryaṃ nirmitaṃ, tenaiva vaidikyo racanā nirmitāḥ ? iti cet—omityucyate . kimatra pramāṇam ? iti cet—

### [1.4.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.74)

ucyate, tarhi sarvajñaḥ sraṣṭuṃ prabhavatīdṛśam .  
vicitraṃ prāṇibhṛtkarmaphalabhogāśrayaṃ jagat .. 29 ..

### [1.4.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.75)

tatkarmaphalasambandhavidā tadupadeśinaḥ .  
tenaiva vedā racitāḥ iti nānyasya kalpanā .. 30 ..

### [1.4.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.76)

ekenaiva ca siddhe'rthe dvitīyaṃ kalpayema kim ?  
anekakalpanābījaṃ na hi kiñcana vidyate .. 31 ..

### [1.4.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.77)

jagatsarge tāvat, eka eveśvara iṣyate na dvau, bahavo vā . bhinnābhinnāśayakalpane, ekatra vaiyarthyāt . itaratra vyabahāravaiśasaprasaṅgena, tata ekasyeśvaratvavighātāt . tathā hi—

### [1.4.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.78)

anekeśvaravādo hi nātīva hṛdayaṅgamaḥ .  
te cet sadṛśasaṅkalpāḥ, ko'rtho bahubhirīśvaraiḥ ? .. 32 ..

### [1.4.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.79)

saṃkalpayati yadekaḥ śubhamaśubhaṃ vā'pi satyasaṅkalpaḥ .  
tatsidhyati tadvibhavāt ityaparastatra kiṃ kuryāt .. 33 ..

### [1.4.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.80)

bhinnābhiprāyatāyāṃ tu kāryavipratiṣedhataḥ .  
nūnamekaḥ svasaṅkalpavihatyā'nīśvaro bhavet .. 34 ..

### [1.4.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.81)

ekasya kila saṅkalpaḥ rājā'yaṃ kriyatāmiti .  
hanyatāmiti cānyasya tau samāviśataḥ katham .. 35 ..

### [1.4.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.82)

rājyasaṅkalpasāphalye vihatā badhakāmanā .  
tasyāḥ saphalatāyāṃ vā rājyasaṅkalpaviplavaḥ .. 36 ..

### [1.4.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.83)

tena citrajagatkāryasaṃvāhānuguṇāśayaḥ .  
eka eveśvaraḥ sraṣṭā jagatāmiti sādhitam .. 37 ..

### [1.4.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.84)

evaṃ jagatsargavat sa eva vedānāmapyekaḥ praṇetā bhavitumarhati . nānātvakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt, kalpanāgauravaprasaṅgācca ..

### [1.4.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.85)

tena yaducyate—

### [1.4.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.86)

nanvekaḥ sarvaśākhānāṃ kartetyavagataṃ kutaḥ ?  
bahavo bahubhirgranthāḥ kathaṃ na racitā ime ? .. 38 ..

### [1.4.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.87)

iti—tatparihṛtaṃ bhavati ..

### [1.4.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.88)

ataśca ekakartṛkā vedāḥ, yataḥ parasparavyatiṣaktārthopadeśino dṛśyante . ekameva hi karma vedacatuṣṭayopadiṣṭaiḥ pṛthagbhūtairapyekārtha samavāyibhiraṅgaiḥ anvitaṃ prayujyate . tatra hi hautraṃ ṛgvedena, yajurvedenādhvaryavaṃ, audgātraṃ sāmavedena, brahmatvamatharvavedena ca kriyate . paippalādiśākhābhedopadiṣṭaṃ ca tattadaṅgajātaṃ tatra tatrāpekṣyate . tatra sarvaśākhāpratyayaṃ ekaṃ karmetyāhuḥ . etacca adūra eva agre pu. 590 nirṇeṣyate ..

### [1.4.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.89)

ekābhiprāyabaddhatvaṃ tena sarvatra gamyate .  
bhavedbhinnāśayānāṃ hi kathamekārthamīlanam ? .. 39 ..

### [1.4.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.90)

kāvyasamasyāpūraṇe kā vārtā ? iti cet—

### [1.4.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.91)

tatrāpi prathamasyaiva kavestadvastudarśanāt .  
tadabhiprāyavedī tu so'nyastamanuvartate .. 40 ..

### [1.4.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.92)

anyathā'nanvitaṃ kāvyaṃ syādviśvavasukāvyavat .  
anvitatve tu sā nūnaṃ ādyasyaiva kavermatiḥ .. 41 ..

### [1.4.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.93)

ihāpyekāśayābhijñadvitīyeśvarakalpane .  
ekābhiprāyataiva syāt, kiṃ ca tatkalpane phalam ? .. 42 ..

### [1.4.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.94)

tasmādeka eva kartā sarvaśākhānām . kāṭhakādivyapadeśastu prakṛṣṭādhyayananibandhano bhaviṣyatīti bhavadbhirapyuktam ..

### [1.4.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.95)

api ca yathā tarorvikṣiptāḥ śākhā bhavanti, na ca kṛtsnaṃ puṣpaphalapatramekasyāṃ śākhāyāṃ sannihitaṃ bhavati, kintu kasyāñcitkasyāñcit; evaṃ vedasyāpi śākhāḥ pṛthagaṅgakarmopadeśinyo vikṣiptāśca ..

### [1.4.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.96)

tāsāṃ ca vṛkṣaśākhānāṃ ekasmājjanmabījataḥ .  
tathaiva sarvaśākhānāṃ ekasmāt puruṣottamāt .. 43 ..

### [1.4.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.97)

kartā ya eva jagatāmakhilātmavṛtti-  
karmaprapañcaparipākavicitratājñaḥ .  
viśvātmanā tadupadeśaparāḥ praṇītāḥ  
tenaiva vedaracanā iti yuktametat .. 44 ..

### [1.4.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.98)

āptaṃ tameva bhagavantamanādimīśaṃ  
āśritya viśvasiti vedavacassu lokaḥ .  
teṣāmakartṛkatayā na hi kaścidevaṃ  
visrambhameti matimāniti varṇitaṃ prāk .. 45 ..

### [1.4.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.99)

evañca padavākyaracanādau tāvat vedeṣu puruṣāpekṣitvamupapāditam ..

### [1.4.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.100)

yadapi sambandhakaraṇe puruṣānapekṣatvamucyate—citrabhānoriva dahanaśaktiḥ śabdasya naisargikī vācakaśaktiḥ . vyutpattistu vṛddhebhya eva vyavaharamāṇebhya upalabhyata iti kimatra puruṣaḥ kariṣyati ? iti—tadapyaghaṭamānam—puruṣaparighaṭitasamayasambandhavyatirekeṇa śabdādarthapratyayānupapatteḥ ..

### [1.4.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.101)

nanu ! naiva śabdasyārthena sambandhaḥ kaścidasti . kasyedaṃ puruṣasāpekṣatvaṃ vā, nirapekṣatvaṃ vā cintyate ?

### [1.4.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.102)

na hi śabdārthayoḥ kuḍyabadarayoriva saṃyogasvabhāvaḥ, tantupaṭayoriva samavāyātmā vā sambandhaḥ pratyakṣa upalabhyate . tanmūlatvācca sambandhāntarāṇyapi na santi . taduktaṃ mukhe śabdamupalabhāmahe, bhūmāvartham iti ..

### [1.4.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.103)

nāpyanumīyate śabdasyārthena sambandhaḥ; kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇānupalambhāt . na ca śabdadeśe arthaḥ saṃbhavati, na cārthadeśe śabdaḥ; sthānakaraṇaprayatnānāṃ taddhetūnāṃ ghaṭādyarthapradeśe'nupalambhāt . vyāpakatvaṃ tu śabdasya pratiṣiddhameva ..

### [1.4.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.104)

ucyate—na saṃśleṣalakṣaṇaḥ śabdārthasambandhaḥ asmābhirabhyupagamyate . tat kiṃ kāryakāraṇanimittanaimittikāśrayāśrayibhāvādayaḥ śabdasyārthena sambandhāḥ ? ete'pi na tarām ..

### [1.4.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.105)

na tarhi tasya kaścidarthena sambandhaḥ ? na nāsti śabdasyārthena sambandhaḥ, pratyayanimittahetutvāt; dhūmādivat ..

### [1.4.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.106)

tat kiṃ śabdārthayoravinābhāvaḥ sambandhaḥ ? so'pi nāsti; evaṃ hi śabdo'numānameva syāt ..

### [1.4.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.107)

kastarhi ? samaya iti brūmaḥ ..

### [1.4.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.108)

ko'yaṃ samayo nāma ? abhidhānābhidheyaniyamaniyogaḥ samaya ucyate ..

### [1.4.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.109)

yadyevaṃ kimanāśaṅkanīyasaṃśleṣaparicodanena ? taddūṣaṇena ca ?— ucyate—śabdārthābhedavādināṃ hi vaiyākaraṇānāṃ eṣa saṃśleṣarūpaḥ sambandho balādāpatatīti ta eva pratikṣepyante ..

### [1.4.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.110)

āha—yadi vaiyākaraṇavarṇito na saṃśleṣa upapattimān, samayo'yamanupapanna eva . sa hi puruṣakṛtaḥ saṅketaḥ . na ca puruṣecchayā vastuniyamo'vakalpate, tadicchāyā avyāhataprasaratvāt ..

### [1.4.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.111)

artho'pi kimiti vācako na bhavati, śabdaśca vācyaḥ . na caivamasti—dahanamanicchannapi puruṣaḥ dhūmāt na taṃ pratyeti; jalaṃ vā tata icchannapi pratipadyate . tatra yathā dhūmāgnyoḥ naisargika evāvinābhāvo nāma sambandhaḥ, jñaptaye tu bhūyodarśanādi nimittamāśrīyate evaṃ śabdārthayoḥ sāṃsiddhika eva śaktyātmā sambandhaḥ, tadvyutpattaye tu vṛddhavyavahāraprasiddhisamāśrayaṇam ..

### [1.4.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.112)

svābhāvike sambandhe sati dīpādivat kiṃ tadvyutpattyapekṣaṇeneti cet—na—śabdasya jñāpakatvāt . jñāpakasya dhūmādeḥ etat rūpaṃ, yat sambandhagrahaṇāpekṣaṃ svajñāpyajñāpakatvam . udyotādayastu pratyakṣasāmagryantargatatvāt na vyutpattyapekṣyā bhavanti . śaktistu naisargikī yathā rūpaprakāśinī dīpādeḥ, tathā śabdasyārthapratipādane . tasmāt na samayamātrāt arthapratipattiḥ ..

### [1.4.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.113)

api ca abhidhānābhidheyaniyamaniyogarūpaḥ samayaḥ jñānameva, na tato'rthāntaram . jñānaṃ cātmani vartate, na ca śabdārthayoriti na tayoḥ sambandhaḥ syāt ..

### [1.4.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.114)

kiñca samayaḥ kriyamāṇaḥ, pratyuccāraṇaṃ vā kriyate ? pratipuruṣaṃ vā ? sargādau vā sakṛdīśvareṇa ? iti ..

### [1.4.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.115)

pratyuccāraṇaṃ prāktana eva kriyate ? nūtano vā ?

### [1.4.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.116)

navasyatāvat kriyamāṇasya kathamarthapratyāyanasāmarthyamavagamyate ? tadavagatau vā kiṃ tatkaraṇena ? pūrvakṛtasya tu kṛtatvādeva punaḥ karaṇamanupapannam . ekasya vastunaḥ jñaptirasakṛdāvartate, notpattiḥ ..

### [1.4.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.117)

pratipuruṣamapi sambandhaḥ bhinnaḥ ? abhinno vā kriyate ?

### [1.4.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.118)

bhedapakṣe kathamekārthasaṃjñānam—gośabdasya sāsrādimānarthaḥ, kesarādimānaśvaśabdasya ? iti ..

### [1.4.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.119)

abhede'pi tathaiva kṛtasya karaṇāyogāt jñānameva sambandhasya karaṇam ..

### [1.4.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.120)

sargādāvapi sakṛtsambandhakaraṇamayuktam; tathāvidhakālāsambhavādeva . na hi śabdārthavyavahārarahitaḥ kaścitkāla upapadyate . tasmānnityasyaiva sambandhasya lokato vyutpattiḥ, na punaḥ karaṇam ..

### [1.4.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.121)

vyutpattipakṣaṃ ca na karaṇapakṣābhihitā doṣāḥ spṛśanti, pratyakṣasiddhatvāt . pratyakṣaṃ hīdamupalabhyate . vṛddhānāṃ hi svārthe vyavaharamāṇānāṃ upaśṛṇvanto bālāḥ tatastataḥ śabdāt taṃ tamarthaṃ pratiyanti . te'pi vṛddhā yadā bālā āsan, tadā anyebhyaḥ vṛddhebhyaḥ tathaiva pratipannabantaḥ . te'pyanyebhya iti nāstyādissaṃsārasyati ..

### [1.4.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.122)

api ca samayamātraśaraṇaḥ śaktiśūnyaḥ śabdaḥ kathamakṣinikocahastasaṃjñādibhyaḥ midyeta ? sa hi tadānīṃ kaśāṅkuśapratodābhighātasthānīya eva bhavet . tathā ca śabdādarthaṃ pratipadyāmaha iti laukiko vyapadeśo bādhyeta, samayādarthaṃ pratipadyāmaha iti syāt . samayapakṣe ca yadṛcchāśabdatulyatvaṃ sarvaśabdānāṃ prāpnoti . tena gavāśvādiśabdānāṃ niyataviṣayatvaṃ na syāt ..

### [1.4.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.123)

yatpunarucyate—jātiviśeṣe cāniyamāt nyā. sū. 2-1-57 samayarūpaḥ sambandha iti—jātiśabdenātra deśo vivakṣitaḥ . kila kvaciddeśe kaścicchabdaḥ deśāntara prasiddhamarthamutsṛjya tato'rthāntare vartate . yathā coraśabdastaskaravacanaḥ, odane dākṣiṇātyaiḥ prayujyate . etacca samayapakṣe yujyate, nitye tu sambandhe kathaṃ tadarthavyabhicāra iti—tadapyayuktam—sarvaśabdānāṃ sarvārthapratyāyanaśaktiyuktatvāt kvaciddeśe kenacidarthena vyabahāraḥ ..

### [1.4.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.124)

ata eva cānavagatasambandhe śrute sati sandeho bhavati—kamarthaṃ pratyāyayitumanenāyaṃ śabdaḥ prayuktaḥ syāt iti . asatyāṃ hi śaktau akṛtasamaye nirālambanā pratyāyakatvā''śaṅketi ..

### [1.4.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.125)

athavā āryadeśaprasiddha eva śabdānāmarthaḥ, itarastu mlecchajanasammato'nādaraṇīya eva . tasmāt samayapakṣasyātidaurbalyāt akṛtrima eva śabdārthayoḥ sambandha iti na tatra puruṣasya prabhaviṣṇutā .

### [1.4.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.126)

atrocyate—na nityaḥ sambandha upapadyate; śabdavat arthavacca tṛtīyasya tasya pratyakṣādinā pramāṇena apratīyamānatvāt ..

### [1.4.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.127)

nanu ! śaktirūpaḥ sambandha ityuktam . śaktiśca tadāśriteti kathaṃ dharmyantaravat pṛthaktayā pratīyeta ?—naitatsāṃpratam—svarūpasaha kārivyatiriktāyāḥ śakteḥ sūkṣmāyāḥ prāgeva pu. 107-114 vistarataḥ pratikṣiptatvāt . na ca śaktiḥ pratyakṣagamyā; dravyasvarūpavadanupalambhāt . nānumeyā; kāryāṇāmanyathā'pi ghaṭamānatvāt . kalpayitvā ca śaktiṃ aparihāryaḥ samayaḥ; samayamantareṇārthapratipatterasiddheḥ . siddhe ca samaye tata evārthasiddheḥ kiṃ nityasambandhāśrayaṇena ?

### [1.4.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.128)

yattūktam—samayasya puruṣecchādhīnatvāt, tasyāśca avyāhataprasaratvāt vācyavācakavyatyayaḥ syāt iti pu. 592—tadayuktam— śaktyabhāve śabdasyaiva vācakatve yogyatvāt . kā punaḥ śaktyabhāve yogyatā'syeti cet; yo'yaṃ gatvādijātiyogaḥ kramaviśeṣopakṛtaḥ . gatvautvādisāmānyasambandho hi yasya bhavati sa vācakatve yogya iti, itarastu vācyatve . yathā dravyatvādyaviśeṣe'pi vīraṇatvādisāmānyavatāṃ kaṭaniṣpattau, tantutvādisāmānyavatāṃ ca paṭaniṣpattau . na ca tatra śaktirastītyuktam . na ca kāraṇe kāryaṃ saditi sāṅkhyairiva bhavadbhiriṣyate . tasyāmasatyāmapi śaktau sāmānyaviśeṣasambandhasya niyāmakatvāt na vācyavācakayorvyatyaya iti na śaktirūpaḥ śabdārthayoḥ sambandhaḥ ..

### [1.4.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.129)

na ca tayoravinābhāvo dhūmāgnyoriva sambandhaḥ . tatra hi sambandhaḥ pratīyamānaḥ evaṃ pratīyate dhūmo'gniṃ vinā na bhavati iti . iha punaḥ ayamasmāt pratīyate iti . etāvatyeva vyutpattiparyavasānam . ata eva avagatipūrvikaivāvagatirihetyanumānāt śabdasya bheda uktaḥ ..

### [1.4.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.130)

prakāśakatvamapi śabdasya samayaprasādopanatameva, na svābhāvikam . sāṃsiddhike hi tathātve bhramitvādiprayuktāt, anyato vā yataḥ kutaścit abhinavādapi dīpādiva śabdādarthapratītiḥ syāt ..

### [1.4.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.131)

yattu naisargike'pi prakāśakatve śabdasya dhūmāderiva jñāpakatvāt sambandhagrahaṇasāpekṣatvamuktam pu. 593—sa eṣa viṣama upanyāsaḥ . na hi dhūmādeḥ pratyāyakatvaṃ svābhāvikam, analāvinābhāvitvaṃ tu tasya nijaṃ balam . tatra cāgṛhyate tasmin pratītireva na jāyate iti yuktaṃ tadgrahaṇaṃ pratītyartham . iha tu pratītiśaktireva svābhāvikī bhavatā'bhyupagamyate . sā cet svābhāvikī, kiṃ vyutpattyapekṣaṇena ? iti ..

### [1.4.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.132)

yadi cocyate—pratyāyaka iti pratyayaṃ dṛṣṭvā'vagacchāmaḥ, na prathamaśravaṇa iti . yāvatkṛtvaḥ śrutena iyaṃ saṃjñā, ayaṃ saṃjñī ityavagamyate, tāvatkṛtvaḥ śrutādarthāvagama iti—so'yaṃ samayopayoga eva kathito bhavati . saṃjñāsaṃjñisambandho hi samaya evocyate . tadupayogamantareṇa pratyāyakatvānavagamāt na svābhāvikī śaktiḥ ..

### [1.4.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.133)

yattvabhyadhāyi—samayasya jñānātmakatvāt ātmani vṛttiḥ, na śabdārthayoriti pu. 593—etadapyacaturaśram—tadāśrayatvābhāve'pi jñānasya tadviṣayatvopapatteḥ ..

### [1.4.134](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.134)

yadapyabhāṣaṇe—samayamātraśaraṇe sṛṇipratodanodananirviśeṣe śabde śabdādarthaṃ pratipadyāmaha iti vyapadeśaḥ na syāditi pu. 594—tadapi yatkiñcit . naisargikaśaktipakṣe'pi śakterarthaṃ pratipadyāmahe, na śabdāt iti vyapadeśaḥ syāt . avinābhāvādagniṃ pratipadyāmahe, na dhūmāt iti syāt . tadaṅgatvādavinābhāvādeḥ na tathā vyapadeśa iti cet; taditaratrāpi samānam ..

### [1.4.135](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.135)

dhūme hi vyāptipūrvatvaṃ śabde samayapūrvatā .  
nānayostadapekṣāyāṃ karaṇatvaṃ vihanyate .. 46 ..

### [1.4.136](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.136)

api ca laukiko vyapadeśaḥ samayapakṣasākṣitāmeva bhajate . devadattevoktaṃ amutaḥ śabdādamumarthaṃ pratipadyasveti ityevaṃ hi vyapadiśati lokaḥ . tasmāt samaya eva ..

### [1.4.137](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.137)

ataścaivaṃ deśāntare saṅketavaśena tata eva śabdādarthāntarapratipattiḥ ..

### [1.4.138](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.138)

nanu ! atroktaṃ sarve śabdāḥ sarvārthapratyāyanaśaktiyuktā iti kenacidarthena kvacidvyavahāra iti pu. 595—tadetadayuktam—śaktīnāṃ bhedābhedavikalpānupapatteḥ . na śabdasvarūpāt bhinnāḥ śaktayaḥ; tathā'navabhāsāt . avyatireke ca ekasmācchabdādananyatvāt parasparamavyatirekastāsāṃ syāt . na ca bhinnakāryānumeyā bhinnāḥ śaktayaḥ; kāryabhedasyānyathā'pyupapatteḥ . sarvaśaktiyoge ca sarvārthapratyayaprasaṅgaḥ . samayopayogo niyāmaka iti cet; sa evāstu kiṃ śaktibhiḥ ?

### [1.4.139](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.139)

yadapyagādi—śabdaśravaṇe sati sarvārthaviṣayasandehadarśanāt sarvatra tasya śaktiḥ kalpyata iti pu. 595—tadapyasāram—na hi śaktikṛtaḥ sandehaḥ, kintu gatvādivarṇasāmānyanibandhanaḥ . tathā ca gatvādijātimatāṃ varṇānāṃ arthe vācakatvamavagatam . amī tajjātiyogino varṇāḥ kasyārthasya vācakāḥ syuḥ ? iti bhavati sandehaḥ ..

### [1.4.140](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.140)

yatpunaravādi—sa eva śabdasyārthaḥ, yatrainamāryāḥ prayuñjata, na mlecchajanaprasiddha iti pu. 595—tadetat kathamiva śapathamantareṇa pratipadyemahi . na hi mlecchadeśe'pi tadarthapratyayo na jāyate, bādhyate vā, sandigdho veti kathaṃ na śabdārthaḥ ?

### [1.4.141](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.141)

āryaprasiddhirbādhiketi cet; āryaprasiddherapi mlecchaprasiddhiḥ kathaṃ na bādhikā ? akṣādivacca vikalpyamānārthopapatteḥ vyavasthitaviṣaya eva vikalpo bhaviṣyati ..

### [1.4.142](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.142)

pikanematāmarasādiśabdānāṃ ca bhavadbhiḥ mlecchaprayogāt arthaniścaya āśrita eva . aveṣṭyadhikaraṇe jai. sū. 2-3-3 rājaśabdaṃ āndhraprasiddhe'rthe varṇitavanto bhavanta iti alamavāntaracintanena . tasmāt samaya eva sambandha iti yuktam . taduktaṃ jātiviśeṣe cāniyamāt nyā. sū. 2-1-57 iti ..

### [1.4.143](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.143)

atha yaduktaṃ—samayaḥ pratyuccāraṇaṃ, pratipuruṣaṃ, sargādau sakṛt kriyate ? iti pu. 593—pratyuccāraṇaṃ, pratipuruṣaṃ ca tatkaraṇaṃ anabhyupagatameva dūṣitam . sargādau sakṛdeva samayakaraṇamiti naḥ pakṣaḥ ..

### [1.4.144](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.144)

ata eva na sarvaśabdānāṃ yadṛcchātulyatvam . keṣāñcideva śabdānāṃ asmadādibhiradyatve saṅketakaraṇāt tata eva yadṛcchāśabdā ucyante . sargādiśca samarthita eva pu. 510 . īśvarasiddhāvapyavikalamanumānamupanyastam pu. 491-512 ..

### [1.4.145](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.145)

eṣa eva cāvayorviśeṣaḥ—yadeṣa śabdārthasambandhavyabahāraḥ tavānādiḥ, mama tu jagatsargāt prabhṛti pravṛtta iti . adyatve tu śabdārthasambandhavyutpattau tulya evāvayoḥ panthāḥ . tatrāpi tvayaṃ viśeṣaḥ— yat tava śaktiparyantā vyutpattiḥ, mama tu tadvarjamiti ..

### [1.4.146](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.146)

tathā ceyamiyatī vyutpattiḥ loke dṛśyate—yat ayamasya vācyaḥ, ayamasya vācaka iti, na punaḥ śaktiparyantā vyutpattiṃrasti . tathā hi—yatra śṛṅgagrāhikayā śabdamarthaṃ ca nirdiśya sambandhaḥ kriyate, tatreyantamevainaṃ kriyamāṇaṃ paśyāmaḥ—ayamasya vācyaḥ, ayamasya vācaka iti ..

### [1.4.147](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.147)

yatrāpi ca vṛddhebhyaḥ vyavaharamāṇebhyaḥ vyutpadyate, tatrāpīyadevāsau jānāti—ayamarthaḥ amutaḥ śabdāt anena pratipanna iti, na tvanyā'sya kācicchaktirastīti . iyatyaiva ca vyutpattyā śabdādarthapratyayopapatteḥ, asyāścāparihāryatvāt, adhikakalpanābījābhāvācca na nityaḥ śabdārthasambandhaḥ ..

### [1.4.148](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.148)

ata eva ca sambandhaḥ tripramāṇakaḥ ślo. vā. 1-1-5 samba. pari. 141 iti yat tvayocyate tadasmābhirna mṛṣyate . śabdavṛddhābhidheyāṃśca pratyakṣeṇātra paśyati iti satyam . śrotuśca pratipannatvaṃ anumānena ceṣṭayā ityetadapi satyam . anyathā'nupapattyā tu vetti śaktiṃ dvayātmikām ityetattu na satyam; anyathā'pyupapatterityuktatvāt . tasmāt dvipramāṇakaḥ sambandhaniścayaḥ, na tripramāṇakaḥ ..

### [1.4.149](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.149)

tadevaṃ śabdasya naisargikaśaktyātmakasambandhābhāvāt īśvaraviracitasamayanibandhanaḥ śabdārthavyavahāraḥ nānādiḥ ..

### [1.4.150](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.150)

nanu ! īśvaro'pi sambandhaṃ kurvan avaśyaṃ kenacit śabdena karoti; tasya kena kṛtaḥ sambandhaḥ ? śabdāntareṇa cet, tasyāpi kena kṛtaḥ ? tasyāpi kena ? iti na kaścidavadhiḥ . tasmādavaśyamanena sambandhaṃ kurvatā vṛddhavyavahārasiddhāḥ kecit akṛtasambandhā eva śabdā abhyupagantavyāḥ . asti cet, vyavahārasiddhiḥ; kimīśvareṇa ? kiṃ vā tatkṛtena samayena ? ityanādipakṣa eva śreyān—

### [1.4.151](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.151)

ucyate—

### [1.4.152](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.152)

astramāyuṣmatā jñātaṃ viṣayastu na lakṣitaḥ .  
asmadādiṣu doṣo'yaṃ īśvare tu na yujyate .. 47 ..

### [1.4.153](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.153)

nānākarmaphalasthānaṃ icchayaivedṛśaṃ jagat .  
sraṣṭuṃ prabhavatastasya kauśalaṃ ko vikalpayet .. 48 ..

### [1.4.154](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.154)

icchāmātreṇa pṛthivyāderiyataḥ kāryasya karaṇamasmadādīnāṃ yanmanorathapadavīmapi nādhirohati, tadapi yataḥ saṃpadyate, tasya kiyānayaṃ prayāsaḥ . tadatreśvarasadbhāve paraṃ vipratipattayaḥ . tasmiṃstu siddhe ka evaṃ vikalpānāmavasaraḥ ? uktaṃ ca tatsiddhau nirapavādamanumānam . vayaṃ tu na kartāra eva sambandhasya, yata evamanuyujyemahi ..

### [1.4.155](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.155)

aṅgusyagreṇa nirdiśya kañcidarthaṃ puraḥsthitam .  
vyutpādayanto dṛśyante bālānasmadvidhā api .. 49 ..

### [1.4.156](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.156)

tasmāt īśvaraviracitasambandhādhigamopāyabhūtavṛddhavyavahāralabdhatadvyutpattisāpekṣaḥ śabdaḥ arthamavagamayatīti siddham ..

### [1.4.157](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.157)

na ca nityasambandhābhāve'pi śabdasyārthāsaṃsparśitvaṃ, samayabalenārthapratyayasyābādhitasya siddherityuktatvādityalaṃ vistareṇa .. tasmāt pade ca vākye ca sambandhe ca svatantratā . puruṣasyopapanneti vedānāṃ tatpraṇītatā .. 50 .. tasmādāptoktatvādeva vedāḥ pramāṇam, na nityatvāt ..

### [1.4.158](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.158)

nanu ! āptoktatvasya hetoḥ pakṣadharmatvaṃ kathamavagamyate ? na pratyakṣeṇa kṣoṇīdharadharmatvamiva dhūmasya vedānāmāptapraṇītatvamavagamyate; śravaṇayugalabalalabdhajanmani pratyaye vedākhyaśabdarāśereva pratibhāsāt . na codāttādivat varṇadharmatvena āptoktatvaṃ gṛhyate ..

### [1.4.159](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.159)

nāpyanumānamasminnarthe; liṅgābhāvāt . prāmāṇye hi vedasya āptoktatvaṃ liṅgam . āptoktatvānumitau tu na liṅgāntaramupalabhāmaha iti kutastyaḥ pakṣadharmatvaniścayaḥ—

### [1.4.160](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.160)

ucyate—alaṃ sarasvatīkṣodena ! ukta eva pakṣadharmatvaniścayopāyaḥ . tathā hi—

### [1.4.161](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.161)

śabdasya sādhitaṃ tāvadanityatvaṃ savistaram .  
racanāḥ kartṛmatyaśca racanātvāditi sthitam .. 51 ..

### [1.4.162](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.162)

kartā sarvasya sarvajñaḥ puruṣo'stīti sādhitam .  
kāryeṇānuguṇaṃ kalpyaṃ nimittamiti ca sthitam .. 52 ..

### [1.4.163](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.163)

pratyakṣādivisaṃvādaḥ vede parihariṣyate .  
vyāghātapaunaruktyādidoṣāśca vacanāntare .. 53 ..

### [1.4.164](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.164)

vidhyarthavādamantrāṇāṃ upayogaśca vakṣyate .  
na mātrāmātramapyasti vede khiñcidapārthakam .. 54 ..

### [1.4.165](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.165)

śabdabrahmavivartādikalpanāśca puroditāḥ .  
sarvāḥ parihariṣyante kāryatvasya virodhikāḥ .. 55 ..

### [1.4.166](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.166)

itthaṃ ca sthite kimanyadavaśiṣṭaṃ vedeṣvāptoktatāniścayasya ? so'yaṃ sakalaśāstrārthasthitau satyāṃ pakṣadharmatvaniścayaḥ hetoḥ āptoktatvasya gīyate ..

### [1.4.167](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.167)

yattu pratyakṣamanumānaṃ vā tanniścayānimittamiti vikalpitam pu. 575—tatra pratyakṣamāstām ! anumānādīni ca yāni racanātvādīnyuktāni, yāni ca paradarśanadviṃṣi vakṣyante, tāni sarvāṇyāptoktatāyāḥ pakṣadharmatāsiddhyaupayikānītyalaṃ vistareṇa ..

### [1.4.168](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.168)

vyāptiḥ punarasya hetoḥ āyurvedādivākyeṣu niścīyate . pippalīpaṭolamūlāderapyauṣadhasya itthamupayogāt idamabhimatamāsādyate . asya ca kṣīracukrādivirodhyaśanasya parihārādidamaniṣṭamupaśāmyatītyādiṣvāyurvedaśāstreṣu pratyakṣeṇa tasyārthasya tathā niścayāt arthāvisaṃvāditvaṃ nāma prāmāṇyaṃ pratipannaṃ; taccedamāptavādaprayuktam . ataḥ yatrāptavādatvaṃ tatra prāmāṇyamiti vyāptirgṛhyate ..

### [1.4.169](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.169)

tathā mantrāṇāṃ prayoge vṛścikabhujagadaṣṭasya bhakṣitaviṣasya vā nirviṣatvaṃ, apasmārapiśācarūpikāgṛhītasya tadunmocanaṃ, atirabhasojjihāneṣu duṣṭamegheṣu sasyarakṣaṇamityevamupalabdham . atasteṣāṃ viṣabhūtāśaniśamanakuśalānāṃ āptā upadeṣṭāra iti tatrāpi tathaiva vyāptiniścayaḥ ..

### [1.4.170](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.170)

nanu ! āyurvedādau prāmāṇyaṃ pratyakṣādisaṃvādāt pratipannam, nāptaprāmāṇyāt . ataḥ kathamāptoktatvasya tatra vyāptigrahaṇam ? naitadevam—pratyakṣādisaṃvādāt tanniścīyatāṃ nāma prāmāṇyam ! utthitaṃ tu tat āptoktatvāt . pratyakṣādāvapyarthakriyājñānasaṃvādāt prāmāṇyasya jñaptiḥ . utpattistu guṇavatkārakakṛtyetyuktam pu. 442 ..

### [1.4.171](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.171)

nadyādivākyāni ca vipralambhakapuruṣabhāṣitāni visaṃvadanti loke dṛśyante . tenāptapraṇītatvameva teṣāṃ prāmāṇyakāraṇam, kāraṇaśuddhimantareṇa samyakpratyayānutpādāt . niścayopāvastu pratyakṣaṃ bhavatu, na tu tatkṛtameva prāmāṇyam . ataḥ yuktamāptoktatāyāḥ āyurvedādau vyāptigrahaṇam ..

### [1.4.172](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.172)

nanu ! evamapi na yuktam, āptoktatvasya tatra paricchettumaśakyatvāt . anvayavyatirekamūlameva āyurvedavākyānāṃ prāmāṇyam, nāptakṛtam . anvayavyatirekau ca yāvatyeva dṛśyete, tāvatyevārthe prāmāṇyam—yathā harītakyādivākyārthe . yatra tu tayoradarśanaṃ tatrāprāmāṇyam—yathā somarājyupayoge samāḥ sahasraṃ jīvyate iti . āpte tu kalpyamāne'rghajaratīyaṃ syāt . ardhe tasyāptatvam, ardhe ca kathamanāptatvamiti ..

### [1.4.173](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.173)

tadidamanupapannam—anvayavyatirekayoḥ grahītumaśakyatvāt . tau hi svātmani vā grahītuṃ śakyete ? vyaktayantare vā ? vyaktyantare'pi, sarvatra ? kvacideva vā vyaktiviśeṣe ? sarvathā saṃkaṭo'yaṃ panthāḥ . vyādhīnāṃ, tannidānānāṃ, tadupacayāpacayānāṃ tadupaśamopāyānāṃ, auṣadhānāṃ, tatsaṃyogaviyogaviśeṣāṇāṃ, tatparimāṇānāṃ, tadrasavīryavipākānāṃ, deśakālapuruṣadaśābhedena śaktibhedasya ekena janmanā grahītumaśakyatvāt . janmāntarānubhūtānāṃ ca bhāvānāṃ asmaraṇāt .. jano'nantastāvannirabadhiriha vyādhinivahaḥ na saṃkhyātuṃ śakyā bahuguṇarasadravyagatayaḥ . vicitrāḥ saṃyogāḥ pariṇatirapūrveti ca kutaḥ cikitsāyāḥ pāraṃ tarati yugalakṣairapi naraḥ .. 56 .. yadeva dravyamekasya dhātorbhavati śāntaye . yogāntarāttadevāsya punaḥ kopāya kalpate .. 57 .. yā dravyaśaktirekatra puṃsi nāsau narāntare . harītakyāpi nodbhūtavātakuṣṭhe virecyate .. 58 .. śaradyudriktapittasya jvarāya dadhi kalpate . tadeva bhuktaṃ varṣāsu jvaraṃ hanti daśāntare .. 59 .. na copalakṣaṇaṃ kiñcit asti tacchaktivedane . yenaikatra gṛhītā'sau sarvatrāvagatā bhavet .. 60 .. yo vā jñātuṃ prabhavati puruṣaḥ tatsāmarthyaṃ niravadhiviṣayam . syāt sarvajñaḥ sa iti na vimatiḥ tasmin kāryā svavacanakathite ..

### [1.4.174](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.174)

athocyeta—anādirevaiṣā cikitsakasmṛtiḥ, vyākaraṇādismṛtivat . saṃkṣepavistaravivakṣayaiva carakādayaḥ kartāraḥ, na tu te sarvadarśinaḥ . na ca smṛtāvandhaparaṃparādoṣaḥ, samūlatvāt . yathā vyākaraṇasmṛteḥ śiṣṭaprayogo mūlaṃ, evamihānvayavyatirekau . śiṣṭavirodhe sati yathā mūlavirodhinī pāṇinyādismṛtirapramāṇam, tathā cāhuḥ iha na bhavatyanabhidhānāt vārtikam iti . evaṃ vaidyasmṛtirapi anvayavyatirekaviruddhā na pramāṇamiti—tadetadayuktam— anvayavyatirekayoryathoktanayena paricchedāsambhavena tanmūlatvānupapatteḥ ..

### [1.4.175](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.175)

yadi hyanvayavyatirekābhyāṃ aśeṣadravyaśaktīrniścitya carakādibhirviracitaṃ śāstramitīdṛśamanvayavyatirekitvamucyate—tadapyayākṛtam—adyatve yāvantāvanvayavyatirekau vayamupalabdhuṃ śaknumaḥ, tāvadbhyāṃ tābhyāṃ ekadeśasaṃvādāt prāmāṇyakalpanāt tatra pravartatām; na tu tau tāvantau śāstrasya mūlaṃ bhavitumarhataḥ; sarvairasmadādibhistādṛśaśāstrapraṇayanaprasaṅgāt ..

### [1.4.176](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.176)

anāditvamapi śāstrāṇāṃ vedavadanupapannam; carakādikartṛsmṛteḥ kālidāsādismṛtivadavigītatvāt . na ca cikitsāsmaraṇaprabandhaevāyamanādiḥ; tathātve andhaparaṃparā, kāraṇānavadhāraṇāt . na ca taduktaṃ unmūlaṃ bhavitumarhati, vyudastatvāt . tasmāt sarvajñapraṇīta evāyurvedaḥ ..

### [1.4.177](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.177)

nanu aviduṣāmupadeśo nāvakalpata iti vidvāṃsaḥ carakādayaḥ kalpyantām . te tu pratyakṣeṇaiva sarvaṃ viditabanta ityatra kiṃ mānam ? ucyate—anvayavyatirekayornirāsāt nānumānasyaiṣa viṣayaḥ . vedamūlatvamapi manvādismṛtivat ayuktaṃ kalpayitum, kartṛsāmānyāsaṃbhavāditi varṇaviṣyāmaḥ pu. 632 . puruṣāntaropadeśapūrvakatve carakeṇava kimaparāddham ? upamānamanāśaṅkanīyamevāsminnarthe . arthāpattistuṃ na pramāṇāntaram . aprāmāṇyaṃ tu nāsti, bahukṛtvaḥ saṃvādadarśanāt . ataḥ pariśeṣāt pratyakṣīkṛtadeśakālapuruṣadaśābhedānusārisamastavyastapadārthasārthaśaktiniścayāḥ carakādayaḥ iti yuktaṃ kalpayitum ..

### [1.4.178](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.178)

yadyevaṃ kathaṃ tarhi somarājyādivākyeṣu vyabhicāraḥ ? vyabhicāre cārdhajaratīyamityuktam—naiṣa doṣaḥ—karmakartṛsādhanavaiguṇyāt eṣu vyabhicāro bhaviṣyati . vaidikeṣu ca karmasu mīmāṃsakasya samāno guṇaḥ ..

### [1.4.179](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.179)

kārīryādau kā te vārtā ? yasyāṃ na syādiṣṭau vṛṣṭiḥ .  
vaiguṇyaṃ cet kartrādīnāṃ, atrāpyevaṃ śakyaṃ vaktum .. 62 ..

### [1.4.180](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.180)

yadi vidhuramabhuktaṃ karma śāstrīyamanyat  
phalavighaṭanahetuḥ kalpyate so'pi tulyaḥ .  
kvacidatha phalasaṃpat dṛśyate tatprayoge  
tadiha dṛḍhaśarīrāḥ santi dīrghāyuṣaśca .. 63 ..

### [1.4.181](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.181)

āyurvedastasmāt āptakṛto nānyamūla iti siddham .  
evaṃphalavedādau prakāśamāptapraṇītatvam .. 64 ..

### [1.4.182](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.182)

tasmāt āptoktatvasya siddhamāyurvedādau vyāptigrahaṇam . vyāptipradarśanāyaiva sūtrakṛtā—

### [1.4.183](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.183)

sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt nyā. sū. 1-1-8

### [1.4.184](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.184)

ityuktam . dṛṣṭārthaśabde gṛhītāvinābhāvaṃ āptoktatvaṃ adṛṣṭārthe'pi prāmāṇyaṃ sādhayatīti . ata evoktaṃ—

### [1.4.185](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.185)

mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyamāptaprāmāṇyātnyā. sū. 2-1-69 iti ..

### [1.4.186](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.186)

nanvatrāpi na vaidyakaṃ viracayan dṛṣṭo muniḥ sarvavit  
tadvyāptigrahaṇaṃ jane yadi, vṛthā''yurvedasaṃkīrtanam .  
satyaṃ, kintu dṛḍhā tathāpi carakādyāptasmṛtirvaidyake  
nāsau cānyanibandhaneti kathitā tasyeha dṛṣṭāntatā .. 65 ..

### [1.4.187](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.187)

ityāyurvedavākyaprabhṛtiṣu bhavati vyāptirāptoktatāyāḥ  
pūrvoktena krameṇa sphuṭamakathi tathā pakṣadharmatvamasyāḥ .  
na pratyakṣāgamābhyāmapahṛtaviṣayā nānumānāntareṇa  
vyādhūtā veti saiṣā bhajati gamakatāṃ pañcarūpopapatteḥ .. 66 ..

### [1.4.188](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.188)

anapekṣatayā na vedavācāṃ ghaṭate niṣpratimaḥ pramāṇabhāvaḥ .  
kva girāmayathārthatānivṛttiḥ puruṣapratyayamantareṇa dṛṣṭā .. 67 ..

### [1.4.189](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.189)

tatpratyayāt bahutaradraviṇavyayādi-  
sādhyeṣu karmasu tapassu ca vaidikeṣu .  
yuktaṃ pravartanamabādhanakena naiva  
tatsiddhirityalamasammata eṣa mārgaḥ .. 68 ..

### [1.4.190](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.190)

tasmādāptoktatvādeva vedāḥ pramāṇamiti siddham ..

### [1.4.191](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.191)

anye tu anyathā vedaprāmāṇyaṃ varṇayanti . tasya hi prāmāṇye abhyupagataparalokaḥ, anabhyupagataparaloko vā paro vipratipadyate ?

### [1.4.192](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.192)

tatrānabhyupagataparalokaṃ prati tāvat ātmanityatādinyāyapūrvakaṃ paralokasamarthanameva vidheyam ..

### [1.4.193](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.193)

paralokavādināṃ tu mate yadetat sukhiduḥkhyādibhedena jagato vaicitryaṃ dṛśyate, tadavaśyaṃ karmavaicitryanibandhanameva . karmāṇi cānanuṣṭhitāni nātmānaṃ labhante . alabdhātmanāṃ ca nabhaḥkusumanibhānāṃ kuto vicitrasukhaduḥkhādiphalasādhanatvam ? tasmāt anuṣṭhānameṣāmeṣitavyam . anuṣṭhānaṃ ca nāviditasvarūpāṇāṃ karmaṇāmupapannam . ajānan puruṣaḥ tapasvī kimanutiṣṭhet ? tadavaśyaṃ jñātvā'nuṣṭheyāni karmāṇi ..

### [1.4.194](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.194)

tadidānīṃ teṣāṃ parijñāne ko'bhyupāyaḥ ?

### [1.4.195](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.195)

na pratyakṣaṃ asmadādīnāṃ svargādyadṛṣṭapuruṣārthasādhanāni karmāṇi darśayituṃ prabhavati ..

### [1.4.196](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.196)

nāpyanumānam; anvayavyatirekābhyāṃ tṛptibhojanayoriva svargayāgayoḥ sādhyasādhanasambandhānabadhāraṇāt ..

### [1.4.197](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.197)

nāpyarthāpattiḥ; jagadvaicitryānyathā'nupapattyā tu vicitraṃ kāraṇamātramanumīyate . na ca tāvatā'nuṣṭhānasiddhiḥ . uktaṃ ca ślo. vā. 1-4-105—

### [1.4.198](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.198)

adharme dharmarūpe vā'pyavibhakte phalaṃ prati .  
kimapyastīti vijñānaṃ narāṇāṃ kvopayujyate ? iti ..

### [1.4.199](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.199)

upamānaṃ tvatra śaṅkyamānamapi na śobhate ..

### [1.4.200](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.200)

nāpi parasparamupadiśanto laukikāḥ karmāṇi paralokaphalāni jānīyuriti vaktuṃ yuktam; ajñātvā upapādayatāṃ āptatvāyogāt . jñānaṃ tu laukikānāṃ durghaṭam; pramāṇābhāvādityuktatvāt . evameva hi puruṣopadeśaparaṃparākalpanāyāṃ andhaparaṃparānyāyaḥ syāt . tasmādavaśyaṃ abhyupagataparalokaiḥ paralokaphalāni karmāṇi kurvadbhiḥ śāstrāt karmāvabodho'bhyupagantavyaḥ . śāstraṃ ca vedā eveti siddhaṃ tatprāmāṇyam ..

_First 200 of 609 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyamañjarīgranthibhaṅga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.5.p1) — Cakradhara, Sanskrit

## Linked texts (8)

- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.6.3.139.7) — Sanskrit
- [Mīmāṃsāsūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.mimamsasutra.1.3.2) — Jaimini, Sanskrit
- [Kāśikā after the Trivandrum edition (provided by H. Krasser)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.mimamsasutra!sabara!slokavarttika!kasika*trivandrum.327.47.1) — Sanskrit
- [Nayamayūkhamālikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4.4) — Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vada.nyaya-khandana.nyayacandrika.1.p1022) — Ānandapūrṇa Vidyāsāgara, Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.nyayacandrika.1.p1022) — Gaṅgādhara, Sanskrit
- [Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*early*bakker.13.15.p1) — Sanskrit
- [Adhikaraṇaratnamālā](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.adhikaranaratnamala.9.2) — Sāyaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4) · Pramāṇa
