<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [A Cluster of Nyāya Flowers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › 1

# A Cluster of Nyāya Flowers 1

Nyāyamañjarī 1

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.1 prathamamāhnikam—pramāṇasāmānyaparīkṣaṇam](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1) — 842 parts
- [1.2 dvitīyamāhnikam—pratyakṣaparīkṣā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.2) — 1,043 parts
- [1.3 tṛtīyamāhnikam—śabdaparīkṣā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.3) — 1,092 parts
- [1.4 caturthamāhnikam—śabdaparīkṣā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4) — 608 parts

### prathamamāhnikam—pramāṇasāmānyaparīkṣaṇam

### [1.1.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.1)

namaḥ śāśvatikānandajñānaiśvaryamayātmane .  
saṅkalpasaphalabrahmastambārambhāya śambhave .. 1 ..

### [1.1.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.2)

viśvaṃ sṛjan karuṇayā paripālayan yaḥ  
viśvakriyāsu yamayatyakhilāntarātmā .  
vidyāsvayaṃvarapatirvidadhātu so'yaṃ  
viśvasya maṅgalamameyamahāvibhūtiḥ ..

### [1.1.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.3)

anugṛhṇantu sadbhāvapavitritajagattrayāḥ .  
āghrāya mañjulaṃ nyāyamañjaryāḥ saurabhaṃ budhāḥ ..

### [1.1.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.4.1)

iha khalvananyasādhāraṇaśemuṣīvibhavasamākṛṣṭasakalasudhījanahṛdayaḥ śrīmān jayantabhaṭṭaḥ prārīpsitaprabandhasya nirvighnaparisamāptipracayagamanādyarthaṃ sveṣṭadevatānamaskārarūpaṃ maṅgalamāracayati—nama ityādi . nātra vikārārthe mayaṭ, brahmaṇo nirvikāratvāt; kintu prācuryārthe . nanu tarhi brahmaṇyajñānādayo'pi prasajyeran . sukhapracurajīvanatātparyeṇa prayukte hi sukhamayaṃ jīvanam ityādau namāmi yāminīnāthalekhā'laṅkṛtakuntalām . bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm .. 2 .. surāsuraśiroratnamarīcikhacitāṅghraye . vighnāndhakārasūryāya gaṇādhipataye namaḥ .. 3 .. jayanti purajiddattasādhuvādapavitritāḥ . nidānaṃ nyāyaratnānāṃ akṣapādamunergiraḥ .. 4 .. granthāvataraṇam akṣapādamatāmbhodhiparimarṣarasotsukām . vigāhantāmimāṃ santaḥ prasarantīṃ sarasvatīm .. 5 .. nānāguṇarasāsvādakhinnā'pi viduṣāṃ matiḥ . ālokamātrakeṇemamanugṛhṇātu naḥ śramam .. 6 .. duḥkhāpekṣayaiva prācuryasya sukhe bodhanāt—ucyate—prācuryaṃ hi dvividhaṃ—svasamānādhikaraṇavijātīyālpatvasāpekṣaṃ, svavyadhikaraṇasajātīyālpatvasāpekṣaṃ ceti . ādyaṃ sukhamayaṃ jīvanamityādau . tattu na prakṛte . dvitīyaṃ ca sūryaprakāśaprācuryatātparyake pracuraprakāśaḥ savitā ityādau . na hi tatra sūryagatāprakāśāṃśāpekṣayā sūryagataprakāśāṃśaprācuryaṃ bodhyate; sūrye aprakāśāṃśasyāsambhavāt . kintu sūryavyatiriktalaukikasarvatejogataprakāśāpekṣayā sūryaprakāśaprācuryameva . prakṛte'pi jīvagatānandādyapekṣayā brahmānandasya prācuryameva mayaḍā bodhyata iti na doṣaḥ . nanu bhoḥ !

### [1.1.4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.4.2)

siddhānte, brahmaṇyānandasyāpyanaṅgīkārāt kathamidam ? atyalpametat—kiṃ ānando brahma ityādiśrutireva saiddhāntikairna śrutā ? śrutāpi na pramāṇaṃ vā ? yukta eva tathā vyapadeśaḥ . nirvāhastu svāvasare bhaviṣyati .. 1 .. yāminīnāthetyādi . īśvarasyārdhanārītvāt, pārvatyāḥ bhavānītvādvā tathā varṇanam . candrakalāyāḥ vāmabhāga eva sattvena ardhanārīmūrtau pārvatyā vāmārdhagatatvena vā tathoktiḥ .. 2 .. jayantītyādi . etacchalokārthaḥ granthakāreṇaiva granthānte nyāyodgāragabhīranirmalagirā gaurīpatistoṣito vāde yena ityādiślokena kiñcidiva vivṛtaḥ . tathoktaṃ śaivapurāṇe umāsaṃhitāyāṃ dvitīyādhyāye— gautamamadhikṛtya—tutoṣa, bhagavānāha, granthakartā bhaviṣyasi . vatsākṣayyā nyāyauṣadhivanebhyo'yamāhṛtaḥ paramo rasaḥ . idamānvīkṣakīkṣīrāt navanītamivoddhṛtam .. 7 .. kuto vā nūtanaṃ vastu vayamutprekṣituṃ kṣamāḥ . vacovinyāsavaicitryamātramatra vicāryatām .. 8 .. taireva kusumaiḥ pūrvamasakṛtkṛtaśekharāḥ . apūrvaracane dāmni dadhatyeva kutūhalam .. 9 .. yadvā nirguṇamapyarthaṃ abhinandanti sādhavaḥ . praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamaśikṣitāḥ .. 10 .. tadiyaṃ vāṅmayodyānalīlāviharaṇodyataiḥ . vidagdhaiḥ kriyatāṃ karṇe cirāya nyāyamañjarī .. 11 .. akṣapādapraṇīto hi vitato nyāyapādapaḥ . sāndrāmṛtarasasyandaphalasandarbhanirbharaḥ .. 12 .. ca te kīrtiḥ trailokye prabhaviṣyati . akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṅkṛtam . bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā tatastataḥ . ityevaṃ śaṅkarāt prāpa varaṃ munivarassa vai . trailokye vitataścāsīt pūjyaśca yadunandana . iti .. 4 ..

### [1.1.4.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.4.3)

nyāyauṣadhītyādi .. pūrvottarārdhe bhinnavākye .. 7 .. pūrvaślokoktameva samarthayati—kuto vetyādi .. 8 .. anapūrvatve'nupādeyatā syādityatrāha—tairevetyādi .. 9 .. yadvetyādi . sādhavaḥ—susaṃskṛtamanaskāḥ nirguṇamapyarthamabhinandanti . aśikṣitāstu— asaṃskṛtamanasaḥ praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamevābhinandantītyarthaḥ . atha vā praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamityatra viṣayatvarūpaṃ karmatvaṃ dvitīyārthaḥ . praṇayināṃ prārthanāyā bhaṅgācaraṇadiṣaye aśikṣitāḥ—anabhijñā iti sādhavo viśeṣyante sābhiprāyam . yatastādṛśāḥ sādhavaḥ ato nirguṇamapyabhinandantyeveti .. 10 .. evaṃ sādhūnabhinandya svaprārthanāṃ kathayati—tadiyamityādinā .. 11 .. ākṣapādīyeṣu katipayasūtreṣveva kutaḥ pakṣapātaḥ ? pratisūtraṃ kuto na vyākhyāti bhavān ? ityāśaṅkāmapanudati—akṣapādetyāditribhiḥ ślokaiḥ . gabhīraṃ nyāyapādapaṃ paṅgurahamāroḍhuṃ kathaṃ prabhaveyam . tadvaibhavaprāgbhāgagatātiśayaṃ draṣṭumapi vayaṃ mṛduparispandāḥ tadārohaṇapaṅgavaḥ . na tadvibhūtiprāgbhāramālokayitumapyalam .. 13 .. tadekadeśaleśe tu kṛto'yaṃ vivṛtiśramaḥ . tameva cānugṛhṇantu santaḥ praṇayavatsalāḥ .. 14 .. asaṅkhyairapi nātmīyaiḥ alpairapi parasthitaiḥ . guṇaissantaḥ prahṛṣyanti citrameṣāṃ viceṣṭitam .. 15 .. paramārthamāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolam . svakṛtīḥ prakāśayantaḥ paśyanti satāṃ mukhaṃ dhanyāḥ .. 16 .. śāstrāṇāmavaśyādhyeyatvam iha prekṣāpūrvakāriṇaḥ puruṣārthasaṃpadamabhivāñchantaḥ tatsādhanādhigamopāyamantareṇa tadavāptimamanyamānāḥ tadupāyāvagamanimittameva prathamamanveṣante .

### [1.1.4.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.4.4)

dṛṣṭādṛṣṭabhedena ca dvividhaḥ puruṣārthasya panthāḥ . tatra dṛṣṭe viṣaye suciraprarūḍhavṛddhavyavahārasiddhānvayavyatirekādhigatasādhanabhāve bhojanādāvanapekṣitaśāstrasyaiva bhavati pravṛttiḥ . na hi malinaḥ snāyāt bubhukṣito vā'śrīyāt iti śāstramupayujyate . adṛṣṭe tu svargāpavargamātre naisargikamohāndhatamasaviluptālokasya lokasya śāstrameva prakāśaḥ . tadeva sakalasadupāyadarśane divyaṃ cakṣurasmadādeḥ, na yogināmiva yogasamādhijajñānādyupāyāntaramapīti . tasmādasmadādeḥ śāstramevādhigantavyam .. nālamaham . atastadekadeśa eva mama sarvo'pi pariśramo viśrāmyati iti samuditārthaḥ .. 14 .. paramārthetyādi . paramārthabhāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolaṃ satāṃ mukhaṃ svakṛtīḥ prakāśayanto dhanyāḥ paśyanti . ye tu granthakartāraḥ, svagranthoktatattvārthapariśīlanavikasitaṃ satāṃ nirmatsarāṇāṃ mukhaṃ paśyanti, ta eva dhanyā ityāśayaḥ . nirmatsarā vidvāṃsassudurlabhā iti yāvat .. 16 ..

### [1.1.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.5)

upayujyata iti . svaviṣayapravartanāyeti śeṣaḥ . snānabhojanādeḥ rāgaprāsatvāditi heturūhyaḥ . yogasamādhijetyādi . yogino hyatīndriyaṃ vidyāsthānāni tacca caturdaśavidhaṃ, yāni vidvāṃsaḥ caturdaśavidyāsthānānyācakṣate .. vedāḥ tatra vedāścatvāraḥ . prathamo'tharvavedaḥ, dvitīya ṛgvedaḥ, tṛtīyo yajurvedaḥ, caturthaḥ sāmavedaḥ . ete catvāro vedāḥ sākṣādeva puruṣārthasādhanopadeśasvabhāvāḥ, agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ātmā jñātavyaḥ ityādiśruteḥ .. dharmaśāstrāṇi smṛtiśāstramapi manvādyupanibaddhaṃ aṣṭakāśikhākarmaprapāpravartanādipuruṣārthasādhanopadeśyeva dṛśyate . aśrūyamāṇaphalānāmapi karmaṇāṃ phalavattā vidhivṛttaparīkṣāyāṃ vakṣyate—sarvo hi śāstrārthaḥ puruṣārthaparyavasāyī na svarūpaniṣṭha iti .. dharmādharmādikamapi paśyantīti śāstramaryādā . na tathā vayamayoginaḥ śaknuma ityasmadādeḥ śāstrameva cakṣurityarthaḥ ..

### [1.1.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.6)

vidyāsthānānīti . sākṣāt paraṃparayā vā puruṣārthopakārakāṇi vidyāsthānānītyarthaḥ . vidyāsthānapadārthaḥ granthakṛtā'nupadameva pradarśyate ..

### [1.1.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.7)

atharvavedasya prāthamyaṃ granthakṛtaiva śabdaparīkṣāyāṃ sthāpayiṣyate . agnihotramityādi tu anumitaśrutivākyam, arthānukaraṇaṃ vā . pūrvottarakāṇḍayoraviśeṣeṇa prāmāṇyajñāpanāya vākyadvayamupāttam ..

### [1.1.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.8)

smṛtiśāstraṃ—dharmaśāstram . vidhivṛttaparīkṣāyāmiti . pañcamāhnike vidhyarthavicārāvasare aśrūmāṇaphalānāmapi nityakarmaṇāṃ antataḥ pratyavāyādiparihāro vā phalaṃ vartata eveti sādhayiṣyate . ataḥ śāstrārthassarvo'pi na svarūpataḥ puruṣārthaḥ, kintu puruṣārthaparyavasāyyeveti ..

### [1.1.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.9)

itihāsapurāṇābhyāmapi upākhyānādivarṇanena vaidika evārthaḥ prāyaḥ pratanyate . yathoktam—ma. bhā. ā. 1-265

### [1.1.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.10)

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet .  
vibhetyalpaśrutādvedaḥ māmayaṃ pratariṣyati iti .

### [1.1.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.11)

tadevaṃ vedapurāṇadharmaśāstrāṇāṃ svata eva puruṣārthasādhanopadeśasvabhāvatvādvidyāsthānatvam ..

### [1.1.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.12)

aṅgāni vyākaraṇakalpajyotiśiśakṣāchandoniruktāni vedārthopayogipadādivyutpādanadvāreṇa vidyāsthānatvaṃ pratipadyante . teṣāmaṅgasamākhyaiva tadanugāmitāṃ prakaṭyati ..

### [1.1.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.13)

vicāramantareṇāvyavasthitavedavākyārthānavadhāraṇāt mīmāṃsā vedavākyārthavicārātmikā vedākarasyetikartavyatārūpamanubhavantī vidyāsthānatāṃ pratipadyate . tathā ca bhaṭṭaḥ—

### [1.1.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.14)

itihāsapurāṇābhyāmiti . upākhyānādivarṇanamukhena vaidikārthapratipādakatvarūpārthasāmānyāt purāṇatarkamīmāṃsā purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca ityādau purāṇapadaṃ itihāsamapi saṃgṛhṇātīti bhāvaḥ . upākhyānavarṇanopayogitayā itaravarṇanādīnāmapi prasaktatvāt prāya ityuktam ..

### [1.1.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.15)

nanu vyākaraṇādīnāmapi dharmaśāstrādīnāmiva svata eva puruṣārthopadeśitvaṃ kuto na syāditi śaṅkāyāmāha—teṣāmiti ..

### [1.1.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.16)

avyavasthiteti . udite juhoti anudite juhoti sadeva saumyedamagra āsīt asadvā idamagra āsīt ityādivākyānāmityarthaḥ . dharme pramīyamāṇe tu vedena kara ātmanā . itikartavyatābhāgaṃ mīmāṃsā pūrayiṣyati iti .. ata eva saptamamaṅgamiti na gaṇyate mīmāṃsā; pratyāsannatvena vedaikadeśabhūtatvāt . vicārasahāyo hi śabdaḥ svārthaṃ nirākāṅkṣaṃ prabodhayituṃ kṣamaḥ .. nyāyavistaraḥ nyāyavistarastu mūlastambhabhūtaḥ sarvavidyānāṃ, vedaprāmāṇyarakṣāhetutvāt . vedeṣu hi dustārkikaracitakutarkaviplāvitaprāmāṇyeṣu śithilitāsthāḥ kathamiva bahuvittavyayāyāsādisādhyaṃ vedārthānuṣṭhānamādriyeran sādhavaḥ . kiṃ vā svāmini parimlāne tadanuyāyinā mīmāṃsādividyāsthānaparijanena kṛtyamiti . tasmādaśeṣaduṣṭatārkikopamardadvārakadṛḍhataravedaprāmāṇyapratyayādhāyinyāyopadeśa— kṣamamakṣapādopadiṣṭamidaṃ nyāyavistarākhyaṃ śāstraṃ śāstrapratiṣṭhānanibandhanaṃ iti dhuryaṃ vidyāsthānam .. kiṃ nāma vidyāsthānatvam vidyāsthānatvaṃ nāma caturdaśānāṃ śāstrāṇāṃ—puruṣārthasādhanajñānopāyatvamevocyate . vedanaṃ—vidyā, tacca na ghaṭādivedanaṃ, api tu dharma ityādi . dharmapramitau vedāḥ karaṇam . karaṇasya itikartavyatāprakāraṃ mīmāṃsā bodhayati . udyamananipātanādītikartavyatānamijñasya vāsyādikaraṇaṃ na hi phalāya kalpeta . evaṃ vedārthanirṇāyakatvādeva tasyā vedaikadeśatvamanupadamucyate ..

### [1.1.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.17)

vedaprāmāṇyaśaithilyena mīmāṃsādīnāṃ kimāgatamityatrāha—kiṃ vā svāminīti . svāmī—aṅgī vedaḥ . śāstrapratiṣṭhānanibandhanaṃ—svetarasarvaśāstrajīvanādhārabhūtam . dhuryaṃ—tatkāryanirvāhāt agrayam ..

### [1.1.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.18)

na ghaṭādivedanamiti . etat jñānamiti proktaṃ ajñānaṃ yadato'nyathā gī., tat jñānamajñānamato'nyaduktam vi. pu. ityādau puruṣārthasādhana puruṣārthasādhanavedanaṃ; vidyāyāḥ sthānaṃ—āśrayaḥ—upāya ityarthaḥ . tacca puruṣārthasādhanaparijñānopāyatvaṃ kasyacit sākṣāt, kasyacidupāyadvāreṇa . tānīmāni caturdaśa vidyāsthānānītyācakṣate . yathoktam—yā-smṛ. 1-3 purāṇatarkamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ . vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa iti . anyatrāpyuktam— aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyaviṃstaraḥ . purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa iti .. gautamapraṇītanyāyaśāstrameva vidyāsthānagaṇaparigaṇitam pūrvatra tarkaśabdenopāttaṃ uttaratra ca nyāyavistaraśabdenaitadeva śāstramucyate . nyāyaḥ—tarkaḥ—anumānam, so'sminneva śāstre vyutpādyate .. yataḥ—sāṅkhyārhatānāṃ tāvat kṣapaṇakānāṃ kīdṛśamanumānopadeśakauśalaṃ ? kiyadeva tattarkeṇa vedaprāmāṇyaṃ rakṣyata iti nāsāviha gaṇanārhaḥ .. bauddhāstu yadyapi anumānamārgāvagāhananaipuṇoddhurāṃ kandharāmudvahanti; tathā'pi vedaviruddhatvāttattarkasya kathaṃ vedādividyā- jñānasyaiva jñānatvena, tadatiriktasyājñānatvena ca varṇanādityāśayaḥ . loke'pi hi tattadasādhāraṇakāryanirvāhakasyaiva tattadvastutvena nirdeśaḥ . yathā satputraḥ, asatputra ityādāviti bhāvaḥ . dharmasya ceti . dharmasya ca sthānānītyanvayaḥ ..

### [1.1.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.19)

pūrvatra—purāṇatarketyādiśloke . pūrvatra tarkaśabdenopāttaṃ etadeva śāstram . uttaratra ca nyāyavistaraśabdenocyata ityanvayaḥ ..

### [1.1.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.20)

nanu tarkāvalambiṣu sāṃkhyārhatabauddhacārvākavaiśeṣikanaiyyāyikeṣu ṣaṭsu ṣaṭtarkīti prasiddheṣu satsu, nyāyaśāstrameva purāṇatarketyādau parigaṇyata ityatra kiṃ vinigamakam ? ityatrāha—yata ityādi . iha—vidyāsthāneṣu ..

### [1.1.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.21)

naipuṇoddhurāṃ kandharāmityādi . svasyaiva mahātārkikatvāmimānena uddhṛtagrīvā gacchantīti hāsyoktiriyam ..

### [1.1.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.22)

sthānamadhye pāṭhaḥ . anumānakauśalamapi kīdṛśaṃ śākyānāmiti pade pade darśayiṣyāmaḥ ..

### [1.1.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.23)

cārvākāstu varākāḥ pratikṣeptavyā eva; kaḥ kṣudratarkasya tadīyasyeha gaṇanāvasaraḥ ?

### [1.1.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.24)

vaiśeṣikāḥ punarasmadanuyāyina evetyevamasyāṃ janatāsu prasiddhāyāmapi ṣaṭtarkyāṃ idameva tarkanyāyavistaraśabdābhyāṃ śāstramuktam ..

### [1.1.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.25)

iyamevānvīkṣikī catasṝṇāṃ vidyānāṃ madhye nyāyavidyā gaṇyate—

### [1.1.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.26)

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśca śāśvatī iti ..

### [1.1.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.27)

pratyakṣāgamābhyāmīkṣitasya anvīkṣaṇaṃ—anvīkṣā; anumānamityarthaḥ; tadvyutpādakaṃ śāstraṃ ānvīkṣikī ..

### [1.1.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.28)

nanu catasraścedvidyāḥ tatkathaṃ caturdaśa darśitāḥ—naiṣa virodhaḥ —vārtādaṇḍanītyordṛṣṭaikaprayojanatvena sarvapuruṣārthopadeśividyāvarge gaṇanānarhatvāt, trayyānvīkṣikyośca tatra nirdeśāccaturdaśaiva vidyāḥ ..

### [1.1.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.29)

yadyapi cārvākāḥ pratyakṣātiriktaṃ pramāṇaṃ nābhyupagacchantīti prasiddhaṃ, tathāpi svapakṣanirdhāraṇāya tairapyaparityājya eva tarkaḥ . amumāśayaṃ sūcayati varāka śabdaḥ . vastutastu suśikṣitacārvākā anumānamapi pramāṇamurarīkurvantīti svāvasare prakāśayiṣyate ..

### [1.1.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.30)

asmadanuyāyina iti . tathā ca te'pyatra kroḍīkṛtā eveti bhāvaḥ ..

### [1.1.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.31)

nanu ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśca śāśvatī . vidyāścatasra evaitāḥ ityādivacane ānvīkṣikyā eva gaṇanāt kathaṃ nyāyavistarasya vidyātvamiti śaṅkāyāṃ, tayoḥ padayoḥ paryāyatvaṃ savyutpattipradarśanaṃ darśayati—iyamevetyādinā . anvīkṣikyaminnā iyaṃ nyāyavidyaiva catasṝṇāṃ vidyānāṃ madhye gaṇyate ityanvayaḥ ..

### [1.1.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.32)

kathamiti . catasra iti khalu vaktavyamityarthaḥ . dṛṣṭaikaprayojanatveneti . lokasya jīvanahetupratipādikā hi vārtā, vārtā tu jīvanam iti mīmāṃsāśāstreṇa nedaṃ śāstraṃ caritārtham nanu vedaprāmāṇyanirṇayaprayojanaścennyāyavistaraḥ kṛtamanena, mīmāṃsāta eva tatsiddheḥ . tatra hyarthavicāravat prāmāṇyavicāro'pi kṛta eva—satyam—satvānuṣaṅgikaḥ . tatra mukhyastvarthavicāra eva . pṛthak prasthānā hīmā vidyāḥ . sā ca vākyārthavidyā, na pramāṇavidyeti . na ca mīmāṃsakāḥ samyak vedaprāmāṇyarakṣaṇakṣamāṃ saraṇimavalokayituṃ kuśalāḥ . kutarkakaṇṭakanikaraniruddhasañcāramārgābhāsaparibhrāntāḥ khalu te iti vakṣyāmaḥ . na hi pramāṇāntarasaṃvādadārḍhyamantareṇa pratyakṣādīnyapi pramāṇabhāvaṃ bhajante, kimuta tadadhīnavṛttireṣa śabdaḥ ? śabdasya hi samayopakṛtasya bodhakatvamātraṃ svādhīnaṃ, arthatathātvetaratvapariniścaye tu puruṣamukhaprekṣitvamasyāparihāryam . kāmandakokteḥ . tadvighnanivāraṇārthā ca daṇḍanītiḥ . evañcānayoḥ dṛṣṭārthatvaṃ spaṣṭam . vidyāsthānāni tu sarvapuruṣārthasādhanopadeśīni iti bhāvaḥ ..

### [1.1.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.33)

ānuṣaṅgika iti . pratyakṣādipramāṇaireva dharmasvarūpādinirṇayasambhave kiṃ cedārthavicāreṇetiśaṅkāyāṃ tadvyudasanāya pramāṇasvarūpavicāraṃ saṃkṣepataḥ kṛtvā vedaikasamadhigamyo dharmaḥ ityetāvanmātraṃ tatra prādhānyena vivakṣitam, na tvatiriktamapi . evañca jaiminisūtreṣu pramāṇasvarūpādikathanaṃ etacchāstrasiddhārthānuvādamātramiti bhāvaḥ . vākyārthavidyeti . padaśāstraṃ vyākaraṇaṃ, vākyaśāstraṃ mīmāṃsā, pramāṇaśāstraṃ nyāya iti hi prāmāṇikī prasiddhiriti bhāvaḥ . na ca mīmāṃsakā ityādi . kutarkakuśalavedāprāmāṇyavādipuruṣavyāghrabhītāḥ khalu mīmāṃsakamṛgāḥ kiṃkartavyatāmūḍhāḥ svarakṣaṇāya drāviḍaprāṇāyāmādikamāracayantīti aho bata ime śrotriyāḥ ityādinā tatra tatra nirūpayiṣyata iti bhāvaḥ . kimuteti . sarvapramāṇāgraṇītvena prasiddhamapi pratyakṣaṃ śuktirajatādijñāne arthaṃ vyabhicarat svapramāṇye tarkameva sahāyamapekṣate cet vipralambhakādibhūyiṣṭhe jagati sulabhapramādasya śabdasya viṣaye hi sutarāṃ tarkāpekṣā . tacca śabdaprāmāṇyaṃ yakṣānurūpo baliḥ itinyāyena kutarkanirākaraṇakṣamamahātārkikaikasaṃrakṣyaṃ, na kevalasāṃpradāyikeneti vedaprāmāṇyaṃ tarkaśāstrādhīnameveti . samayaḥ—saṅketaḥ, śaktiriti yāvat . arthatathātvetaratve—yathārthatvāyathārthatve ..

### [1.1.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.34)

tasmādāptoktatvādeva śabdaḥ pramāṇībhavati, nānyathetyetaccāsminneva śāstre vyutpādayiṣya te ..

### [1.1.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.35)

nanu akṣapādāt pūrvaṃ kuto vedaprāmāṇyaniścaya āsīt ? atyalpamidamucyate—jaimineḥ pūrvaṃ kena vedārtho vyākhyātaḥ ? pāṇineḥ pūrvaṃ kena padāni vyutpāditāni ? piṅgalāt pūrvaṃ kena chandāṃsi racitāni ? ādisargātprabhṛti vedavadimā vidyāḥ pravṛttāḥ . saṃkṣepavistaravivakṣayā tu tāṃstān tatra tatra kartṝnācakṣate ..

### [1.1.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.36)

nanu vedaprāmāṇyaṃ nirvicārasiddhameva sādhavo manyante—iti kimatra vicārayatnena ? na—saṃśayaviparyāsanirāsārthatvāt . yasya hi vedaprāmāṇye saṃśayānā viparyastā vā matiḥ, taṃ prati śāstrārambhaḥ . na hi viditavedārthaṃ prati mīmāṃsā prastūyate . taduktam—

### [1.1.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.37)

nānyato vedavidbhyaśca sūtravṛttikriyeṣyate iti ..

### [1.1.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.38)

nanvityādi . akṣapādaistarkaśāstrapraṇayanātpūrve parīkṣakāḥ vedaprāmāṇyādikaṃ kathamarakṣan ? vinaivākṣapādaśāstraṃ taiḥ vedaprāmāṇyasaṃrakṣaṇe saiva rītiridānīmapyanusriyatāṃ, kimākṣapādena śāstreṇeti praśnāśayaḥ . evaṃ dhārṣṭyātpṛcchantaṃ prati pratibandimāha—jaiminerityādi . ṛjuṃ samādhānamāha—ādisargādityādi ..

### [1.1.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.39)

nirvicārasiddhameveti . ye tu sādhavaśśataśaścālane'pi śraddhādārkṣyāt vedaprāmāṇye na saṃśerate, tān prati tatprāmāṇyasādhanaprayāso vyartha eva . ye ca mūrkhāśśataśo bodhane'pi nāstikyāt vedaprāmāṇye na śraddadhate, tān pratyapi tatprayāso vyartha evetyadhikāriṇo'bhāvādanāraṃbhaṇīyaṃ śāstramityākṣepāśayaḥ . satyaṃ munirasau niścitārthebhyaḥ nopadiśati; kintu viparyastān śikṣayati yuktyā, ajñasandihānābuddharatīti samādhānāśayaḥ ..

### [1.1.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.40)

taduktamiti . ślokavārtike 1-4-43 bhaṭṭapādairiti śeṣaḥ . vārtikasyāyamarthaḥ . anyataḥ—prakārāntareṇa vedavidbhayaḥ—vedārthamavagatavadbhyaḥ . bhavati ca catuṣprakāraḥ puruṣaḥ; ajñaḥ, sandigdhaḥ, viparyastaḥ, niścitamatiśceti . tatra niścitamatireṣa muniḥ amunā śāstreṇa ajñasya jñānamupajanayati, saṃśayānasya saṃśayamupahanti, viparyasyato viparyāsaṃ vyudasyatīti tān prati yuktaḥ śāstrārambhaḥ .. kutaḥ punarasya muneḥ niścitamatitvaṃ jātam ? ucyate—bhavati tāvadeṣa niścitamatiḥ; sa tu tapaḥprabhāvādvā devatārādhanādvā śāstrāntarābhyāsādvā bhavatu . kimanena ? tatraitat syāt, tata eva śāstrāntarādasmadāderapi tattvādhigamo bhaviṣyatīti kimakṣapādapraṇītena śāstreṇa ?—parihṛtametat— saṅkṣepavistaravivakṣayā śāstrapraṇayanasya sāphalyāt . vicitracetasaśca bhavanti puruṣā ityuktam . yeṣāmita evājñānasaṃśayaviparyayā vinivartante, tān pratyetatpraṇayanaṃ saphalamitīdaṃ praṇītavānācāryaḥ .. tatredamādimaṃ sūtram— pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayava— tarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajā— tinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniśreyasādhigamaḥ .. .. 1-1-1 .. sūtrasya tadvṛttervā praṇayanaṃ neṣyate, kintu tadvyatiriktān pratyeveti . bhavati ceti . udyotakārairapyuktaṃ vārtike—puruṣaḥ punaścaturdhā bhidyate—pratipanno'pratipannaḥ sandigdho viparyastaśca iti ..

### [1.1.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.41)

kimaneneti . kimanena kākadantaparīkṣaṇenetyarthaḥ . nanu nedaṃ kākadantaparīkṣaṇaṃ, api tu yenopāyena sa munirniścitamatirāsīttamevopāyaṃ vayamapyāśrayemahīti kimanenaśāstreṇa iti praśnāśayaṃ sphuṭayati—tatraitatsyāditi . saṅkṣepetyādi . tāvattattvajñānotpādanakṣamaḥ tapaḥprabhāvo devatārādhanaṃ vā na sarveṣāṃ suśakaṃ; tadapekṣayā parakalpitataḍākopajīvananyāyenaitacchāstrādhyayanameva varaṃ, ko hi sumatiḥ siddhamannaṃ parityajya bhikṣāmaṭet—ityapyupalakṣaṇam ..

### [1.1.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.42)

nanu kimartho'yamādivākyārambhaḥ ?

### [1.1.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.43)

ko'yaṃ praśnaḥ ? śāstraṃ cedārambhaṇīyaṃ kramavṛttitvādvācaḥ prathamamavaśyaṃ kimapi vākyaṃ prayoktavyam . na hyādivākyamakṛtvā dvitīyādivākyapraṇayanamupapadyata iti granthakaraṇamevāghaṭamānaṃ syāt ..

### [1.1.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.44)

āha—na khalvevaṃ na jāne ! kintu yadeva śāstre vyutpādyatvena sthitaṃ tadeva vyutpādyatām . kimādau tadabhidheyaprayojanakīrtanena ?

### [1.1.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.45)

ucyate—

### [1.1.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.46)

ādivākyaṃ prayoktavyamabhidheyaprayojane .  
pratipādayituṃ śrotṛpravāhotsāhasiddhaye .. 17 ..

### [1.1.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.47)

abhidheyaphalajñānavirahāstamitodyamāḥ .  
śrotumalpamapi granthamādriyeran na sūrayaḥ .. 18 ..

### [1.1.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.48)

ko hi nāma vidvān aviditaviṣaye niṣprayojane ca karmaṇi pravarteta . āha ca bhaṭṭaḥ—ślo. vā. 1-1-12.

### [1.1.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.49)

sarvasyaiva hi śāstrasya karmaṇo vā'pi kasyacit .  
yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat tat kena gṛhyate iti ..

### [1.1.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.50)

nanu prayojanaparijñānamādau śrotṝṇāṃ kutastyam ? iti cintyam—kimasmādeva vākyāt ? uta yuktitaḥ ?

### [1.1.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.51)

praṣṭurāśayamajānanniva pṛcchati—ko'yamiti . praṣṭurāśayaṃ uddhāṭayati— āheti . pramāṇaśāstraṃ khalvidamityuktaṃ, tarhi pratyakṣānumāna... iti sūtreṇaiva prathamato bhāvyaṃ, kuto'tra niḥśreyasādiphalopadeśasya prasaktirityākṣepāśayaḥ . samādhatte—ucyata iti . abhidheyaprayojane pratipādayituṃ ityanvayaḥ . virahāt astamitā udyamā yeṣāṃ te tathā . uktārthe'bhiyuktoktiṃ saṃvādayati— āheti . ślokavārtikāraṃbha iti śeṣaḥ . idaṃ copalakṣaṇam—abhidheyasambandhaprayojanapratipādanārthatvaṃ prathamasūtrasya iti tātparyaṭīkāyā api ..

### [1.1.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.52)

vākyaṃ tāvadaniścitaprāmāṇyaṃ kathaṃ prayojananiścayāya prabhavati . saṃśayādvā pravṛttau vedārthe'pi tathaiva syāditi śāstramanārabdhavyaṃ syāt ..

### [1.1.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.53)

yuktitaḥ prayojanāvagamaḥ śāstre sarvasminnadhīte sati sambhavati, netaratheti tadavagamapūrvikāyāṃ pravṛttau itaretarāśrayaḥ—śāstrādhigamāt prayojanaparijñānaṃ, prayojanaparijñānācca śāstraśravaṇe pravṛttiḥ—

### [1.1.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.54)

ucyate—ādivākyādeva śrotuḥ śāstraprayojanaparijñānaṃ; arthasaṃśayācca śravaṇe pravṛttiḥ .

### [1.1.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.55)

vede hyasiddhaprāmāṇye mahākleśeṣu karmasu .  
nānarthaśaṅkayā yuktaṃ anuṣṭhānapravartanam .. 19 ..

### [1.1.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.56)

aniścitaprāmāṇyamiti . na hi pramāṇāntarasaṃvādadārḍhyamantareṇa pratyakṣādīnyapi pramāṇabhāvaṃ bhajante, kimuta tadadhīnavṛttireṣa śabdaḥ iti khalūktam . ato ādivākyaśravaṇamātrāt na prayojananirṇayo bhavedityarthaḥ . vedārthe'pi tathaiva syāditi . vedaprāmāṇyaniścaya etacchāstrādhīna iti pūrvamuktam . etacchāstre prāmāṇyasaṃśaye'pi yadi kaścidadhīyītemaṃ śāstraṃ, tarhi vede prāmāṇyaniścayābhāvepi tadarthānuṣṭhānāyaiva yatatām, madhye kimanena saṃśayagrahagrastaprāmāṇyena śāstreṇetyāśayaḥ . sarvasminnadhīta iti . na hyādimavākyārthajñānamātrāt yuktīnāṃ avagamaḥ saṃbhavati, kintu śāstrādhyayanānantarameva yuktiparijñānaṃ bhavediti . vede hīti . yadyapi śāstrādhyayanāraṃbhakāle prayojanajñānaṃ nirvicikitsaṃ na jātameva; athāpyāpātataḥ prayojanajñāne jāte pravṛttāḥ puruṣāḥ prāmāṇyaṃ tadvaiparītyaṃ vā svayameva jānanti . vedārthānuṣṭhānasya tu atikleśasādhyatvāt na kevalamatyāyāsasādhye tādṛśe karmaṇi āpātapratītyā buddhimān pravarteta iti tatra prāmāṇyaniścayaḥ prathamamāvaśyakaḥ . sukare tu śāstrādhyayane sāmānyataḥ prayojanaparijñānādapi pravṛttiryuktaiveti samādhānagranthāśayaḥ . vede prāmāṇye asiddhe sati mahākleśamayeṣu karmasu, niṣprayojanatvaśaṅkāyāṃ anuṣṭhāne pravṛttirna yuktetyarthaḥ . mahākleśeṣviti bahuvrīhiḥ ..

### [1.1.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.57)

bahuvittavyayāyāsaviyogasugame'dhvani .  
pravṛttirucitodāraphale laghupariśrame .. 20 ..

### [1.1.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.58)

śṛṇvanta eva jānanti santaḥ katipayairdinaiḥ .  
kimetatsaphalaṃ śāstraṃ uta mandaprayojanam .. 21 ..

### [1.1.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.59)

sūkṣmekṣikā tu yadyatra kriyate prathamodyame .  
asau sakalakartavyavipralopāya kalpate .. 22 ..

### [1.1.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.60)

ārto hi bhiṣajaṃ pṛṣṭvā taduktamanutiṣṭhate .  
tasmin savicikitsastu vyādherādhikyamāpnuyāt .. 23 ..

### [1.1.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.61)

tenādivākyādvijñāya sābhidheyaṃ prayojanam .  
tatsambhāvanayā kāryaḥ tacchāstraśravaṇādaraḥ .. 24 ..

### [1.1.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.62)

yairapyādivākyamitthaṃ vyākhyāyate kila—'ananvitapadārthakaṃ vākyamanupādeyaṃ—daśadāḍimādivākyavat . anvitapadārthakamapi

### [1.1.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.63)

bahuvittetyādi . bahuvittavyayāyāsarahitatvātsugame, laghupariśrame, athāpi udāraphale'dhvani śāstrābhyāse pravṛttirucitā . āpātapratītyā pravṛtteranaṅgīkāre bādhakamāha—sūkṣmekṣikā tviti . pravṛttyārambhakāla eva idaṃ saphalameveti sūkṣmavicāraṇāpūrvakanirṇayaḥ yadi sarvatrāpekṣyeta tadā jagati kiñcidapi kāryaṃ na nirvarteta . vipralopaḥ—vināśaḥ . imamevārthaṃ dṛṣṭāntena viśadayati—ārto hīti . bhiṣajā auṣadhe upadiṣṭe prathamameva vyādhirniśśeṣaṃ vinaśyatyeveti na sarve pravartante . api tu idamapi bhuñjāma ityeva . roganivṛttau ca prāmāṇyaniścaya ityanubhavaḥ . vaidya eva saṃśayīta cet vyādhireva vardheta . evaṃ loko nirvyāpāraḥ prasajyeta . ataḥ phalasaṃbhāvanayā'pi pravṛttiraṅgīkāryaiveti ..

### [1.1.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.64)

prakārāntareṇa ādimavākyaṃ vyākurvatāṃ matamupanyasya samādhatte— yairapīti . vyāpakānupalabdhyeti . yadupādeyaṃ tat saprayojanamiti niṣprayojanamanupādeyameva—sadasadvāyasadaśanavimarśavākyamiva . tadiha upādeyatāvyāpakaprayojanādyanupalambhādanādaraṇīyamiti vyāpakānupalabdhyā pratyavatiṣṭhamānaḥ paraḥ prayojanādyabhidhāyinā ādivākyena nivṛttāśaṅkaḥ kriyata iti—tairapi prayojanapratipādanamevādivākyasyārtha ityuktaṃ bhavati . tatpratipādanenaiva vyāpakānupalabdhiparihārādāśaṅkā nivāritā bhavatīti .. arthasaṃśāyakatayā pravartakatvamādivākyasyeti pakṣāntaram yadapi pravṛttihetorarthasaṃśayasya, tarkāparanāmna aucityasya vā samutpādanamādivākyena kriyata iti kecidācakṣate—tadapi prayojanābhidhānadvārakameva . prayojanaviṣayo hi saṃśayo vā saṃbhāvanāpratyayo vā pravṛttyaṅgabhūtastenotpādanīya iti tadutpattau prayojanābhidhānamevādivākyasya vyāpāraḥ . saṃśayastu vastuvṛttopanata eva, puruṣavacasāṃ dvaividhyadarśanāt . śaucasamācārasādhutādinā tu tasmin sambhāvanāpratyayo'pi lokasya bhavatīti . tasmāt prayojanapratipādanārthamevādivākyamiti sūktam .. vyāptau vyāpakasya prayojanasyābhāve vyāpyasyopādeyatvasyāpi nivṛttirāvaśyakī, vyāpakābhāve vyāpyābhāvāditi ..

### [1.1.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.65)

sandigdha evārthe vicārāvatārāt, etacchāstrapratipādyārthaḥ pūrvameva nirṇītaścetpravṛttirna bhavet . ādyavākyena arthe pradarśite tena tadarthe sandihānāḥ tannirṇayāya, śāstre pravartante iti arthasaṃśaya evādivākyakṛtyamiti manyatāṃ matamāha—yadapīti . ādivākyaśravaṇasamanantaraṃ na saṃśayanaiyyatyam, tasya koṭidvayopasthityadhīnatvādityataḥ—tarketyādi . tathā ca saṃśayābhāve'pi saṃbhāvanāpratyayo bhavitumarhatīti bhāvaḥ . vastuvṛttopanata iti . na tu ādivākyādhīna iti yāvat . samācāraḥ—sadācāraḥ . apiśabdastasya saṃbhāvanādyotakaḥ ..

### [1.1.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.66)

yacca śrotṛpravṛttyaṅgaṃ tadvaktuṃ yuktamāditaḥ .  
na ca prayojanajñānādanyadasti pravartakam .. 25 ..

### [1.1.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.67)

abhidheyakathanamapi tatsādhyaprayojanopapādanāya śrotṛbuddhisamādhānāya ca kartavyameva ..

### [1.1.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.68)

arthākṣiptastu sambandhaḥ phalaśāstrābhidheyagaḥ .  
tannirdeśena siddhatvāt na svakaṇṭhena kathyate .. 26 ..

### [1.1.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.69)

abhidheyasya śāstrasya ca vācyavācakabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, śāstrārthasya niḥśreyasasya ca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ tadāśrayanirdeśādeva siddhaḥ ..

### [1.1.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.70)

abhidheyāstu pramāṇādayo nigrahasthānaparyantāḥ ṣoḍaśa padārthāḥ prathamasūtre nirdiṣṭāḥ; teṣāṃ svarūpamupariṣṭādvakṣyate ..

### [1.1.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.71)

arthaparicchittisādhanāni pratyakṣādīni pramāṇāni .

### [1.1.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.72)

ādimavākyaprayojanavicāramupasaṃharati—yacceti . śrotṛpravṛttyaṅgaṃ yat tadevādito vaktuṃ yuktaṃ, na ca prayojanajñānāpekṣayā'tiriktaṃ kiñcit śrotṛpravartakaṃ vartate; ataḥ prayojanakathanaparameva pradhānata ādimavākyamiti nirṇaya iti . nanvevamastu, athāpi abhidheyaprayojane pratipādayitumādivākyam iti kathamityatrāha—abhidheyakathanamapīti . tatsādhyaṃ—abhidheyasādhyaṃ yat prayojanaṃ tadupapādanāya . nanvevaṃ sambandho'pi prathamaṃ vaktavya evetyatrāha— arthākṣiptastviti . svakaṇṭhena—spaṣṭoktyā . tadāśrayeti . tādṛśaviṣayetyarthaḥ ..

### [1.1.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.73)

vakṣyata iti . parīkṣyata ityarthaḥ . tena pramāṇādisvarūpapratipādanaparāṇāṃ uttaravākyānāṃ na virodhaḥ . atha vā—upariṣṭāt ityanenottaravākyasandarbha eva vivakṣitaḥ . tathā ca pramāṇādīnāṃ svarūpamātramidānīṃ kathyate, tatparīkṣaṇaṃ ca paścāditi bhāvaḥ . arthasvarūpaniṣkarṣaḥ—arthaparicchittiḥ . tatparicchedyamātmādi prameyam . nānārthāvamarśaḥ saṃśayaḥ . hitāhitaprāptiparihārau, tatsādhanaṃ ca prayojanam . hetoḥ pratibandhāvadhāraṇaṃ dṛṣṭāntaḥ . pramāṇato'bhyupagabhyamānaḥ sāmānyaviśeṣavānarthaḥ siddhāntaḥ . parārthānumānavākyaikadeśabhūtāḥ pratijñādayo'vayavāḥ . sandigdhe'rthe'nyatarapakṣānukūlakāraṇadarśanāt tasmin sambhāvanāpratyayastarkaḥ . sādhanopalambhajanmā tattvāvabodho nirṇayaḥ . vītarāgakathā vastunirṇayaphalā vādaḥ . vijigīṣukathā tu puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalā jalpaḥ . tadviśeṣo vitaṇḍā . ahetavo hetuvadābhāsamānāḥ hetvābhāsāḥ . arthavikalpairvacanavighātaḥ chalam . hetupratibimbanaprāyaṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ . satyavastvapratibhāsaḥ viparītapratibhāsaśca nigrahasthānam .. tatparicchedyaṃ—pramāṇaiḥ paricchedyaṃ—nirṇeyam . pratibandhaḥ—vyāptiḥ . yasminnadhikaraṇe hetorvyāptirniścīyate sa dṛṣṭānta ityarthaḥ . sāmānyaviśeṣavāniti . sāmānyaviśeṣavadarthābhyanujñā siddhāntaḥ iti vārtikamanusṛtyedamuktam . pratyekamapyavayavavyavahārasatvāt—ekadeśabhūtā ityuktam . tarkaphalabhūto nirṇayaḥ . vitarāgakathā iti lakṣaṇat . vastunirṇayaphala iti prayojanavākyam . na hi jalpe vastunirṇayo niyamena sambhavati; prāmāṇiko'pi san akasmādapratyavasthāne jalpe nigṛhyate, ata evoktaṃ puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalā iti . vijigīṣukathā iti viśeṣyavācakam . tadviśeṣaḥ—jalpaviśeṣaḥ, vijigīṣukathātvāt puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalatvāñca . svapakṣasthāpanāhīnā vitaṇḍeti tu viśeṣaḥ ..

### [1.1.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.74)

tatra vakṣyamāṇalakṣaṇasūtranirdeśānusāreṇa kānicit ekavacanāntāni, kānicidvahuvacanāntāni padāni vigṛhītavyāni . pramāṇāvayavahetvābhāsānāṃ bahuvacanena vigraho darśayitavyaḥ, śeṣāṇāmekavacanena; lakṣaṇasūtreṣu tathā nirdeśāt . evañcoddeśalakṣaṇayorekaviṣayatā nitarāṃ darśitā bhavati . itaretarayoge dvandvassamāsaḥ . pramāṇādīnāṃ tattvamiti sambandhamātre ṣaṣṭhī . tattvasya jñānaṃ, niḥśreyasasyādhigama iti karmaṇi ṣaṣṭhyau, tattvasya jñāyamānatvena niḥśreyasasya cādhigamyamānatvena karmatvāt ..

### [1.1.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.75)

nanvevaṃ vyākhyāyamāne tattvapadasya pramāṇādipadasāpekṣatvenāsamarthatvāt asamāsaḥ prāpnoti . sāpekṣamasamarthaṃ bhavatītyāhuḥ . na cedaṃ pradhānaṃ sāpekṣam, yena bhavati vai pradhānasya sāpekṣasyāpi

### [1.1.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.76)

kāniciditi . pramāṇaprameyetyādisūtre vigrahakāle pramāṇāvayavahetvābhāsapadāni bahuvacanāntāni, itarāṇi tu ekavacanāntāni ca grāhyāni, uttaratra sūtrakṛtā tathā nirdeśāt . sūtre kutastathā nirdeśa iti cet, tattattadavasare spaṣṭībhaviṣyati . evaṃ ca—lakṣaṇasūtrānuguṇavacanagrahaṇena ca . uddeśalakṣaṇayoḥ—uddeśalakṣaṇavākyayoḥ ..

### [1.1.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.77)

nanu tattvajñānāditi samāso na sambhavati . tattvapadasya pramāṇādipadena sākaṃ sāpekṣatvena samāsāsambhavāt . samarthaḥ padavidhiḥ iti khalu pāṇinīyaṃ sūtram . tatra sāmarthyaṃ nāma nirākāṃkṣārthapratipādanakṣamatvam . tattvajñānāt iti padaṃ ca sākāṃkṣatattvapadaghaṭitattvena na nirākāṃkṣabodhajananakṣamam . ataḥ pramāṇa...nigrahasthānatattvajñānāt iti pramāṇa...nigrahasthānānāṃ tattvānāṃ jñānāt iti vā vaktavyam . na hi rājanyanvayatātparyeṇa ṛddhasya rājamātaṅgāḥ iti prayoktuṃ yuktamiti śaṅkate—nanviti . nanu vṛttighaṭake'pi puruṣe'nvayatātparyeṇa rājapuruṣaḥ śobhana iti prayogāt prakṛte'pi tathā'stviti śaṅkate— na cedamiti . idaṃ tattvapadaṃ sāpekṣamapi pradhānamiti ca na ityarthaḥ . tena prakṛte ko lābha ityatrāha—yeneti . yena—evabhaṅgīkāreṇa sāpekṣasyāpi samāsa iti rājapuruṣaḥ śobhana itivat samasyate; uttarapadārthapradhānatvāt ṣaṣṭhītatpuruṣasya . jñānamevātra pradhānaṃ, tattvamupasarjanam; ataśca ṛddhasya rājñaḥ puruṣa itivadasamāsa eva yuktaḥ .. nanu jñānamapi pramāṇādisāpekṣaṃ bhavatyeva, tadviṣayaṃ hi taditi— na—tattvapadenāsya nirākāṅkṣīkṛtatvāt—, tattvasya jñānamiti . tadi dānīṃ tattvameva sāpekṣaṃ vartate—kasya tattvamiti . tasmāttattvasyopasarjanasya sataḥ sāpekṣatvādasamāsa eva .. atra keṣāñcitsamādhānam, taddūṣaṇaṃ ca ityevamabhiśaṅkamānāḥ kecana—tattvaṃ ca tat jñānaṃ ca iti karmadhārayaṃ vyācacakṣire—tatpunarayuktam—jñānasya svatastattvātattvavibhāgābhāvāt . viṣayakṛto hi jñānānāṃ tathābhāvo'tathābhāvo vā . tadetat tattvaviṣayajñānaṃ bhavati, na svatastattvasvabhāvam .. svamatarītyā samāsasamarthanam kiṃ punaridaṃ tattvaṃ nāma ? sato'sato vā vastunaḥ pramāṇapariniścitasvarūpaṃ śabdapravṛttinimittaṃ tadityucyate . tasya bhāvastattvamiti . tacca jñānena niścīyate . tat paricchindyat jñānaṃ pradhānasya samāso bhavatyeveti . tatpuruṣaścottarapadārthapra . ata uttarapadārthabhūtapuruṣe'nvayatātparyeṇa tathā prayogo yujyate, na tvapradhānabhūtapūrvapadārthānvayatātparyeṇetyarthaḥ . dṛṣṭāntaṃ svayaṃ pradarśya samādhatte—rājapuruṣa iti . puruṣapadārthe śobhanānvayatātparyeṇa yukto'yaṃ prayogaḥ . rājani viśeṣaṇāntarānvayatātparyeṇa tu na yuktaḥ . yathā ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti bodhatātparyeṇa ṛddhasya rājapuruṣa iti prayogaḥ iti bhāvaḥ ..

### [1.1.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.78)

tattvameva . apradhānabhūtamiti śeṣaḥ ..

### [1.1.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.79)

tadetaditi . tasmāt etat tattvajñānaṃ tattvaviṣayajñānameva bhavatīti ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātamityarthaḥ ..

### [1.1.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.80)

sata ityādi . tathā ca bhāṣyaṃ, kiṃ punastattvam ? sataśca sadbhāvaḥ, asataścāsadbhāvaḥ iti . paricchindyat—viṣayīkurvat—niṣkarṣayaditi yāvat . nanu viṣayaparicchedakaṃ cet jñānaṃ, tajjñānaṃ kena paricchidyeta ? yadyanyena, tarhyanavasthā . tattvajñānamityucyate . jñānasyāpi tadrūpaṃ jñānāntaraparicchedyameva bhavati . nirṇītatattvāśca pramāṇādaya iti vyatirekanirdeśa eva yuktaḥ . na cāsamāsaprasaṅgamātrāt anyathā varṇanamucitam . īdṛśānāṃ samāsānāṃ sāmarthyānapāyena bahuśo dṛṣṭatvāt—devadattasya gurukulamiti . upasarjanaṃ nopasarjanamiti na kāraṇametat samāse . vigrahavākyasamānārthatayā samāso bhavati, sā ceha vidyata eva . vaiyyākaraṇā api īdṛṃśi padāni samasyantyeva . atha śabdānuśāsanaṃ, keṣāṃ śabdānām ? laukikānāṃ vaidikānāṃ ca iti . tasmādyathābhāṣyameva ṣaṣṭhītrayavyākhyānamanavadyam .. yadi na kenāpi, tarhi viṣayo'pi tathaiva bhavatu . evañca jñānasya viṣayanaiyatyābhāvāt tasya tattvabhāvaḥ svata eveti tattvaviṣayakameva jñānaṃ tattvajñānamiti na yuktamiti śaṅkāyāmāha—jñānasyāpīti . nirākariṣyate nirviṣayakaṃ jñānaṃ, parihariṣyate cānavasthā uttaratreti bhāvaḥ . upasarjanamityādi . pradhānamapradhānaṃ vetyarthaḥ . vaiyyākaraṇā apītyādi . laukikānāṃ vaidikānāṃ ca śabdānuśāsanamiti khalvanvayo vaktavyaḥ, ataḥ sati tātparye naikadeśānvayo doṣa ityarthaḥ . yadi ca keṣāṃ śabdānāmityatraiva vyastānuśāsanapadāntarādhyāhāreṇa laukikānāṃ vaidikānāmityādeḥ vyastābhyāṃ śabdānāṃ anuśāsanaṃ iti padābhyāmanvayānnaiṣa doṣaḥ . uktaṃ ca tathā bhāṣyapradīpe kaiyyaṭena—uttarapadārthāntargatasyāpi pūrvapadārthasya budhyā pravibhāgāt pratyavamarśaḥ iti cet; tarhi kiṃ tatraivādhyāhāraḥ kartuṃ śakyata iti vicārayatu bhavān . śrutānāṃ śabdānāṃ gatirasmābhiruktā . adhyāhārastu sarvatra sulabha iti bhāvaḥ . atredamavadheyam— pramāṇādīnāṃ tattvānāṃ jñānādityatra pramāṇādīnāṃ tattvānāmiti na samānādhikaraṇe pade; yena samāsānupapattiḥ syāt, parasparaṃ tayorananvayaśca . kintu pramāṇādigataṃ yat tattvaṃ yāthātmyaṃ, tasya jñānāt ityartho vivakṣitaḥ . na hi yathā kathañcit pramāṇādijñānaṃ niḥśreyasāyālam, kintu pramāṇādivastuyāthātmyajñānameva . evañca caitrasya gurukulaṃ śaraiḥ śātitapatro'yaṃ ityādāviva ekadeśānvayo na doṣāya . samāsaghaṭakāpradhānārthenābhedānvaya eva viruddhaḥ, ṛddhasya rājamātaṅgāḥ ityaprayogāt . na tu bhedasambandhenānvayo'pi . ataśca prakṛte na ko'pi doṣaḥ . evaṃ sāmānādhikaraṇyabhramavyudāsāyaiva ca bhāṣyakāreṇa 'pramāṇādīnāṃ tattvasya ityekavacanāntatattvapadaṃ prayuktaṃ iti . ṣaṣṭhītrayeti—pramāṇīdīnāṃ tattvasya ṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigamopapādanam nanu ṣoḍaśapadārthatattvajñānasya kathaṃ niśreyasādhigamahetutvamiti vaktavyam . vedaprāmāṇyasiddhyarthaṃ cedaṃ śāstramiti tāvanmātrameva vyutpādyatāṃ, kiṃ ṣoḍaśapadārthakanthāgranthanena—ucyate— 1. ātmāpavargaparyantadvādaśavidhaprameyajñānaṃ tāvat anyajñānānaupayikameva sākṣādapavargasādhanamiti vakṣyāmaḥ . tattvajñānānmithyājñānanirāse sati tanmūlaḥ saṃsāro nivartata iti prameyaṃ tāvadavaśyopādeyam .. 2. tasya tu prameyasyātmāderapavargasādhanatvādhigama āgamaikanibandhanaḥ .. tasya prāmāṇyanirṇītiranumānanibandhanā . āptoktatvaṃ ca talliṅgamavinābhāvi vakṣyate .. 27 .. pratibandhagrahe tasya pratyakṣamupayujyate . ko'nyassantaraṇe heturanavasthāmahodadheḥ .. 28 .. āyurvedādivākyeṣu dṛṣṭvā pratyakṣataḥ phalam . vacaḥ pramāṇamāptoktamiti nirṇīyate yataḥ .. 29 .. upamānaṃ tu kvacit karmaṇi sopayogaṃ—ityevaṃ catuṣprakāramapi pramāṇaṃ prameyavadupadeṣṭavyam .. jñānaṃ, niḥśreyasasyādhigamaḥ iti bhāṣyoktarītyeti śeṣaḥ ..

### [1.1.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.81)

ātmeti . yadyapi pramāṇānyeva prathamaṃ upādeyāni, athāpi pramāṇānāṃ prameyasiddhayarthamevopādeyatvena prameyaśeṣatvāt prathamaṃ prameyamevopāttam ..

### [1.1.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.82)

anyajñānānaupayikameva—advārakameveti yāvat ..

### [1.1.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.83)

tasya—vedasya . anumānanibandhaneti . prāmāṇyasya paratastvāditi śeṣaḥ . talliṅgaṃ—prāmāṇyaliṅgam . avinābhāvi—vyāptaṃ, prāmāṇyavyāptamityarthaḥ . ko'nya ityādi . paraśśataparikṣodāt parastādapi vādibhiḥ . upalambhabale stheyam iti hyabhiyuktāḥ . evaṃ uttarottaropajīvyatvena śabdānumānapratyakṣāṇāmupādeyatve'pi upamānaphalaṃ kimityatrāha—kvaciditi . gavayālambhādicodanārthānuṣṭhāna iti granthakāra eva vakṣyati ..

### [1.1.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.84)

3. saṃśayādayastu padārthā yathāsambhavaṃ pramāṇeṣu prameyeṣu cāntarbhavanto'pi nyāyapravṛttihetutvāt pṛthagupadiśyante . nyāyaśca vedaprāmāṇyapratiṣṭhāpanapūrvakatvena puruṣārthopayogitvamupayātīti darśitam ..

### [1.1.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.85)

tatra nānupalabdhe'rthe na nirṇīte pravartate .  
kintu saṃśayite nyāyaḥ, tadaṅgaṃ tena saṃśayaḥ .. 30 ..

### [1.1.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.86)

4. prayojanamanuddiśya na ca nyāyaṃ prayuñjate .  
5. dṛṣṭāntaḥ punaretasya sambandhagrahaṇāspadam .. 31 ..

### [1.1.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.87)

6. siddhānto'pi dharmiprāpaṇenāśrayāsiddhitāmapoddharat nyāyaṃ pravartayati ..

### [1.1.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.88)

nanu saṃśayapadena nyāyaviṣayaṃ sandigdhaṃ dharmiṇamabhidadhatā āśrayāsiddhirapoddhṛtaiva—satyam—kvacittu viṣaye saṃśayamantareṇāpi nyāyapravṛttirdarśayiṣyata iti saṃśayitaikaviṣayanyāyaniyamābhāvāt siddhānto'pi vaktavyaḥ ..

### [1.1.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.89)

7. nyāyābhidhāne'vayavāḥ paraṃ pratyupayoginaḥ .  
parārthamanumānaṃ ca tadāhurnyāyavādinaḥ .. 32 ..

### [1.1.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.90)

yathāsaṃbhavamiti . tatra saṃśayasya buddhau, prayojanasya phale, dṛṣṭāntasya yathāyathamātmādiṣu, kvacit pramāṇeṣvapi, siddhāntasyāpi tathaiva, avayavasya śabdapramāṇe, tarkanirṇayayoḥ buddhau, vādajalpavitaṇḍānāṃ śabde, hetvābhāsānāṃ yathāsaṃbhabaṃ, chalajātyoḥ śabde, nigrahasthānānāṃ yathāsaṃbhavaṃ cāntarbhāvaḥ . tathā ca padārtho dvividhaḥ, pramāṇaṃ prameyaṃ ceti . ataḥ itareṣāṃ pṛthak grahaṇamayuktamityākṣepāśayaḥ . satyam; phalaviśeṣābhiprāyeṇa pṛthakkathanamiti samādhānāśayaḥ ..

### [1.1.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.91)

tatretyādi . sarvathā agṛhīte, nirṇīte cārthe nyāyaḥ na pravartate, kintu saṃśayita evārthe nyāyaḥ pravartate . tena hetunā saṃśayaḥ tadaṅgaṃ—nyāyāṅgam ..

### [1.1.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.92)

siddhāntasya pṛthak nirdeśamākṣipati—nanviti . kvaciditi . śrotriyo'pi san śrutyuktārthadārḍhyāya vicāre pravartata eva . na hi tasya śrutyuktārthe saṃśayo'stīti vakṣyate ..

### [1.1.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.93)

nyāyābhidhāna iti . nyāyābhidhāne prasakta iti yāvat ..

### [1.1.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.94)

nanu pratijñodāharaṇābhyāṃ tadabhidheyau siddhāntadṛṣṭāntau gamyete eva; kiṃ pṛthagupādānena ?—na—yadyevaṃ hetvākhyenāvayavena tadabhidheyasiddheranumānamapi pṛthak na vaktavyaṃ syāt . evaṃ bhavatu kiṃ naśchinnam—maivam—abhidheye nyāye nirūpaṇīye tadabhidhāyināmavayavānāmavasara iti tadarthaḥ pṛthak pratipādanārho bhavati . itarathā avayavamātropadeśa eva śāstraṃ samāpyeta ..

### [1.1.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.95)

8. tarkaḥ—saṃśayavijñānaviṣayīkṛtatulyakalpapakṣadvaye'nyatarapakṣaśaithilyasamutpādanena taditarapakṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ akleśasaṃpadyamānapratipakṣavyudāsamanugṛhṇāti mārgaśuddhimādadhāna iti pṛthagupadiśyate .

### [1.1.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.96)

pratijñodāharaṇābhyāṃ siddhāntadṛṣṭāntāvityatra yathāsaṅkhyamanvayaḥ . tadabhidheyasiddheriti . vyāptasyaiva hetutvāditi bhāvaḥ . iṣṭāpattireva tatrāsmākamityāha—evaṃ bhavatviti . nyāye nirūpaṇīye—nyāye nirūpaṇīyatvena prāpte tadānīmavayavāḥ prayoktavyāḥ; siddhāntādyadhīnapravṛttikatvācca nyāyasya siddhāntādayaḥ pṛthagvaktavyā ityarthaḥ . tadabhidhāyināṃ— tatpratipādakānām . pṛthakpratipādanārha ityasya pratijñādiriti śeṣaḥ . avayavamātropadeśa iti . sarvasyāpi śāstrārthasya nyāyavākya eva parisamāptatvāditi bhāvaḥ ..

### [1.1.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.97)

akleśasaṃpadyamānapratipakṣavyudāsaṃ iti kriyāviśeṣaṇaṃ vidheyaviśeṣaṇaṃ vā . mārgaśuddhimiti . pratibandhādinirasane pramāṇapravṛttiṃ sulabhāṃ karoti tarka ityarthaḥ . yathā—ātmā nityaḥ ? utānityaḥ ? iti saṃśaye prajāpatiḥ prajā asṛjata na jāyate mriyate vā ityādyāgamānāmubhayapakṣānuguṇyādāgamenāpyanirṇaye, hetoranupalaṃbhenānumānasyāpyapravṛttau, pratyakṣasya sutarāmapravṛttau ca tarka eva pramāṇaṃ pravartayati—yadyātmā'nityaḥ syāt tarhi kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ, yadi nityaḥ tarhi svakṛtaṃ svayamupabhuñjayāditi tarkānugṛhītamanumānaṃ—ātmā nityaḥ vicitraniyataphalabhoktṛtvāt—ityevaṃvidhaṃ pravartate . tarkānanugṛhītaṃ tu durbalameva . ataśca tarkaḥ svayaṃ pramāṇamabhavadapi pramāṇānugrāhakaḥ . sa cāśayaśuddhimupadarśayituṃ vāde prayokṣyate .. 9. anyatarādhikaraṇanirṇayamantareṇa na paryavasyati nyāya iti nyāyoparamakāraṇatvena tasya pravartako nirṇayaḥ . itarathā niravasānamanāsāditaphalaṃ ko nāma nyāyamārabheta .. tattvajñānapadena na nirṇayalābhaḥ nanu tattvajñānapadena gatārthatvānna pṛthak vaktavyo nirṇayaḥ . nirṇayo hi tattvajñānameva—astyetat—kintu ṣoḍaśapadārthatattvajñānaṃ pramāṇāntarakaraṇakamapi bhavati . na tasya nyāyoparamahetutvam . eṣa tu sādhanadūṣaṇasaraṇikṣodajanmā nirṇayaḥ taduparamahetuḥ pṛthagupādānamantareṇa na labhyate .. nanu yadi na tarkaḥ svatantraṃ pramāṇaṃ tarhi pramāṇatarkasādhanopālaṃbhaḥ iti vādalakṣaṇe kathaṃ viśeṣaṇadānam . pramāṇaiḥ tarkaiśca svapakṣasādhanaṃ parapakṣopālaṃbhaśceti khalu tadarthaḥ . ataśca tarko'pi svatantraṃ pramāṇameveti cet tatrāha— sa ceti . viṣayaśuddhyarthameva tarkāpekṣā . na tu sa svatantraṃ pramāṇam . prādhānyāttu tasyāpi sahapāṭhaḥ . yadi tarko'pi pramāṇaṃ, tarhi sūtrakāraḥ pramāṇaṃ tarkañca kathaṃ pṛthak nirdiśet . ataḥ vāde'pi viṣayaśuddhyarthameva tarkaḥ . vādasūtravārtike'pyayamarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ udyotakāreṇa ..

### [1.1.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.98)

anyatarādhikaraṇanirṇayaṃ—anyatarasiddhāntanirṇayam . tasya—nyāyasya ..

### [1.1.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.99)

pramāṇāntarakaraṇakaṃ—āptavākyajanyam . śrutyādivākyairapi tattvajñānaṃ jātameva, taddārḍhyāya khalu nyāyamapekṣate puruṣa iti nyāyenaivāvikampyo nirṇayo bhavitumarhati . uktaṃ ca ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ iti . taduparamahetuḥ—nyāyoparamahetuḥ . padārthatattvajñānāt padārthatattvanirṇayaḥ kiñcidviśiṣyata iti pṛthaṅnirdeśa āvaśyaka ityarthaḥ ..

### [1.1.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.100)

nanu anumānapadādeṣa tarhi yathābhilaṣito lapsyate nirṇayaḥ . pratibaddhālliṅgālliṅgini jñānamanumānaṃ; sa eva ca nirṇayaḥ— tadayuktam—anumānaphalaṃ nirṇayaḥ, nānumānam . karaṇasya pramāṇatvānnirṇayopādānamantareṇa tadanumānamaphalamaparyavasitaṃ syāt ..

### [1.1.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.101)

ubhābhyāṃ tarhi tattvajñānānumānapadābhyāṃ ayamākṣepsyate nirṇayaḥ; anumānasya tattvajñānāntatvāt—na—nirṇayopādānādvinā tadantatvāsiddheḥ; liṅgābhāsasamutthatattvajñānābhāsasambhavāt ..

### [1.1.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.102)

nanu saṃśayapūrvakatvādanumānasya sāmarthyāt nirṇayāntataiva bhaviṣyati iti saṃśayānumānatattvajñānapadairgatārtho nirṇayaḥ— maivam—saṃśayapūrvakatve'pyanumānasya tadābhāsopajanitanirṇayābhāsasambhavāt ..

### [1.1.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.103)

naiṣa niyamaḥ—saṃśayapūrvakamanumānamiti . tasmādanumānasya viśiṣṭanirṇayāvasānatvalābhāya nirṇayapadamupādeyamityalaṃ prasaṅgena ..

### [1.1.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.104)

anumānaphalamiti . anumitirhi anumānaphalaṃ . anumitireva nirṇayarūpaḥ, pratyakṣānumityupamitiśābdajñānānāmeva nirṇayapadārthatvāditi ..

### [1.1.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.105)

gatārtho nirṇaya iti . saṃśayānantaraṃ tarkādijanmā hi nirṇayaḥ na hyābhāsarūpaḥ syādityabhimānaḥ . tādṛśamabhimānamevāpanudati—maivamiti ..

### [1.1.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.106)

tadābhāsaḥ—anumānābhāsaḥ; vyāptibhrama iti yāvat ..

### [1.1.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.107)

naiṣa niyama iti . śrotavyo mantavyaḥ ityuktaśravaṇānantarabhāvimananasyānumānātmakasya saṃśayapūrvakatvābhāvādityarthaḥ . viśiṣṭeti . uktatattvajñānavilakṣaṇetyarthaḥ ..

### [1.1.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.108)

10. vāde tu vicāryamāṇo nyāyaḥ saṃśayacchedanenādhyavasitāvabodhaṃ adhyavasitābhyanujñāṃ ca vidadhat tattvapariśuddhimādadhārtīti vītarāgaiḥ śipyasabrahmacāribhissaha vādaḥ prayoktavyaḥ ..

### [1.1.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.109)

11-12. jalpavitaṇḍe tu duṣṭatārkikoparacitakapaṭadūṣaṇāḍambarasantrāsyamānasaralamatisamāśvāsanena taddhṛdayasthatattvajñānasaṃrakṣaṇāya kvacidavasare vītarāgasyāpyupayujyete iti vakṣyāmaḥ ..

### [1.1.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.110)

13. hetvābhāsāḥ samyaṅnyāyapravivekopakāradvāreṇa tadupayoginaḥ . hetvābhāsasvarūpāvadhāraṇe hi sati tadvilakṣaṇatayā hetavassukhamavagamyante ..

### [1.1.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.111)

nanvatra viparyayo dṛśyate; hetvavagame sati taditarahetvābhāsavyavasthāpanāt—satyamevam—tathā'pi prayoktuṃ parihartuṃ ca dvayamapi jñeyam . hetavaḥ prayujyante, hetvābhāsāśca parihriyanta iti ..

### [1.1.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.112)

yacca nigrahasthānaparigaṇitā api hetvābhāsāḥ punarupadiśyante, tat vāde codanīyā bhaviṣyantītyāśayena ..

### [1.1.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.113)

vādasya svarūpaṃ tadāvaśyakatopapādanadvārā saṃkṣipya kathayati—vāde tviti . adhyavasitāvabodhaṃ—adhvavasitarūpaṃ avabodhaṃ—saṃśayottaratattvanirṇayamiti yāvat . adhyavasitābhyanujñāṃ—pūrvamavagatārthasaṃvādam . cakāro vā'rthe ..

### [1.1.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.114)

nanu vādasya kathañcidvītarāgaiḥ parigrahe'pi vijigīṣukathārūpasya jalpasya, svapakṣasthāpanāhīnaparapakṣadūṣaṇarūpavitaṇḍāyāśca kathaṃ vītarāgaparigrāhyatvamityatrāha—jalpavitaṇḍe tviti . tathoktaṃ—tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat 4-2-50 iti . taddhṛdayastheti . saralamatihṛdayasthetyarthaḥ .

### [1.1.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.115)

tadupayoginaḥ—samyaṅnyāyopayoginaḥ, tattvajñānopayogino vā ..

### [1.1.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.116)

hetavaḥ—saddhetavaḥ . codanīyāḥ—udbhāvanīyāḥ ..

### [1.1.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.117)

14-16. chalajātinigrahasthānāni jalpavitaṇḍopakaraṇāni . teṣāmavadhṛtasvarūpāṇāṃ svavākye parivarjanaṃ, kvacidavasare prayogaḥ, paraprayuktānāṃ ca pratisamādhānaṃ, ityādi śakyakriyam . atastānyapi jalpavitaṇḍāṅgatvāt jñātavyānīti pṛthagupadiśyante .. duśśikṣitakutarkāṃśaleśavācālitānanāḥ . śakyāḥ kimanyathā jetuṃ vitaṇḍāṭopapaṇḍitāḥ .. 33 .. gatānugatiko lokaḥ kumārgaṃ tatpratāritaḥ . mā gāditi chalādīni prāha kāruṇiko muniḥ .. 34 .. tadevamupadeṣṭavyāḥ padārthāḥ saṃśayādayaḥ . tanmūlanyāyanirṇeyavedaprāmāṇyasiddhaye .. 35 .. tenāgamapramāṇatvadvārā'khilaphalapradā . iyamānvīkṣikī vidyā vidyāsthāneṣu gaṇyate .. 36 .. āha ca bhāṣyakāraḥ—

### [1.1.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.118)

pradīpaḥ sarvavidyānāmupāyaḥ sarvakarmaṇām .  
āśrayassarvadharmāṇāṃ vidyoddeśe parīkṣitā ..

### [1.1.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.119)

jalpavitaṇḍopakaraṇāni—jalpavitaṇḍayorupakaraṇāni . kvaciditi . sa cāvasaraḥ duṣṭatārkika ityādinā anupadamevoktaḥ . jalpavitaṇḍayorāvaśyakatāmupapādayati—duśśikṣitetyādi . suśikṣita itivat duśśikṣita iti . duśśikṣitānāṃ kutārkikānāṃ—ye kutarkāṃśaleśāḥ, taiḥ vācālitāni vācālo bahugarhavāk, ānanāni yeṣāṃ tādṛśāḥ vitaṇḍāṭopapaṇḍitāḥ anyathā— jalpavitaṇḍe vinā jetuṃ śakyāḥ kim ? na kathañcidapītyarthaḥ . tatpratāritaḥ— vitaṇḍāṭopapaṇḍitavañcitaḥ . tenetyādi . sarvapuruṣārtharatnākare vede prāmāṇyasthāpanāt iyamapi vidyā akhilapuruṣārthasādhanamiti bhāvaḥ ..

### [1.1.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.120)

pradīpa ityādi . pramāṇameva khalu parīkṣakāṇāṃ cakṣuḥ . pramāṇaśāstraṃ cedaṃ sarvavidyānāṃ bhavati pradīpatulyam . evaṃ aharahaḥpravṛttīnāṃ sarvāsāmapi anumānamūlatvāt sarvakarmaṇāmupāyaḥ . bhojanādāvapi hi hyodṛṣṭeṣṭasādhanatvaniścayātpravartante sarve . ata eva sarvadharmāṇāṃ āśrayaḥ—ādhāraḥ— ityeṣa ṣoḍaśapadārthanibandhanena niḥśreyasasya muninā niradeśi panthāḥ . anyastu sannapi padārthagaṇo'pavarga- mārgopayogavirahādiha nopadiṣṭaḥ .. 37 .. iti uddeśasūtravivaraṇam tredhā śāstraṃ pravartate trividhā cāsya śāstrasya pravṛttiḥ—uddeśaḥ, lakṣaṇaṃ, parīkṣā ceti . nāmadheyena padārthābhidhānamuddeśaḥ . uddiṣṭasya tattvavyavasthāpako dharmo lakṣaṇam . lakṣitasya tallakṣaṇamupapadyate na veti vicāraḥ parīkṣā .. caturtho'pi prakāro'traivāntarbhavati nanu ca vibhāgalakṣaṇā caturthyapi pravṛttirastyeva . bhedavatsu pramāṇasiddhāntacchalādiṣu tathā vyavahārāt—satyam—prathamasūtroddiṣṭe bhedavati padārthe bhavatyeva vibhāgaḥ; uddeśarūpānapāyāttu uddeśa evāsau . sāmānyasaṃjñayā kīrtanamuddeśaḥ, prakārabhedasaṃjñayā kīrtanaṃ vibhāga iti . tathā coddeśatayaiva tatra tatra bhāṣyakāro vyavaharati ayathārthaḥ pramāṇoddeśaḥ—ityākṣepe—tasmādyathārtha eva pramāṇoddeśaḥ iti samādhānamabhidadhānaḥ . tasmāt trividhaiva pravṛttiḥ .. sannyāyavyutpādanāt . tathoktaṃ—ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ iti . ata iyaṃ ānvīkṣikī vidyāsthāneṣu gaṇyata iti . prakīrtitā iti prāyaḥ pāṭhaḥ . vyākhyābhedāstu vārtika-ṭīkādiṣu draṣṭavyāḥ ..

### [1.1.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.121)

anyaḥ—dravyaguṇakarmādiḥ ..

### [1.1.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.122)

satyamityādi . ayaṃ bhāvaḥ—sāvāntarabhedo hi padārthaṃ uddeśasūtre uddiṣṭaḥ . ataḥ uddeśe vibhāgo'pyantarbhūta eva . kiñca nirviśeṣaṃ na sāmānyamiti nyāyāt bhedavāneva padārtho nirdiśyate . tadevopapādayati—sāmānyetyādi . vibhāgasyāpyuddeśarūpatve bhāṣyasammatimāha—tathā ceti . ayathārtha ityādi . uddeśādīnāṃ kramaḥ tatroddeśaḥ prathamamavaśyaṃ kartavyaḥ . anuddiṣṭasya lakṣaṇaparīkṣānupapatteḥ . sāmānyaviśeṣalakṣaṇayorapi, paurvāparyaniyamo'styeva . alakṣite sāmānye viśeṣalakṣaṇāvasarābhāvāt . parīkṣā tu lakṣaṇottarakālabhāvinīti tatsvarūpanirūpaṇādeva gamyate . vibhāgasāmānyalakṣaṇayostu nāsti paurvāparyaniyamaḥ . pūrvaṃ vā sāmānyalakṣaṇaṃ tato vibhāgaḥ, pūrvaṃ vā vibhāgaḥ tatassāmānyalakṣaṇamucyata iti . tadihoddeśastāvadvyākhyātaḥ . asmābhistu lakṣaṇasūtrāṇyeva vyākhyāsyante . parīkṣāsūtrasūcitaṃ tu vastu sopayogalakṣaṇavarṇanāvasara eva yathābuddhi darśayiṣyate; na pṛthak parīkṣāsūtravivaraṇaśramaḥ kariṣyate . ata eva prathamasūtrānantaraṃ duḥkhajanma— ityādidvitīyasūtraṃ lakṣaṇānaupayikatvānneha vivṛtam . apavargaparīkṣāśeṣabhūtatvāttu tadavasara eva nirṇayiṣyate .. dvitīyādhyāyadvitīyāhnikopakramabhāṣyamidam . ayamarthaḥ—na catuṣṭvamaitihyārthāpattisaṃbhavābhāvaprāmāṇyāt itisūtramavatārayati bhāṣyakāraḥ—ayathārtha iti . pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti nirdeśo na yuktaḥ, aitihyādīnāṃ pramāṇānāṃ bahūnāṃ sattvāt . ataḥ pūrvamuktaḥ pramāṇoddeśaḥ ayathārthaḥ—na vastusthityanuguṇa iti bhāṣyasyārthaḥ . evamākṣepe kḷpteṣveva teṣāmantarbhāvamuktvā upasaṃharati bhāṣyakāraḥ—tasmāditi . atra bahūnāṃ pramāṇānāṃ sattvāt catvāri pramāṇānīti vibhāgo na yukta iti vaktavye pramāṇoddeśeḥ iti kathanena, upasaṃhāre'pi tathaiva kathanena ca vibhāgo'pyuddeśaviśeṣa eveti bhāṣyakārāśayaḥ spaṣṭa iti bhāvaḥ ..

### [1.1.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.123)

nāstītyādi . ādyasyodāharaṇaṃ—āptopadeśaḥ śabdaḥ sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt ityādi . dvitīyasyodāharaṇaṃ—pratyukṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti . anena sūtreṇa vibhāge pratipādite sāmānyalakṣaṇajijñāsāyāṃ pramāṇapadāvṛttyā tatpadaṃ pramāṇasāmānyaparaṃ vyākhyātaṃ bhāṣye ..

### [1.1.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.124)

asmābhistvityādi . ata evoktamupakrame—tadekadeśaleśe tu kṛto'yaṃ vivṛtiśramaḥ iti . nirṇayiṣyate—ṇayadhoto rūpamidam ..

### [1.1.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.125)

pramāṇasāmānyalakṣaṇavibhāgasūtraṃ tvavasaraprāptatvādidānīmeva vivriyate—

### [1.1.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.126)

pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni .. 1-1-3 ..

### [1.1.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.127)

atredaṃ tāvadvicāryate—kiṃ pramāṇaṃ nāma ? kimasya svarūpam ? kiṃ vā lakṣaṇamiti ? tataḥ sūtraṃ yojayiṣyate ..

### [1.1.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.128)

taducyate—avyabhicāriṇīmasandigdhāmarthopalabdhiṃ vidadhatī bodhābodhasvabhāvā sāmagrī pramāṇam . bodhābodhasvabhāvā sāmagrī hi tasya svarūpam . avyabhicārādiviśeṣaṇārthopalabdhisādhanatvaṃ lakṣaṇam ..

### [1.1.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.129)

nanu ca pramīyate yena, tat pramāṇamiti karaṇasādhano'yaṃ pramāṇaśabdaḥ . karaṇaṃ ca sādhakatamam . tamabarthaścātiśayaḥ . sa cāpekṣikaḥ . sādhakāntarasaṃbhave hi tadapekṣayā'tiśayayogāt kiñcitsādhakatamamucyate . sāmagryāścaikatvāt tadatiriktasādhakāntarānupalambhāt kimapekṣamasyā atiśayaṃ brūmaḥ ..

### [1.1.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.130)

pramāṇetyādi . sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaṃ ca pratipādayat sūtramityarthaḥ ..

### [1.1.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.131)

avyabhicāriṇīmityādi . avyabhicāriṇīmiti bhramavyāvṛttyartham . asandigdhāmiti saṃśayavyāvṛttyartham . arthopalabdhiṃ vidadhatīti ghaṭādivyāvṛttyartham . bodhābodhasvabhāveti . abodharūpaṃ hīndriyaṃ pratyakṣe karaṇam . bodharūpāṇi hi anumānopamānaśabdajñānāni anumityupamitiśābdeṣu yathāsaṃkhyaṃ karaṇāni . uktavākyaṃ vivecayati—bodhetyādi ..

### [1.1.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.132)

sāmagrī pramāṇam ityuktimākṣipati—nanviti . sāmagryāścaikatvāditi . nikhilakārakasamudāyasyaiva sāmagrīpadārthatvāt tadatiriktasya api ca kasmin viṣaye sāmagryāḥ pramāṇatvam ? pramīyamāṇo hi karmabhūto viṣayaḥ sāmagryantarbhūtatvāt sāmagryeveti karaṇatāmeva yāyāt . nirālambanāścedānīṃ sarvapramitayo bhaveyuḥ, ālambanakārakasya cakṣurādivat pramāṇāntaḥpātitvāt .. kaśca sāmagryā prameyaṃ pramimīte ? pramātā'pi tasyāmeva līnaḥ . evañca yaducyate pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti catasṛṣu vidhāsu tattvaṃ parisamāpyate iti, tadvyāhanyate . na ca lokopi sāmagryāḥ karaṇabhāvamanumanyate tasyāṃ karaṇavibhaktimaprayuñjānaḥ . na hyevaṃ vaktāro bhavanti laukikāḥ, sāmagryā paśyāma iti; kintu dīpena paśyāmaḥ, cakṣuṣā nirīkṣāmaha ityācakṣate . tasmānna sāmagrī kāraṇam, akāraṇatvācca na pramāṇamiti nedaṃ sādhu pramāṇasvarūpam .. sāmagryāḥ karaṇatvasiddhāntaḥ atrocyate—yata eva sādhakatamaṃ karaṇaṃ, karaṇasādhanaśca pramāṇaśabdaḥ, tata eva sāmagryāḥ pramāṇatvaṃ yuktam; tadvyatirekeṇa kārakāntare kvacidapi tamabarthasaṃsparśānupapatteḥ . anekakārakasannidhāne tatkāraṇatvaprasakterevābhāve na hyatiśaya upapādayituṃ śakyeta . viduṣorhi dvayoḥ kaścanātiśete, na tu vidvadaviduṣoḥ . pratyekaṃ tu kāraṇānāṃ sādhakatvameva nāsti iti bhāvaḥ ..

### [1.1.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.1.133)

nirālambanā iti . karmakārakasyāpi sāmagrīgoṣṭhīniviṣṭatvena sāmagryāḥ karaṇatve karmaṇo'pi karaṇatvaprāptyā kathaṃ jñānaṃ karaṇaviṣayakaṃ syāditi jñānaṃ nirālambanaṃ prasajyetetyarthaḥ ..

_First 136 of 3,594 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyamañjarīgranthibhaṅga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.1.6) — Cakradhara, Sanskrit

## Linked texts (13)

- [Īśvarapratyabhijñāvimarśinī (ed. Pandey)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.trika.darsana.pratyabhijna.ipk!vimarsini*pandey.1.227) — Sanskrit
- [Vulgate (Nīlakaṇṭha's text)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*vulgate.6.26.62) — Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*crit.13.14.69) — Sanskrit
- [Mṛgendra (another edition)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.siva.kamika.mrgendra*alt.1.45) — Sanskrit
- [Vākyapadīya](https://indike.org/pramana/in.vedanga.vyakarana.darsana.vakyapadiya.2.422) — Bhartṛhari (grammarian), Sanskrit
- [Sarvadarśanasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.sarvadarsanasangraha.11.25) — Mādhava, Sanskrit
- [Edition by Sukhlalji Sanghavi and Jinavijaya (1949)](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.darsana.pramana.hetubindu!arcata*sanghavi.3.2.1) — Sanskrit
- [Bārhaspatyasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.darsana.nastika.carvaka.brhaspatisutra*fragments.1.10) — Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vada.nyaya-khandana.nyayacandrika.1.p105) — Ānandapūrṇa Vidyāsāgara, Sanskrit
- [Nyāyacandrikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.nyayacandrika.1.p105) — Gaṅgādhara, Sanskrit
- [Nyāyaviniścaya](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.9.1) — Akalaṅka, Sanskrit
- [Ṣaḍdarśanasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.saddarsanasamuccaya.3.1) — Haribhadra Sūri, Sanskrit
- [Nyāyakalikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.nyayakalika.1.1) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1) · Pramāṇa
