<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [A Cluster of Nyāya Flowers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › 2.4

# A Cluster of Nyāya Flowers 2.4: aṣṭamamāhnikam—prameyaparīkṣā · śarīraparīkṣā

Nyāyamañjarī 2.4

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭamamāhnikam—prameyaparīkṣā · śarīraparīkṣā

### [2.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.1)

ātmānantaraṃ vibhāgasūtre śarīranirdeśāt tadanukrameṇa tatsvarūpanirūpaṇārthamāha—

### [2.4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.2)

ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīram .. 2-2-32 ..

### [2.4.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.3)

śarīrasya yallakṣaṇaṃ, yena rūpeṇa vibhāvyamānasyāpavargopayogitā tadubhayamapi pratipādyate ..

### [2.4.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.4)

tatra śarīratvameva tāvat prathamaṃ śarīrasya lakṣaṇam . tena hi samānāsamānajātīyakebhyaḥ tadvyavacchidyate . tasmin satyapi ceṣṭendriyārthāśrayatvaṃ yadasya lakṣaṇamucyate, tat tena rūpeṇātmano bhogāyatanaṃ śarīramiti jñāpayitum . ceṣṭendriyārthāśrayatayā hi śarīramātmano bhogasādhanaṃ bhavati . mumukṣuṇā ca sukhaduḥkhopabhogarahitātmatattvasvabhāvaniḥśreyasādhigamavinihitamanasā tathā bhogādhiṣṭhānatvena śarīraṃ bhāvayatā tatpariharaṇe yatnaḥ kārya iti ācāryaḥ ceṣṭendriyārthāśrayatvamasya lakṣaṇamuktavān ..

### [2.4.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.5)

nanu ! ceṣṭā kriyā . kriyāśrayatve satyapi na vṛkṣādīnāṃ śarīratvamiti ativyāpakaṃ lakṣaṇam—na—viśiṣṭaceṣṭāśrayatvasya viśiṣṭa prameyalakṣaṇaprakramato'vasīyamānatvāt . hitāhitaprāptiparihārayogyavyāpārādhikaraṇaṃ hi śarīramucyate, na ceṣṭāmātrasyādhiṣṭhānam . rathādinā'pi nātivyāptiḥ, yathoktaprakramavaśādeva anyena preraṇāyāmasatyām iti viśeṣalābhāt . ātmaprayatnātiriktaprerakanirapekṣahitāhitopādānaparityāgopādhikaceṣṭāviśeṣāśrayaḥ śarīramityarthaḥ ..

### [2.4.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.6)

nanu ! pāṣāṇāntargatamaṇḍūkaśarīreṣu tadāśrayatvādarśanādavyāptiḥ— na—yogyatāyā—statrāpi bhāvāt . satyāmapi kriyāyogyatāyāṃ sarvato nirvivaranibiḍadṛṣatkarparoparuddhāvakāśatayā calitumasau na prabhavati bheko varākaḥ . tathā ca sphuṭite tasminnaśmani tatkṣaṇamevāsau calat dṛśyate iti nibiḍapāśasaṃyataśarīravat tadānīṃ ceṣṭāyā adarśane'pi nāvyāptiḥ ..

### [2.4.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.7)

mumukṣuśarīrameva lakṣyamityeke . tena na maṇḍūkaśarīrādibhiravyāptiḥ, alakṣaṇīyatvātteṣāmiti—tadayuktam—niyatasya mumukṣuśarīrasyābhāvāt tādṛśiṃ ca bhekādiśarīrāṇi nitarāṃ nirvedakārīṇi bhavanti . mumukṣurapi karmavipākamanekaprakāramākalayan maṇḍūkībhāvamātmano'pi na na śaṅkate ..

### [2.4.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.8)

pratyāsannāpavargapurapraveśavipaścittamamapaścittamamapaścimajanmānaṃ mumukṣuṃ prati lakṣaṇādyupadeśaḥ kvopayujyate ? ityataḥ pūrvokta evāvyāptiparihāraḥ śreyān ..

### [2.4.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.9)

bhavatvevaṃ ceṣṭāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇam . indriyāśrayatvaṃ tu katham ? bhautikāni hīndriyāṇi syāvayavasamāśritāni ghrāṇarasananayanasparśanāni . śrotramanasī tu nityadravyatvādanāśrite eveti kathamindriyāśrayatā śarīrasyeti—

### [2.4.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.10)

ucyate—nātra ādhārādheyabhāva āśrayārthaḥ; kintu tadanugrāhyatvāttadāśritāni indriyāpyucyante . deśakāladaśānukūlapathyabhojanābhyaṅgavyāyāmamardanādyupacāropacitaśarīrasya hi puṃsaḥ padutarāṇi svaviṣayagrahaṇe bhavantīndriyāṇi . dīrghādhvalaṅghanakadaśanaśuṣkajaratpurandhrī sevanādikliṣṭaśarīrasya tu puṃsaḥ mandaśaktīni bhavanti tadanugrāhakatvādindriyāṇāmāśrayaḥ śarīram ..

### [2.4.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.11)

arthānāṃ tu rūparasagandhādīnāṃ keṣāṃ cidāśrayaḥ śarīraṃ bhavatyeva tatsamavāyinām . na tu tāvatā kiṃcidbhogāyatanatvopayogi rūpamabhihitaṃ bhavati ..

### [2.4.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.12)

lakṣaṇamapi tadativyāpakaṃ rūparasādisamavāyasya vṛkṣādāvapi bhāvāt . tasmāt—tadarthāśrayatvamīdṛśamatra vivakṣitam . ya ete paravanitādiśarīravartinaḥ pravikacamucukundakundakandalakumudakuḍmalādibāhyaviṣayasamavāyinaśca rūparasādayo'rthā ramaṇīyatāmādadhānā rāgavṛddhihetavo bhavanti bhokturātmanaḥ śarīre sati, na śarīrarahitasyeti arthānāṃ bhogasādhanabhāvādāśrayaḥ śarīram . ataḥ suṣṭhūktaṃ ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīramiti ..

### [2.4.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.13)

taditthaṃ bhogāyatanatvena bandhahetutvāddheyamityarthaḥ . tadidānīmasmadādiśarīraṃ kiṃ parthivam, kiṃ vā nānābhūtanirmitamiti parīkṣyate ..

### [2.4.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.14)

nanu ! kimanayā parīkṣayā prayojanam ?

### [2.4.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.15)

niḥśreyasopayogo hi yaḥ śarīrasya darśitaḥ .  
so'nekaprakṛtitve'pi na sa tasya viśiṣyate ..

### [2.4.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.16)

maivaṃ vocaḥ—

### [2.4.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.17)

pratipannasvarūpasya cintyā kāryopayogitā .  
kāryā kāryārthino'pyādau yatnastadrūpanirṇaye ..

### [2.4.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.18)

tathā cendriyāṇi bhautikatvāhaṅkārikatvādivekena parīkṣiṣyante ..

### [2.4.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.19)

arthā api kati, kiṃguṇā iti ..

### [2.4.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.20)

buddhirapi kiṃ pradhānasya prathamo vikāraḥ mahacchabdavācyaḥ, uta ātmana eva dharmo jñānākhyaḥ kṣaṇikaḥ ? ityevaṃ sarvatra draṣṭavyam ..

### [2.4.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.21)

tatra pāthivamevāsmadādiśarīramiti kecit . asādhāraṇo hi dharaṇidharmaḥ gandhastasminnupalabhyata iti ..

### [2.4.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.22)

pṛthivyudakakāraṇamityanye . kledasyāpi tasmin darśanāt . asati hi salilasaṃsarge na pārthivāvayavāḥ kledamanubhavantīti ..

### [2.4.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.23)

kṣitijalajvalanajanitamityapare, gandhakledavadūṣmaṇo'pi tatropalaṃbhāditi ..

### [2.4.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.24)

vasumatīsalilasitetarasaraṇisamīraṇaracitamiti cānye, racanā viśeṣasya pavanakāryasya tatrāvadhāraṇāditi ..

### [2.4.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.25)

avanivanadahanapavanagaganavinirmitamiti cāpare, gandhādivadavakāśasyāpyākāśakāryasya tatra darśanāt . suṣiraṃ hi śarīramupalabhyate . avakāśe cākāśaikadeśe'pyavacchedābhiprāyeṇa śrotravat bhaktyā tatkāryatvavyapadeśa iti ..

### [2.4.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.26)

tadatra kiṃ tattvam ? pārthivamevāsmadādiśarīramiti, vijātīyakāryasyāvayavino'nupapatteḥ . pārthivāvayavasamavetaśarīrāvayavigrāhiṇastvabhedapratyayasya tṛṇaparṇapāṣāṇamūlakādyabhedapratyayavat apavādāsaṃbhavāt . na vayamiha bhūtāntarāṇāṃ kāraṇabhāvaniṣedhaṃ śikṣmaḥ . kevalapārthivatayā nirvivāde'pi kumbhādāvambhaḥprabhṛtīnāṃ kāraṇatvānapāyāt . tadvyatirekeṇa ghaṭāderghaṭayitumaśakyatvāt ..

### [2.4.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.27)

kintu ghaṭādāviva śarīre'pi samavāyikāraṇaṃ pṛthivyavayavānevācakṣmahe, tadāścitatvasyāsya pratyakṣeṇa grahaṇāt . sahakārikāraṇānu praviṣṭabhūtāntarasaṃbandhanabandhanastu tisman kledoṣmavyūhāvakāśasaṃ pratyayaḥ . tadyathā''gamapaṭhiteṣu varuṇalokādau kevalajalādijanyeṣu śarīreṣu sahakāritvānupraviṣṭapārthivāvayavopaṣṭambhavaśena sthairyādyupalaṃbhaiti . tasmādasmadādiśarīraṃ pārthivam ..

### [2.4.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.28)

vede ca tathaiva vyavahāro dṛśyate . agnīṣomīyādipaśoḥ pralayakāle, yajamānasya vā pretasya pātracayanakarmaṇi sūryaṃ cakṣūrgamayatāt ityupakramya, pṛthivīṃ te śarīram iti paṭhyate . tacca prakṛtigāmitvavacanam . yadyataḥ prakṛterutthitaṃ tattasyāmeva līyatāmityarthaḥ . tatra yathā taijasaṃ cakṣuriti sūryākhye tejasi tadgamanamupadiṣṭam, evaṃ pṛthivyāṃ śarīrasyeti ..

### [2.4.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.29)

tasmātpṛthivyavayavairayamasmadādi-  
deho nibaddha iti nātra satāṃ vivādaḥ .  
so'yaṃ ca duḥkhavasaterbhavamandirasya  
stambhaḥ kaṭhora iti yatnata eva heyaḥ ..

### [2.4.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.30)

ghāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ .. 1-1-12 ..

### [2.4.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.31)

atra indriyāṇāṃ viṣayopalabdhikāraṇatvaṃ sāmānyasakṣaṇaṃ prasiddhameva . vibhāgo'pi paṃcabāhyendriyāṇītyeṣa sūtrita eva . sa cānantarameva tīrthāntarakathitakarmendriyāniṣedhāt sādhayiṣyate ..

### [2.4.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.32)

viśeṣalakṣaṇāni tu paṃcānāṃ paṃca samākhyānirvacanasāmārthyāt pramāṇavadavagantavyāni ..

### [2.4.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.33)

jighratyaneneti ghrāṇaṃ gandhaṃ gṛhṇātīti, gandhopalabdhāvasādhāraṇakāraṇaṃ ghrāṇam ..

### [2.4.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.34)

rasayatyaneneti rasanaṃ, rasaṃ gṛhṇātīti rasopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ rasanam ..

### [2.4.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.35)

caṣṭe'neneti cakṣuḥ, rūpaṃ paśyatīti rūpopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cakṣuḥ īkṣaṇaṃ locanaṃ taducyate ..

### [2.4.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.36)

spṛśyatyaneneti sparśanam, sparśaṃ gṛhṇātīti sparśopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sparśanam ..

### [2.4.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.37)

sparśanamiti vaktavye tvaggrahaṇaṃ upacārāt maṃcāḥ krośanti itivat tadadhiṣṭhānatvaṃ darśayitum . yathā tripuṭikādhiṣṭhānaṃ ghrāṇaṃ, jihvādhiṣṭhānaṃ rasanam, golakādhiṣṭhānaṃ cakṣuḥ, tathā tvagadhiṣṭhānaṃ sparśanam, śiraḥprabhṛtyāpādāṅguṣṭhaṃ sparśopalambhāt . tvagiti ca na bāhyameva carma kevalamucyate, api tu sakalaśarīravyāpi; tuhinakaṇaśiśirasalilapāna samaye antarhṛdaye'pi śītasparśopalambhāditi ..

### [2.4.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.38)

svāvayavasamavāyitve'pi cendriyāṇāṃ tripuṭikādyāśrayatvaṃ āśrayatvamātrāpekṣayocyate, na samavāyitvāditi ..

### [2.4.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.39)

śṛṇotyaneneti śrotraṃ, śabdaṃ gṛhṇātīti śabdopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ śrotram . taccākāśaikadeśatvādanāśritamapi karṇaśaṣkulyadhiṣṭhānamucyate . tadevaṃ viśeṣalakṣaṇāni paṃca paṃcanāmuktāni bhavanti ..

### [2.4.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.40)

tānīmānīndriyāṇi svaviṣayagrahaṇalakṣaṇāni ātmano bhogasādhanatvāt saṃsārakāraṇānīti heyatayā bhāvayitavyāni . tathā bhāvyamānāni nirvedotpādanādidvāreṇa apavargāya kalpayiṣyanta iti ..

### [2.4.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.41)

bhūtebhyaḥ iti kimartham ? uktaṃ hi indriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇa lakṣaṇatvam . tatra na bhūtagrahaṇaṃ lakṣaṇārtham, api tu tadviniścayārtham . yathā āptopadeśaḥ śabdaḥ ityatrāptagrahaṇaṃ lakṣaṇaviniścayārtham . svasvaviṣayopalabdhilakṣaṇatvaṃ hīndriyāṇāṃ bhūtaprakṛtitve sati nirvahati nānyatheti ..

### [2.4.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.42)

tāni punarindriyāṇāṃ kāraṇāni pṛthivyaptejovāyurākāśamiti bhūtāni . ebhyaḥ paṃcabhyaḥ—yathāsaṅkhyaṃ ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇi paṃścendriyāṇi bhavanti . bhūtaprakṛtitvamiti bhūtasvabhāvatvaṃ vyākhyāyamānaṃ paṃcasvapi saṃbhavati . bhūtakāraṇakatvaṃ tu anyeṣu caturṣvapi tathaiva . śrotre tu kathaṃcit karṇaśaṣkulyavācchinnanabhobhāgābhiprayeṇa vyavahārataḥ samarthanīyam . evaṃ sati bhautikānīndriyāṇi svaṃ svaṃ viṣayamadhigantumutsahanta iti tallakṣaṇatvameṣāṃ—siddhyatīti . ato bhūtebhyaḥ ityuktam ..

### [2.4.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.43)

nanu ? etatparīkṣaṇīyaṃ vartate . kiṃ bhautikānāmindriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇakaraṇatvaṃ, utānyatheti ..

### [2.4.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.44)

evaṃ hi sāṅkhyāḥ saṃpravadante—āhaṅkārikāṇīndriyāṇi arthaṃ sādhayitumarhanti, nānyathā . tathā hi—kārakaṃ kārakatvādeva prāpyakāri bhavati . bhautikāni cendriyāṇi kathaṃ prāpyakārīṇi dūravartini viṣaye bhaveyuḥ . āhaṅkārikāṇāṃ tu teṣāṃ vyāpakatvāt viṣayākārapariṇāmātmikā vṛttirvṛttimato'nanyā satī saṃbhavatyeveti suvacaṃ prāpyakāritvam ..

### [2.4.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.45)

api ca mahadaṇugrahaṇamāhaṅkārikatve teṣāṃ kalpate, na bhautikatve . bhautikatve hi yatparimāṇaṃ grahaṇaṃ tatparimāṇaṃ grāhyaṃ gṛhṇīyāt; asti ca golakādadhikaparimāṇasya paṭapiṭharādergrahaṇaṃ, hīnaparimāṇasya ca vaṭadhānādeḥ . ato'pi na bhautikānīndriyāṇi ..

### [2.4.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.46)

bhautikānāmapi dīpādīnāṃ paraṃ prakāśayatāṃ svātmaprakāśakatvamapi dṛṣṭam . evamindriyāṇyapi paṭādisvarūpaṃ prakāśayanti svarūpamapi prakāśayeyuḥ . na ca prakāśayantītyato'pi na bhautikāni ..

### [2.4.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.47)

atrābhidhīyate—yattāvat prāpyakāritvaṃ bhautikatvapakṣe nāvakalpata iti jalpitavānasi, tanmanye—nūnaṃ tvayā golakameva cakṣuriti cetasi gṛhītam; anyathā kathamitthamakathāyavyaḥ . sa cāyamāyuṣmato mahān bhramaḥ . na khalu kṛṣṇasāraṃ cakṣuḥ; tadadhikaraṇaṃ tu tejaḥ cakṣuḥ . tacca vegavaddravyatvāt dūramapi prasaratīti ko'sya prāpyakāritāyāṃ mādaḥ ..

### [2.4.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.48)

nanu ! golake'pi cikipsādiprayogāt, golakaguṇadoṣānuvartitvācca viṣayopalabdheḥ golakameva cakṣuḥ syāt . anupalabhyamānaṃ ca tejaḥ kathamindriyamucyate . kathaṃ ca tejasā vegavatāpi visphārite cakṣuṣi sahasaiva yojanaśatasahasravyavahitasitakarataraṇitārakādi grahītuṃ śakyeta ? kathaṃ vā tadalpakaṃ varākaṃ nāyanaṃ tejaḥ samantataḥ prasaratā sakalabhuvanaprathitaprabhāvena mahīyasā'pi mihiramahasā pratihatagati bhavediti bhāskaradarśanaṃ itthaṃ na sampadyeta . tejaḥpakṣe ca kācābhrakapaṭalaspaṭikāntaritapadārthopalabdhiḥ kathaṃ samarthyeta . tasmādvaraṃ śaktiviśeṣayuktaṃ golakameva, sādho ! cakṣurabhyupagaccheti ..

### [2.4.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.49)

ucyate—na khalu bhavadanuśāsanena yuktiviruddhamarthamabhyupagacchāmaḥ . prāpyakāri hi kārakaṃ dṛṣṭam . kṛṣṇasārapakṣe ca kutaḥ prāpyakāritvam ? śaktirapi kalpyamānā nirāśrayā na parikalpanīyaiveti tadāśrayacintāyāṃ na golakamātramāśrayo bhavitumarhati, aprāpyakāritvaprasaṃgāditi tadadhikaraṇaṃ teja eva śakterāśrayo bhavet ..

### [2.4.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.50)

nanu ca ! prāpyakāritvameva cintyaṃ vartate . taddhi rasanasparśanayoḥ kevalamavalokyate loke . cakṣuḥśrotre tu dūradeśavyavasthitaviṣayagrāhiṇī kathaṃ prāpyakāriṇī syātām ..

### [2.4.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.51)

ghrāṇaṃ tu tripuṭikānikaṭanihitapadārthagandhamapi gṛhṇāti, dūrato'pi ca pracaladanilabalavellitaphullamallikādisaurabhamupalabhate . tripuṭitakopakaṇṭhaḍhaukitenāpi dravyeṇa na tasya sannikarṣa iti tadapyaprāpyakāryeva tasmācchaktiviśeṣaṇamadhiṣṭhānameva tattadindriyamiti gṛhyatām . utsṛjyatāṃ prāpyakāritvapakṣaḥ ..

### [2.4.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.52)

cakṣuṣi candrārkagrahādigrāhiṇi nitarāṃ prāpyakāritvamityuktameva ..

### [2.4.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.53)

atrocyate—na prāpyakāritvamutsraṣṭuṃ śaknumaḥ . kārakatvameva tathā satyeṣāmutsṛjema . kārakaṃ ca, aprāpyakāri ceti citram ..

### [2.4.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.54)

adṛṣṭamapi kāraṇamātmano vyāpakatvāt tadvattidharmādhikaṃ nāprāpyakāri bhavet; kimuta dṛṣṭaṃ cakṣurādi kārakamiti ..

### [2.4.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.55)

aprāpyakāritve ca śakteraviśeṣaṇāt kuḍyādivyavahitamapi vastu cakṣuṣā dṛśyeta . tatra kāryānupalambhānna śaktiḥ kalpyata iti cet—kiṃ śaktaḥ kalpyatām, kiṃ teja iti saṃpradhāraṇāyāṃ tejaso dravyatvāt vyavadhānādi anuguṇam, amūrtāyāstu śakteḥ vyavadhānamabādhakaṃ bhavediti teja evendriyaṃ kalpanīyaṃ, na śaktiḥ, śaktimadadhiṣṭhānaṃ vā ..

### [2.4.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.56)

prāpyakāritā ca śrotrasya tāvat vīcīsantānasadṛśaśabdaparamparārambhaṇadvāreṇa darśitā śabdādhikaraṇe ..

### [2.4.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.57)

ghrāṇasyāpi samīraṇāndolitakundalatādiprasṛtatatparimāṇanikarādhikaraṇagandhagrahaṇāt prāpyakāritā . na ca paramāṇūnāmapasarpaṇe dravyaparikṣayādyāśaṃkanīyam; bhūyastvātparimāṇūnām . ata eva gandhadvārakataddravyasamparkadoṣanirharaṇāya prāyaścittamaśucidravyaghrāṇe samāmananti ..

### [2.4.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.58)

cakṣuṣastejaḥ prasaraṇāt prāpyakāritā . anupalabhyamānaṃ teja iti cet kiṃ candramasaḥ parabhāga upalabhyate, pṛthivyāścādhobhāgaḥ ? na khalu pratyakṣaikaśaraṇāḥ padārthāḥ . anumānādibhirapyeṣāmupalambhaḥ sambhavatyeva . uktaṃ cānumānam . rūpopalabdhikāryeṇa taijasameva cakṣuranumīyate . tejodravyaṃ hi dīpādi rūpasya prakāśakaṃ dṛṣṭamiti ..

### [2.4.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.59)

pratyakṣeṇa tu nāyanaṃ tejaḥ kimiti nopalabhyata iti cet—ucyate —vicitrā hi dravyaguṇānāmudbhavābhibhavādivaśena gatayo bhavanti . tadyathā —sarvataḥ prasaratā bahalabahalena śītasparśāśrayeṇa dravyeṇa vyāptau hemantaśiśirau ṛtū bhavataḥ . nirādhārasya śītasparśaguṇasyānupalabdheḥ . athaḥ satyapi tatra saliladravye tadguṇasya śītasparśasyaivopalabdhiḥ, na śuklarūpasyeti ..

### [2.4.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.60)

tejodravyeṇa ca nirargalaṃ vijṛmbhamāṇena bhūyasā grīṣmo bhavati . tatra satyapi tejodravye tadguṇasyoṣṇasparśasyaiva grahaṇam, na bhāsvararūpasyeti ..

### [2.4.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.61)

bhāsvaraṃ ca kārtasvarādau taijasadravye rūpamupalabhyate, noṣṇasparśaḥ ..

### [2.4.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.62)

udakāntargate ca tejasi jvalanatapte jale jvalanaguṇaḥ uṣṇasparśo'nu bhūyate, na bhāsvaraṃ rūpamiti ..

### [2.4.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.63)

evamiha nayanaraś tejasi dravye dvāvapi rūpasparśau nopalabhyete iti kamupālabhemahi ..

### [2.4.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.64)

uktaṃ ca dṛṣṭānumitānāṃ ca niyogapratiṣedhānupapattiḥ pramāṇasya tattvaviṣayatvāt nyā. sū-3-150 iti ..

### [2.4.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.65)

na ca sarvatra nayanaraśmeranupalambhaḥ . kvaciddhi pṛṣadaṃśaprabhṛtīnāṃ naktaṃcaraṇāṃ niśi nibiḍatamatamaḥpakapaṭalāvalipte veśmani saṃcaratāṃ cākṣuṣaṃ tejaḥ bhāsvaraṃ rūpaṃ dūramapi prasaradupalabhyata eva . anyatra madhyandinolkāprakāśavadagrahaṇamasmadādinayanaraśmeḥ ..

### [2.4.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.66)

ayaṃ tu viśeṣaḥ—ulkārūpasya divākarakaravibhavābhibhūtatvādagrahaṇam, nayanaraśmirūpasya tvanudbhatatvādeveti ..

### [2.4.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.67)

yattu kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritapadārthopalambanaṃ; tatra kācādīnāṃ keṣāṃcit atisvacchatvāt, keṣāṃ cicca suṣiratvāt cākṣuṣatejaḥprasara nirodhakauśalaṃ nāstīti nāprāpyakāritvaṃ cakṣuṣasvāvatā bhavati ..

### [2.4.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.68)

yattu—kuto nayanaraśmerīdṛśī gatiḥ, gaganamākramya yadgabhastimālinaṃ spṛśati, na pratihanyate ca sāvitreṇa vegavatā tejaseti—uktamatra dṛṣṭānumitānāṃ niyogapratiṣedhānupapattiriti . kārya sattayā hi tathāvidhaṃ kāraṇaṃ kalpyate, yaddūramapi prasarati, prasaradapi pareṇa na nirudhyate . dṛṣṭaścānirodho bharjanakapālādau tejasaḥ pacyamānadravyapākasiddheḥ . kalaśe ca niṣiktānāṃ apāṃ bahiḥśītasparśagrahaṇāt anirodhaḥ . evaṃ nayanaraśmerapi bhaviṣyati . na tu golakasyaiva śaktikalpanā laghvīti vaktavyam, prāpyakārikārakasvarūpaparityāgaprasaṅgāt . prāpyakārīṇi cakṣuḥśrotre, tvagādivat iti ..

### [2.4.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.69)

ata eva sarvendriyāṇāṃ prāpyakāritvam paśyadbhiḥ śāstrajñaiḥ indriyārthasannikarṣaḥ ṣaṭprakāro vyākhyātaḥ . prāpyakāritā ca na golakasyopapadyate, tadaprāptasya parvatādegrahaṇāt, prāptasya ca pratyutāṃjanaśalākāderagrahaṇāt . ato na golakaṃ cakṣuḥ ..

### [2.4.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.70)

cikitsādiprayogastu golake yaḥ pravartate .  
so'yamādhārasaṃskāraḥ ādheyasyopakārakaḥ ..

### [2.4.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.71)

ata eva golakaguṇadoṣānuvartitvamapi viṣayopalabdherghaṭamānam, ādhāra dvārakai hi tadādheyasyaiva tau guṇadoṣāviti . tasmāt aprāptaviṣaya grahaṇānupapatteḥ golakacakṣuḥpakṣaḥ bhikṣūtprekṣitaḥ prekṣāvatāṃ hṛdayeṣu na viśrāmyatīti prāpyakāri teja eva cakṣuriti sthitam ..

### [2.4.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.72)

itthaṃ bhautikendriyavāde'pi prāpyakāritvasiddheḥ na kāpilakathitamāhaṅkārikatvamindriyāṇāmupapadyate ..

### [2.4.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.73)

nanu ! pakṣadvaye'pi prāpyakāritvopapatteḥ ko'yaṃ bhotikatvaṃ pratyabhiniveśātiśayo bhavatāmiti—ucyate—ekaprakṛtikatve hīndriyāṇāṃ ekameva sarvaviṣayaprakāśanakuśalamindriyaṃ bhavet, sarvāṇi vā sarvaviṣayagrāhīṇi bhaveyuḥ, kāraṇasyāviśeṣāt . kāraṇaniyamādhīno hi kāryaniyamaḥ . ahaṅkārākhyaṃ ca kāraṇaṃ sakalaviṣayaprakāśanaśaktiyuktam . indriyāṇyapi tathā bhaveyuḥ . ekaviṣayaprakāśanaśaktiyukte tasmin kathamindriyāntarāṇi viṣayāntaragrāhīṇi bhaveyuḥ ? bhotikatve tu bhūtānāṃ bhedāt niyataguṇotkarṣayogitvāt niyataviṣayagrāhīndriyaprakṛtitvam ..

### [2.4.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.74)

tathā ca pradīpāditeja rūparasādyanekaviṣayasannidhāne'pi rūpasyaiva prakāśakamupalabdham . atastejaḥprakṛti cakṣurindriyamapi rūpasyaiva prakāśakaṃ bhavitumarhati . evamindriyāntareṣvapi vaktavyam . tadeṣa viṣayaniyamaḥ prakṛtiniyamakārita indriyāṇāmiti bhautikānīndriyāṇi ..

### [2.4.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.75)

yadyevaṃ taijasena cakṣuṣā kathaṃ pārthivasya rūpasya grahaṇam ? pṛthivyā eva vā ? āpyena ca rasanena pārthivasya rasasya; vāyavīyena sparśanendriyeṇa ca pṛthivyādisparśasya ? tadidaṃ prakṛtiniyame'pi kathaṃ viṣayasāṃkaryamiti —naiṣadoṣaḥ—rūpādiviṣayaviṣayo'pi hyeṣāṃ niyamaḥ na tadāśrayaviṣayaḥ . taijasaṃ hi pradīpādi dravyaṃ rūpameva prakāśayaddṛśyate, na tejovṛttyeva rūpam . āpyamapi dravyaṃ rasameva vyanakti, na tu salilasthameveti . ghrāṇe tu na kaściddoṣaḥ, tadgrāhyasya gandhasya pṛthivyekavṛttitvāditi ..

### [2.4.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.76)

dravyasyāpi darśanasparśanagrāhyatvamaviruddhamitthaṃ bhautikatve'pīti ..

### [2.4.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.77)

yattūktaṃ mahadaṇugrahaṇānna bhautikānīndriyāṇīti—parihṛtaṃ tat golakādyadhiṣṭhānātiriktasyendriyasya darśitatvāt . tacca vitatatvadvitatagrāhi bhavatyeva . vitatenāpi ca tejasā'ṇudravyaṃ prakāśyamānaṃ dṛśyate dīpādinā taṇḍulādīti . ato'pi nāhaṅkārikatvam ..

### [2.4.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.78)

yatpunarabhyadhāyi—bhautikatve paraguṇavat svaguṇasyāpi prakāśaka mindriyaṃ syāditi—tadayuktam—saguṇasyendriyasyendriyabhāvāt . indriyeṇa hi satā tena viṣayaḥ paricchidyate . saguṇasya cāsyendriyatvaṃ, svaguṇarahitaṃ tat indriyameva na syāt . anindriyaṃ ca kathaṃ grāhakam ? ataḥ indriyaguṇānāṃ pramāṇakoṭyantaḥpātitvāt na tatprameyatvam . tasmā dbhautikānīndriyāṇi svaṃ svaṃ viṣayamupalabhanta iti siddham ..

### [2.4.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.79)

prayogastu—pārthivaṃ ghrāṇaṃ, dravyatve sati rūpādimadhye gandhasyaiva vyaṃcakatvāt, gandhayuktidravyavat . tatra vyaṃjakatvamātramanaikāntika miti gandhasyaiva viśeṣyate . so'yamasiddho heturbhavet, gandhatvasyāpi ghrāṇavyaṅgyatvāditi rūpādimadhya ityuktam . tathāpi sannikarṣeṇa vyabhicāra iti tadvyudāsāya dṛśyatve satīti viśeṣaṇam ..

### [2.4.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.80)

evaṃ rasanādiṣvapi prayogā racanīyāḥ . śrotraṃ tvākāśaikadeśa iti śabdādhikaraṇe nirṇītam . gandhādiviṣayopalabdhinibandhanasukhaduḥkhopabhogahetubhūtadharmādharmopanibaddhānāṃ cendriyāṇāmindriyatvamiti tadvaśāt yathā yathā niyata viṣayagrahaṇakaraṇatā ghaṭate, tathā tathā kalpyata iti sarvamanavadyam ..

### [2.4.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.81)

āha—bhavantu bhautikānīndriyāṇi; paṃceti tu na yuktamuktam . tvageva hyekamindriyaṃ bhavitumarhati, sarvatrānapāyāt ..

### [2.4.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.82)

karatalakapolakaṇṭhādivartinā'pi tvagindriyeṇa rūpopalambhaprasaṅga iti cet—na—avayavaviśeṣe śaktiviśeṣaniyamāt . na hi pāṇinā pādena vā upasthakāryaṃ kartuṃ śakyate . asti ca avayavaviśeṣe svabhāvaviśeṣavaicitryam ..

### [2.4.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.83)

tuṣārakarpūrāpūrṇavāriṇyuttaramānase .  
yathā ca vṛṣaṇau snātuḥ sphuṭato na tathā sphicau ..

### [2.4.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.84)

klinnārdratṛṇakāṣṭhādidhūmena kaṭunā yathā .  
mūrdhākṣivedanodeti na tathā'vayavāntare ..

### [2.4.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.85)

tasmāt avayavaviśeṣavyavasthitanānāśaktikhacitaṃ tvagevaikamindriyamiti ..

### [2.4.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.86)

ucyate—kuto'yamapūrva eṣa mahāprājño vādī saralamatīnasmāna vaṃcayitumāgataḥ, yo'vayavaviśeṣe śaktiviśeṣamāśrayannapi ekamindriya manyate . śaktibhedādāśrayabhedācca nānātvamevaitadindriyāṇāṃ yuktamityala mahātmabhissaha kalahena ..

### [2.4.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.87)

manuṣyaissaha saṃvādo mādṛśānāṃ hi śobhate .  
devāstu nararūpeṇa ta ime bhānti vādinaḥ ..

### [2.4.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.88)

nanu ! nānātvapakṣe'pi paṃcatvaniyamaḥ katham .  
dve śrotre cakṣūṣī dve ca kathaṃ te ekamindriyam ..

### [2.4.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.89)

āha ca—savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāt—gau. sū. 3-1-7 iti . cakṣuṣṭavajāterekatvāditi cet—tarhīndriyatvajāterekatvāt ekamevendriyaṃ syāt—ucyate—cakṣustāvatteja iti nirṇītam . taccaikameva, tadadhiṣṭhānamapyekameva ghoṇāvaṃśavyavahitamanekamivopalabhyate ..

### [2.4.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.90)

bhinnaṃ vā tadbhavatu . tejastatkāryaikyāt āśrayabhede'pyekameva śrotra mapi karṇacchidradvayānusyūtamekameva nabhodeśaprāyaṃ veditavyam, kāryaikyasya tatrāpi bhāvāt ..

### [2.4.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.91)

tenādhiṣṭhānabhede'pi kāryaikatvasya darśanāt .  
tatsāmānyasya caikatvāt ekatvaṃ śrotracakṣuṣoḥ ..

### [2.4.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.92)

na cendriyajāteraikyāt ekamindriyam; kāryasyopalabdhilakṣaṇasya kāraṇasya gandhādeḥ adhiṣṭhānasya tripuṭikādeḥ gateśca bahiḥprasaraṇātmikāyāḥ, ākṛteśca parimāṇasvabhāvāyā jāteśca ghrāṇatvādeḥ, jātiśabdavācyasya yonervā pṛthivyādeḥ paṃcavidhatvāt paṃcaivendriyāṇi kalpyante . yathā paramāṇutvasāmānyāviśeṣo'pi pṛthivyādicaturvidhakāryadarśanāt caturvidhāḥ paramāṇavaḥ kalpyanta iti ..

### [2.4.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.93)

nanu ! tathāpi na paṃcendriyāṇi . katham ? buddhīndriyavat karmendriyāṇāmapi paṃcānāmupasaṃkhyeyatvāt . taduktam—

### [2.4.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.94)

vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyāṇyāhuḥ ..

### [2.4.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.95)

teṣāṃ ca vacanādānaviharaṇotsargānandātmakapaṃcavidhakāryasādhanādindriyatvaṃ, tatkāryasyānitaretarasādhyatvāditi ..

### [2.4.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.96)

atrāha—atyalpamidamucyate—paṃca karmendriyāṇīti . anyānyapi khalu na santi karmendriyāṇi ? tathā hi—kaṇṭho'nnanigaraṇena, stanakalaśāliṅganādinā vakṣaḥ, bhāravahanena cāṃsadvayaṃ indriyamucyate na katham ? tatkāryasya śarīrāvayavāntare'pi darśanāditi cet—kinnu bhavānannapānaṃ pāṇipādena nigirati ? pāyunā vā ? ādānamapi kimāsyādinā vā na kurvate tiryaṃcaḥ manuṣyā api hi kvacit . asatsvapi ca bhavatkalpiteṣu—karmendriyeṣu tatkāryaṃ yāvat tāvadanyathāpi dṛśyate . na tvevaṃ buddhīndriyeṣu ..

### [2.4.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.97)

bhavatyutpāṭikṣasya na manāgapi rūpadhīḥ .  
īṣadvihārādānādi dṛṣṭaṃ lūnāṅghripāṇiṣu ..

### [2.4.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.98)

api ca viharaṇamapi na kevalaṃ caraṇayugalakāryam, api tu jānūrujaṅghādisahitapādasampādyamānamapi . ādānamapi bāhusahitābhyāṃ, pāṇibhyāmabhinirvartyate, na kevalābhyām ..

### [2.4.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.99)

vāgindriyaṃ tu nābherūrdhvaṃ sarvameva syāt . evaṃ hyāhuḥ—'vāyurnābherutthitaḥ urasi vistīrṇaḥ kaṇṭhe vivartitaḥ mūrdhānamabhihatya parāvṛttaḥ vaktre caran vividhān śabdānabhivyanakti iti . asti cedṛganubhavaḥ jalpatāṃ, viśeṣatastvakhaṇḍageyaṃ gāyatāmiti . evaṃca karmendriyamayameva viśvamiti na śarīramindriyavyatiriktaṃ kiṃcidbhavet .

### [2.4.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.100)

atha śarīrāvayaveṣveva bhinnakāryakāriṣu karmendriyavahāraḥ, tarhi kaṇṭhādibhiratiprasaṅga ityuktam ..

### [2.4.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.101)

upasthendriyaṃ ca kathamekaṃ gaṇyate, tenānandavat mūtrotsargasyāpi sādhanāt ..

### [2.4.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.102)

kiṃ bahunā . vṛścikāsanādyabhyāsavanto hi pāṇibhyāmapīṣadviharanti ..

### [2.4.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.103)

akhaṇḍageya—gānaviśeṣaḥ, ānābherutthapyamānasvarairgeyaḥ ..

### [2.4.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.104)

vāgindriyaṃ tu sutarāmahṛdayaṅgamam . saṃyogavibhāganirvartyo bāhyaḥ śabda upalabhyate . tadbhedācca bhidyate . yādṛśo hi bherīdaṇḍasaṃyogajaḥ śabdaḥ, na tādṛśaḥ kūrmīkoṇasaṃyogajaḥ . evaṃ vicitrasthānakaraṇasaṃyogāt vicitro varṇātmakaḥ śabda udetīti na vāgindriyaṃ nāma kiṃcit ..

### [2.4.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.105)

lokaśca vākcchabdena varṇātmakameva śabde vyapadiśati . śabdaścendriyaviṣayaḥ, nendriyam . tasmādanekavidhaduḥkhopabhogakṣepakṣamakarmapariṇāmanirmitametaccharīraṃ taistairavayavaiḥ taṃ taṃ karbhaphalopabhogamātmanaḥ saṃpādayatītyalaṃ evaṃvidhendriyakalpanārjavena ..

### [2.4.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.106)

antaḥkaraṇasyāpi traividhyamanupapannam, ekena manasaiva paryāpteḥ . buddhistu upalabdhisvabhāvatvāt karaṇakāryaṃ, na tu karaṇam . ahaṅkāro'pi jñānaviṣaya eva, na karaṇam . etacca savistaraṃ buddhilakṣaṇe vṛkṣyāmaḥ . tasmāt na trayodaśavidhaṃ karaṇamiti siddham ..

### [2.4.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.107)

nyūnādhikatvaśamanādata indriyāṇi  
paṃcaiva bāhyaviṣayādhigamakṣamāṇi .  
antassukhādiviṣayagrahaṇopayogi  
ṣaṣṭhaṃ manastu kathayiṣyati sūtrakāraḥ ..

### [2.4.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.108)

tasmādimāni viṣayaprasabhopabhoga-  
lubdhāni coracaṭulāni yathendriyāṇi .  
puṃso bhavābdhipatitasya vivekaratnaṃ  
ānandadāyi na haranti tathā vidheyam ..

### [2.4.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.109)

gandharasarūpasparśaśabdāḥ pṛthivyādiguṇāstadarthāḥ .. .. 1-1-14 ..

### [2.4.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.110)

tadarthāḥ ityata evāpakṛṣya vā, prakramādvā arthāḥ iti lakṣyapadaṃ darśayitavyam . tadarthāḥ iti lakṣaṇam . taditi prakrāntendriyaparāmarśaḥ . teṣāṃ arthāḥ viṣayāḥ indriyaviṣayā arthā ityarthaḥ . etacca teṣāṃ sāmānyalakṣaṇam . gandharasarūpasparśaśabdā iti vibhāgaḥ ..

### [2.4.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.111)

viśeṣalakṣaṇaṃ tu punaḥ tadarthāḥ ityevaṃ yojanīyam . taditi ghrāṇādīnāṃ viśeṣasaṃjñānirdiṣṭānāmavamarśaḥ . evaṃca ghrāṇasya viṣayo gandhaḥ, rasanasya viṣayo rasaḥ—ityādiviśeṣalakṣaṇamuktaṃ bhavati . gandhatvādīnāṃ tu ghrāṇādigrāhyatvādativyāptiriti pṛthivyādiguṇā iti viśeṣaṇopādānam . te cāmī gandhādayaḥ indriyārthā bhogyāssantaḥ saktihetavaḥ saṃsāra māṇamāvahantīti heyatayā bhāvayitavyāḥ ..

### [2.4.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.112)

nanu evaṃ gandhādiguṇādhikaraṇasyāvayavinaḥ prathamasya rāgahetorasaṃgrahaḥ syāt . vakṣyati ca tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ iti . saṃkhyā parimāṇādiguṇāntarāṇāmapi rāgahetutvamastyeva . yathā hi barhikalāpānukāriparimṛditakusumadalapaṭalaśabalavilāsinīkeśapāśavṛtti rūpaṃ harati hṛdayaṃ yūnāṃ, tathā tadgatā bahutvasaṃkhyā'pi . uttaptakanakaśilānibhanitambabimbarūpavat tatparimāṇamapi . harati ca sarabhasamavayavasaṃyogavibhāgādyapi ..

### [2.4.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.113)

tathā kandukādikrīḍāsu kisalayitavilāsarasamadhuraparibhramaṇādi karmajātam ..

### [2.4.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.114)

tathā antyajātyādiparihāreṇa svānurūpajātiyogitvamapītyādi sarva dravyaguṇakarmādi saktikāraṇamanuktaṃ syāt ..

### [2.4.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.115)

tatra kecit—pṛthivyādiguṇā iti dvandvasamāsaṃ vyācakṣate—pṛthivyādīni ca guṇāśceti . pṛthivyādipadena guṇādhikaraṇamavayavi dravyamuktam . āśritatvaviśeṣaṇābhyāṃ sarve guṇā iti . guṇagrahaṇena saṃkhyāparimāṇādivat karmasāmānyādyapi sarvamuktam . ato nāsaṃgraha iti ..

### [2.4.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.116)

tadidamanupapannam—gandhādigrahaṇasya hi tadānīmānarthakyam, guṇāśca ityanenaiva gatārthatvāt . viśeṣakhyāpanārthaṃ tadupādānamiti cet; tarhi kiṃ dvandvasamāsavarṇanena ? ayamevāstu samādhiḥ ..

### [2.4.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.117)

yadyapi dravyakarmasāmānyānāṃ anyeṣāṃ ca saṃkhyāparimāṇādiguṇānāṃ astyeva saktihetutā—tathāpi prādhānyena gandhādīnāmeva sā dṛśyate . na hi rūpādinirapekṣasya dravyasya saṃkhyādeḥ sāmānyasya vā saktihetutvaṃ samastīti rūpādaya eva mukhyaṃ rāgakāraṇam . tatra jhaṭiti buddheḥ prasaraṇāt . uktaṃ ca—

### [2.4.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.118)

tathāpi nitarāṃ rāgavṛddhyai rūpādayo nṛṇām .  
ta eva kavibhirgītāḥ paṃceṣoḥ paṃca sāyakāḥ ..

### [2.4.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.119)

tasmāt pṛthivyādīnāṃ guṇā iti ṣaṣṭhīsamāsa eva śreyān . guṇavyatiriktaśca guṇī pūrvameva sādhitaḥ yamahamadrākṣaṃ, taṃ spṛśāmi iti pratyayaprāmāṇyāt ..

### [2.4.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.120)

pṛthivyādīnāṃ guṇā iti yaduktaṃ, didānīṃ vibhajya varṇyate, kasya kati guṇā iti . tatra—

### [2.4.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.121)

gandhādayo niyoktavyāḥ catvāraḥ pṛthivīguṇāḥ .  
aptejomarutāmekaṃ pūrvapūrvamapohya tu ..

### [2.4.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.122)

gandhavarjaṃ rasarūpasparśāḥ apām, rasavarjaṃ rūpasparśau tejasaḥ, rūpavarjaṃ sparśa eva vāyoḥ iti . ākāśasya tu guṇaḥ śabdaḥ ..

### [2.4.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.123)

nanu ! nāyaṃ guṇaviniyogaḥ sādhīyān . pṛthivyāścaturguṇatve pārthivena ghrāṇendriyeṇa caturṇāmapi tadguṇānāṃ grahaṇaṃ syāt . evamuttareṣvapi vaktavyam . tasmādekaikaguṇatvameva bhūtānāmucyatām—naitadevam—na hi guṇāḥ svecchayā labhyante . kintu yathopalabhyante, tathā vyavasthāpyante . pratītipramāṇakā hi vayam . tatra—pārthive dravye caturṇāmapi guṇānāṃ upalaṃbhāt kathamekaguṇāṃ pṛthivīṃ brūmaḥ . rūpaikaguṇe ca tejasi, pṛthivyudakayoḥ vāyuvadarūpatvādapratyakṣatvaṃ syāt . tasmāt trīṇi rūpavanti dravyāṇi ..

### [2.4.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.124)

yadyevaṃ sarveṣāṃ sarvatropalaṃbhāt sarvāṇi sarvaguṇāni bhavantu bhūtāni . paṭapaṭāyate pṛthivī, calacalāyante āpaḥ, dhagadhagāyate tejaḥ . kathakathāyate vāyuḥ iti sarveṣāṃ guṇaḥ śabdaḥ syāt . ucyate—na sarve guṇāḥ sarvatropalabhyante . nirgandhānāmapāṃ sarvatra darśanāt . klinnarūpādau tu pārthi vāvayavasaṃkrāntyā gandhaḥ payasyupalabhyate ..

### [2.4.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.125)

evaṃ suvarṇe taijase dravye, saṃyuktasamavāyāt rasādyupalabdhiḥ . śabdastu sarvakālamākāśavṛttireva pratīyate . pṛthivyādyavayavasaṃyogavibhāgaprabhavastvasāviti tadāśritatvabhramamāvahati, na tvakāśādvinā tasya grahaṇamiti . ākāśaguṇa eva śabda ityetacca prāṅnirṇītam . tasmāt na sarveṣāṃ sarvaguṇatvam ..

### [2.4.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.126)

yacca pṛthivyāścaturguṇatve tadguṇānāṃ caturṇāmapi pārthivaghrāṇendriya grāhyatvaṃ syāditi—tanna—guṇotkarṣasya niyāmakatvāt . sātiśayagandha guṇādhikaraṇairvijātīyadravyāvayavasaṃsparśaleśarahitaiḥ kevalapṛthivyavayavairadṛṣṭa sahakāribhiḥ ghaṭitaṃ ghrāṇendriyamiti gandhasyaiva grāhakam ..

### [2.4.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.127)

etadeva ca bhūyastvamācakṣate . yathā''ha kaṇavrataḥ—bhūyastvādgandhavattvācca pṛthivī gandhajñāne prakṛtiḥ . ihāpyuktaṃ—tadvyavasthānaṃ tu bhūyastvāt iti . dṛśyante ca kevalapṛthivyavayavopādāneṣvapi padārtheṣu vyavasthitakāryaniyamāḥ śaktayaḥ . yathā—

### [2.4.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.128)

pārthivatvāviśeṣe'pi viṣaṃ maraṇakāraṇam .  
agadadravyamanyattu jīvitāya prakalpate ..

### [2.4.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.129)

tasmādaparyanuyojyo'yaṃ pārthivena ghrāṇena gandhavat tadrasādayo'pi kathaṃ na gṛhyanta iti ..

### [2.4.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.130)

sātiśayaprakṛtiguṇayoge'pi na ca svaguṇagrahaṇanaipuṇyamindriyāṇāmitī ndriyacintāyāṃ nirṇītam . śrotreṇa tu svaguṇasya śabdasya grahaṇamiti pari śeṣānumānapramāṇako'yamarthaḥ śabdaparīkṣāyāmeva parīkṣita ityalamatiprasaṅgena ..

### [2.4.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.131)

iti nipuṇadhiyāmasammataiṣā  
sakalaguṇaikaguṇatvakalpanā .  
tadayamakaluṣo'bhyupeyatāṃ  
guṇaviniyogavidhiryathoditaḥ ..

### [2.4.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.132)

te'mī jñeyāḥ kṛtakamadhuraṃ rūpamādarśayantaḥ  
tiktodgārāḥ pariṇativipatkāriṇo hīndriyārthāḥ .  
tyaktāścaite vyapagatamahāmohapaṅkena puṃsā  
tīrṇaścāyaṃ bhavajalanidhiḥ kleśakallolaraudraḥ ..

### [2.4.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.133)

—itīndriyaparīkṣā—

### [2.4.134](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.134)

buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram .. 1-1-15 ..

### [2.4.135](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.135)

nanu ! paryāyoccāraṇametat, na buddherlakṣaṇābhidhānam—na—paryāyaprayoga syaiva lakṣaṇakṣamatvāt . lakṣaṇaṃ hi taducyate—yena samānetarajātīyebhyaḥ lakṣyaṃ vyavacchidyate . vyavacchidyate ca buddhiḥ buddhyādiparyāyavācyatayaiva tebhya iti nābhidhānamālāmātramidam ..

### [2.4.136](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.136)

nanu ! sāmayikatvācchabdārthapratyayasya, samayasya ca puruṣecchānuvarti tvāt kathamidaṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ syāt ?—maivam—sārvajanīnasya samayasya viplāvayitumaśakyatvāt . tadviśiṣṭasya tadvācyasya lakṣaṇatvāt ..

### [2.4.137](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.137)

prakārāntareṇa lakṣaṇamasyāḥ kimiti noktamiti cet, śiṃśapācodya midam . tasminnapyukte'nuyuṃjīta bhavāt itthaṃ kimiti nīktam iti ..

### [2.4.138](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.138)

asti ca prayojanaṃ paryāyadvārakalakṣaṇopavarṇanasya, yat sāṃkhyānāṃ vyāmohanirasanam . evaṃ hi sāṅkhyāḥ saṃgirante—buddhiranyā, jñānamanyat, upalabdhiranyeti . tadbhrayāpanayanāyedamucyate—buddhirupalabdhirjñānarmityanarthāntaram—eka evārtha ityarthaḥ . itthaṃ ca svarūpato nirjñātā buddhiḥ bhogasvabhāvatvāt tatsādhanatvācca saṃsāraheturiti heyatvena bhāvyate, sukhādibuddhiḥ bhogaḥ, tatsādhanabuddhistu bhogasādhanamiti . kathaṃ punaḥ pāramarṣāḥ pravadanti, buddhiranyā, jñānamanyat, upalabdhiranyeti ? nityāṃ hi buddhiṃ te manyante ..

### [2.4.139](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.139)

tat kimātmaiva taiḥ buddhiriti gṛhītaḥ ?—na—acetanāyāḥ bhogyāyāḥ prakṛteḥ prathamā vikṛtiḥ mahacchabdavācyā buddhiḥ . puruṣastu cetanaḥ bhoktā anya eva . tāvimau prakṛtipuruṣau vivekenāpaśyatāṃ saṃsāraḥ . prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣaḥ iti ..

### [2.4.140](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.140)

kā punaḥ prakṛtirnāma ? sattvarajastamasāṃ trayāṇāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ . pradhānamavyaktaṃ ca taducyate, yatsāmyāvasthāgataṃ guṇatrayamiti ..

### [2.4.141](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.141)

nanu ! tatsattve kiṃ pramāṇam ? anumānamityāha . tathā hi carācaramidaṃ viśvaṃ sukhaduḥkhamohāvinābhūtamupalabhyate . na hi brahmādau stamba paryante jagati tathābhūtaṃ kimapi bhūtamupalabhyate, yat sukhaduḥkhamohairvinākṛtam ..

### [2.4.142](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.142)

tatra sukhasvabhāvaṃ sattvam, duḥkhasvabhāvaṃ rajaḥ, mohasvabhāvaṃ tamaḥ . sarvatra ca prītyaprītiviṣādadarśanāt prakāśapravṛttiniyamāvagamācca sarvaṃ triguṇātmakaṃ jagat . kāryaṃ ca yat parasparānvitarūpaṃ tadekarūpātkāraṇādutpadyamānaṃ dṛśyate . mṛdanvitāni hi ghaṭaśarāvodaṃcanaprabhṛtīni kāryasyaikasmānmṛdātmanaḥ kāraṇādudbhavanti . tadidaṃ viśvaṃ sukhaduḥkhamohānvitamiti tadātmakakāraṇakāryaṃ bhavitumarhati . yat sukhaduḥkhamohātmakaṃ kāraṇaṃ sā sattvarajastamorūpā prakṛtiḥ ..

### [2.4.143](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.143)

evamanvayapurassarāḥ parimāṇādihetavo'pi vakyavyāḥ . iyattayā vā caturaśratādinā vā parimāṇena tadvatāṃ kāryāṇāmekaprakṛtitvadarśanāt . viṣamavṛttayaścaite guṇāḥ kāryeṣu dṛśyante . kvacitsattvamādhikam, ūne rajastamasī . kvacidrajaḥ prakṛṣṭam, alpe sattvatamasī . kvacittamaḥ pravṛddham, tucche sattvarajasī iti . tadeṣāṃ vaiṣamyabhedopadarśitaviśvarūpakāryāṇāṃ kvacit sāmyāvasthayā bhāvyam . sā prakṛtirucyate . seyamacetanā bhogyā prakṛtiḥ . asyāstu bhoktā cetanaḥ puruṣaḥ ..

### [2.4.144](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.144)

puruṣa idānīṃ kimanumānakaḥ ? uktameva bhogyena bhokturanumānam . na hyacetanasya—bhogyasya bhoktāramantareṇa bhogyataivopapadyate . dṛṣṭā ca seti bhoktā kalpyate ..

### [2.4.145](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.145)

sa ca citiśaktisvabhāvaka eva sarvaprakārakartṛtvādivyahāra nirvahabahiṣkṛtasvarūpaḥ . draṣṭṛtvameva puruṣasya svarūpamāhuḥ . yathā bhavanta enamātmānamadhyavasāyādidharmayoginaṃ manyante, na tathā'sau bhavitumarhati; adhyavasāyāderbuddhidharmatvāt ..

### [2.4.146](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.146)

kartuṃ śaknoti puruṣaḥ tṛṇasyāpi na kubjatām .  
anyopanītamarthaṃ tu sa paśyatyeva kevalam ..

### [2.4.147](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.147)

prakṛtirevainaṃ bhogāpavargābhyāṃ saṃyunakti . na ca nirvikārā satī bhogasaṃpādanasamarthā'sau bhavatīti mahadādivikṛtīḥ pratipadyate . paṅgabandhanyāyena prakṛtipuruṣau saṃyujyete . prakṛtiracetanā dṛśyā bhogyā draṣṭāraṃ bhoktāraṃ puruṣamapekṣate . puruṣo'pi draṣṭā bhoktā dṛśyaṃ bhogyamapekṣate . ityevaṃ tayoḥ paṅgvandhavat saṃyogo bhavati . darśanaśaktyā paṅgoḥ, gamanaśaktyā cāndhasya ekatra melanāt kāryasiddhiḥ . evaṃ prakṛtipuruṣasaṃyogāt sargaḥ pravartate taduktam—

### [2.4.148](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.148)

puruṣasya darśanārthaḥ kaivalyārthaḥ tathā pradhānasya .  
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogaḥ, tatkṛtaḥ sargaḥ .. sāṃ-kā-11

### [2.4.149](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.149)

yaccetthaṃ pradhānānmahattattvamutpadyate, sā buddhiradhyavasāyātmikāṃ dharmajñānavairāgyaiśyaryatadviparyayarūpavṛttiyoginī mahattattvamucyate ..

### [2.4.150](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.150)

buddherahaṅkāra udeti . sa cābhimānasvabhāvaḥ ..

### [2.4.151](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.151)

ahaṃkārāttu ghrāṇādīni paṃca buddhīndriyāṇi, vāgādīni paṃca karmendriyāṇi, saṅkalpakamekādaśaṃ manaḥ gandhāditanmātrāṇi ca paṃceti ṣoḍaśako guṇaḥ prabhavati ..

### [2.4.152](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.152)

tato gandhāditanmātrapaṃcakāt paṃca pṛthivyādīni mahābhūtāni jāyanta iti . āha ca—

### [2.4.153](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.153)

'prakṛtermahāstato'haṅkāraḥ tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ .  
tasmādapi ṣoḍaśakāt paṃcabhyaḥ paṃca bhūtāti .. sāṃ. kā. 22

### [2.4.154](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.154)

tānīmāni paṃcaviṃśatitattvāni saṃcakṣate . pradhānaṃ prakṛtireva, na vikṛtiḥ . mahadahaṅkāratanmātrāṇi sapta pūrvapūrvāpekṣayā vikṛtayaḥ, uttaro vottarakāryāpekṣayā prakṛtayaḥ . ekādaśendriyāṇi, paṃcabhūtāni vikṛtaya eva . aprakṛtivikṛtirūpastu śuddhaḥ puruṣa iti . tadāha—

### [2.4.155](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.155)

'mūlaprakṛtviravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta .  
ṣoḍaśakastu vikāraḥ na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ .. sāṃ. kā. 3

### [2.4.156](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.156)

evaṃ mahādivikāravatī prakṛtirātmano bhogaṃ sādhayati . kaścāsya bhogaḥ ? buddhivṛttyanupātitvam . viṣayākārapariṇatendriyavṛttyanuraktāṃ buddhivṛtiṃ jñānātmikāṃ puruṣaḥ paśyati . darśane'pi na tasya kiṃcidanyatvam . tadeva darśanaṃ—yat tatra pratibimbanamiti . itthaṃ tayoḥ buddhipuṃsoḥ saṃyoge sati puruṣadharmaścetayitṛtvalakṣaṇaḥ buddhāvasannapi sanniva lakṣyate . buddhidharmaśca kartṛtvādiḥ ātmani sākṣisthānīye'sannapi sanniva vibhāvyate . tadāha—

### [2.4.157](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.157)

'tatsmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam .  
guṇakartṛtve'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ .. sāṃ. kā. 20

### [2.4.158](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.158)

atha apavargāya kathamātmanaḥ prakṛtiravakalpate ? svarūpaṃ prakāśayatī tyācakṣate . anavadhṛtaprakṛtisvarūpaḥ pumān svarūpaniṣṭha eva prakṛtikṛtamakhilaṃ ātmakṛtamiti manyamānaḥ tadupārjitaṃ bhuṅkte . yadā tu pṛthagthūtāmenāṃ manyate, tadā bhavatviyamāyāsahetureva mama, iti buddhyamānaḥ tatkṛtamanupabhuṃjānaḥ svarūpaniṣṭha evāvatiṣṭhate . prakṛtirapi bhavatu ! dṛṣṭā'hamanena, pṛthaṅmāmeṣa manyate iti na tadabhimukhībhavitumutsahate . tadāha—

### [2.4.159](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.159)

prakṛtessukumārataraṃ na kiṃcidastīti me matirbhavati .  
yā dṛṣṭā'smīti punarnadarśanamupaiti puruṣasya .. sāṃ-kā-16

### [2.4.160](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.160)

parasparaṃ ca bhagnarasayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ vyāpakatvāt satyapi saṃyoge sargo na pravartata evetyāha—

### [2.4.161](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.161)

dṛṣṭā mayetyupekṣaka ekaḥ dṛṣṭā'hamasmītyupara tyanyā .  
sati saṃyoge'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya ..

### [2.4.162](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.162)

aparimlānakutūhalo hi pumān vaṃcayituṃ śakyate, na dṛṣṭatattva iti matvā satyāmapi yogyatāyāṃ nivartate prakṛtiḥ naṭīva raṅgabhūmau pradarśitanikhilanijanṛttavṛttāntanaipuṇā tata ityāha—

### [2.4.163](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.163)

raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt .  
puruṣasya tathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ .. sāṃ-kā-61

### [2.4.164](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.164)

tadevaṃ prakṛtireva saṃsāre pravartate, prakṛtireva mokṣamanubhavatītyāha—

### [2.4.165](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.165)

tasmānna badhyate'ddhā nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit .  
saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ .. sāṃ-kā-62

### [2.4.166](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.166)

kimarthaṃ punarasāvevaṃ ceṣṭate prakṛtiriti cet—kiṃ kriyate ? svabhāva evaiṣa daivahatikāyāstasyāḥ—

### [2.4.167](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.167)

nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ .  
guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati ..

### [2.4.168](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.168)

acetanatvādasyāḥ kathamevaṃkāritvamiti cet—uktamatra—

### [2.4.169](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.169)

vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya .  
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya .. sāṃ-kā-57

### [2.4.170](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.170)

nanu ! utpannatattvajñāne puṃsi prakṛterbhogānukūlamahadādikāryārambhaparāṅmukhatvāt ekasmiṃstattvavidi mukte sati sarve muktāḥ syuḥ—naiṣaṃ doṣaḥ—tattvavidameva pumāṃsaṃ prati tasyā audāsīnyāt . anyasādhāraṇatvena tatkāryānapāyāt . tathā ca pātajaliḥ—kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭa tadatyasādhāraṇatvāt yo-sū-2-22 ..

### [2.4.171](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.171)

nanu evaṃ yadaiva tattvajñānamutpannam, tadaiva prakṛtyupājitakarmaphalopabhogaparihāriṇaḥ puṃsaḥ śarīrapātaḥ syāt—netyāha—

### [2.4.172](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.172)

tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramivaddhṛtaśarīraḥ ..

### [2.4.173](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.173)

tataḥ saṃskāraviratau satyāṃ—

### [2.4.174](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.174)

prāpte śarīrabhede caritārthatvātpradhānavinivṛttau .  
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti—iti ..

### [2.4.175](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.175)

aho nu khalu kāpilakavikathārasākṣiptahṛdayaiḥ atibahu prasaktānuprasaktyā likhitamasmābhiḥ . tadiyaṃ pradhānavikṛtiḥ prathamā mahacchabdavācyā sā buddhiḥ tattvavidaṃ prati naṣṭā'pi anyasādhāraṇatvādanaṣṭaiveti nityā . nityatvācca pratyabhijñāsanusandhānādivyavahāraprabandhanirvahaṇakṣamā buddhiḥ . jñānaṃ tu tasyāḥ vṛttiḥ . upalabdhistu puṃso vṛttimadbuddhidarśanamiti naiṣāṃ paryāyaśabdatvamiti ..

### [2.4.176](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.176)

atra pratividhīyate—ātmanyeva nitye vyāpini boddhari jñātaryadhyavasātari dharmādharmādiyogini pratyabhijñānādikāryāṇāṃ kartari seyaṃ buddhiḥ asaṃjñā sāṃkhyaiḥ kalpitā . cetanatvaṃ tu jñānādiyoginyā api yattvasyā nābhyupagataṃ, so'yamatīva tamasvināṃ bhramaḥ . ya eva budhyate, jānāti, adhyavasyati—sa eva paśyati, cetayate ca . na khalvatra vastusvarūpabhedaṃ paśyāmaḥ . tatra buddhirbudhyate, jānāti, adhyavasyati—puruṣastu paśyati, cetayate ceti vaṃcanāyaivamucyate, mugdhatayā vā ..

### [2.4.177](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.177)

yaccedamucyate—budhyādhyavasitamarthaṃ puruṣaḥ paśyatīti—tadvyākhyeyam—kimidaṃ tasya draṣṭṛtvamiti . pratibimbanamiti cet; kiṃ svacche puṃsi vṛttimatī buddhiḥ saṃkrāmati, uta vṛttimatyāṃ buddhau pumāniti . tatra citiśaktirapariṇāminī apratisaṃkrameti na buddhau puruṣasya saṃkramaṇam . buddhau tu puṃsi saṃkrāntāyāmapi puṃsaḥ kiṃ vṛttam, yena draṣṭā saṃpannaḥ ..

### [2.4.178](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.178)

draṣṭṛtvaṃ svabhāva evāsyeti cet; kiṃ buddhau pratibimbanena . viśiṣṭaviṣayāvaccheda iti cet; tataḥ pūrvamanālambanaṃ draṣṭṛtvamaghaṭamānamiti na naisargikaṃ draṣṭṭarūpatvaṃ puṃsaḥ syāt ..

### [2.4.179](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.179)

darśanaśaktiḥ svābhāvikīti cet—na—tasyā bhedābhedābhyāṃ nirūpayiḥ tumaśakyatvāt . pratibimbapakṣe ca parasparānurāgasya tulyatvāt aviyogācca kathamidaṃ nirdhāryatām—amī buddhidharmāḥ, amī puṃdharmā iti . na hi tayo pārthagarthyena kadācit svarūpāvadhāraṇaṃ vṛttam ..

### [2.4.180](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.180)

anavadhāritakāryabhedatvācca nānātvamapi tayordurvacam . cetanācetanatvāt bhoktṛbhogyatvācca vispaṣṭaṃ tayornānātvamiti cet—na—jñānādiyogitvaṃ buddheḥ acetanatvaṃ ceti citram ..

### [2.4.181](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.181)

api ca kalpayitvā'pi buddhipuṃsornānātvaṃ buddhidharmāḥ puṃsi, puṃdharmāśca buddhāvāropaṇīyāḥ iti kiṃ bhedena ! bhede ca buddherjñānādiyogitvena cetana tvāpatteḥ ekatra kāryakāraṇasaṃghāte cetanadvayamaniṣṭaṃ prasajyeta ..

### [2.4.182](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.182)

nityamantaḥkaraṇamantareṇa puṃsaḥ upalabdhirna bhavediti buddheḥ kalpanā cet—astyeva nityamantaḥkaraṇaṃ manaḥ . tena karaṇena karturātmanaḥ viṣayo palabdhikriyā nirvartyate . saiva ca buddhirityākhyāyate, na tvanyā nityā buddhirastīti ..

### [2.4.183](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.183)

kiṃca kasya kṛte paridṛśyamānamātmano jñānādikartṛtvaṃ utsṛjya buddheradṛśyamānaṃ tadupeyate . ko'trātiśayaḥ ?

### [2.4.184](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.184)

nanu ! puruṣasya svātantryātmakakartṛtve sati svakṛtakarmaphalopabhogānantyādanirmokṣaḥ syāt . na hi karmaṇāṃ parikṣayaḥ janmakoṭiśatairapi śakyakriyaḥ . yadā tvakartāraṃ udāsīnamevaṃ prakṛtirbadhnāti, tadā saiva jñātā satī mokṣyatīti na dūraṃ mokṣavartma bhaviṣyatīti ..

### [2.4.185](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.185)

aho bata ! nikhilameva maurkhyaṃ sāṃkhyahṛdayeṣveva pratiṣṭhitamiti katha manyo jana idānīṃ mūrkho bhaviṣyati ! acetane hi niraṅkuśe pradhāne bandhayitari sutarāmanirvokṣaḥ syāt . tattvavidamapi pumāṃsaṃ na badhnāti prakṛti riti ko'syā niyantā ? paṅgvandhanyāyena saṃyogasya tadā'pi tulyatvāt . nivṛttakutūhalaḥ pumāniti cet—prakṛtiranirmuktakautukā'bhinavavadhūrivasthitaiva ..

### [2.4.186](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.186)

api ca, re mūḍha ! pūrvamapi tapasvinā puṃsā kiṃ kṛtam, yadā'sau baddho'bhūt ? draṣṭṛtvaṃ tu tasya rūpaṃ tadavinābhūtamiti kaivalyadaśāyāmapi tanna naśyatyeveti tadā'pi tasya bandhanāya kathaṃ na pravarteta nirmaryādā prakṛtiḥ ?

### [2.4.187](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.187)

dṛṣṭā'smīti viramatīti cet—maivam—na hyasau ekapatnīvratadurgrahagṛhitā . nissaṅkhyapuruṣopabhogasaubhāgyā paṇyavaniteva, na vā'sau niyamena vyavahartumarhatītyāstāmetat ..

### [2.4.188](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.188)

yacca sattvarajastamobhiḥ tribhirguṇaiḥ samāvasthāyāḥ pradhānaśabdavyapadeśabhājaḥ prakṛteḥ mahānnāma buddhirutpadyate ityādi prakriyājālamālapitam—tatsarvaṃ mahāndhaparamparānyāyapravṛttagurupāṭhakramopanatameva, na pramāṇamūlam . kāryāddhi kāraṇamalpaparimāṇamupalabhyate; na tu viparyayaḥ . svāvayavāśritasya ghaṭapaṭāderdarśanāt . tadavayavānāṃ tadapekṣayā'lpatvāt . anyasyā mṛdaḥ mahāparimāṇatvamaprayojakam ..

### [2.4.189](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.189)

api ca—buddhirnāma viṣayopalaṃbhaḥ . ahaṅkāro'pyahaṃpratyayarūpo' bhimānaḥ buddhiviśeṣa eva . tena bāhyānīndriyāṇi janyante, gandhādayaśca guṇāḥ, guṇaiśca pṛthivyādīni bhūtānīti mahāvyāmohaḥ . idaṃ ca citram— viṣayajanyā hi sukhādayaḥ prasiddhāḥ . te'dya sukhādijanyā viṣayāḥsaṃvṛttā iti naveyaṃ viśvāmitrasyeva sāṃkhyamuneḥ sṛṣṭiḥ ..

### [2.4.190](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.190)

na ca pradhānāstitvamapi pramāṇavat, anvayādihetūnāmasādhanatvāt . cetanānāmapi hi kāmaṃ bhavedapi sukhaduḥkhamohānvitatvam . acetanāni bhūtāni sukhaduḥkhamohavantīti subhāṣitam . ghaṭe paṭe śakaṭe ca sukhaduḥkhamohāḥ santīti kaḥ pratipadyeta ? prakāśapravṛttiniyamā api cetaneṣveva dṛśyante, nācetaneṣvityasiddhatvāddhetorna pradhānasiddhiḥ ..

### [2.4.191](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.191)

api ca satkāryavādamūla eṣa tapasvināṃ vibhramaḥ sarvaṃ sarvatrāstīti . tato'nvayasiddhaṃ budhyamānāste pradhānasiddhāvadhyavasitāḥ . satkāryavādaśca vicāryamāṇaḥ na samastyeveti kutastyā hetusiddhiḥ ?

### [2.4.192](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.192)

nanu ! satkāryavāde kāryakāraṇabhāvo bhavati bhāvānāṃ, nānyathā . tathā hi—catuṣṭayī gatiriha syāt . ghaṭādikāryaṃ mṛtpiṇḍādinā kārayena kriyamāṇaṃ asadvā kriyate ? sadvā ? sadasadvā ? anubhayasvabhāvaṃ vā ? iti ..

### [2.4.193](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.193)

tatrāsataḥ karaṇe kharaviṣāṇādepi karaṇaṃ syāt . asattve hi ghaṭasya kharaviṣāṇasya ko viśeṣaḥ ? ghaṭasyāpi prāgabhāvapradhvaṃsābhāvadaśayoḥ asattvāviśeṣāt prāgabhāvadaśāyāmiva pradhvaṃsadaśāyāmapi karaṇaṃ bhavet ..

### [2.4.194](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.194)

asatkaraṇe ca niyatopādānagrahaṇaṃ na prāpnoti . tailārthī tilasarṣapānupādatte, na sikatāḥ . asattve ca tailasya ko viśeṣaḥ sarṣapāṇāṃ sikatābhyaḥ ..

### [2.4.195](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.195)

asati ca kārye, nirālambanaḥ kārakavyāpāro bhavet, na hyasau mṛtpiṇḍādiviṣayo bhavitumarhati . kāryaṃ cāsat ..

### [2.4.196](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.196)

api cāvidyamāne kāraṇavyatirikte ca kārye janye tatkāraṇasya mṛtpiṇḍādeḥ ghaṭādikāryaṃ janitavataḥ kimiti na svarūpamupalabhyate .

### [2.4.197](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.197)

atha svavināśena kāraṇaṃ kāryasya janakamiṣyate, tadiyamabhāvādbhāvotpattirbhavet . tasyāṃ ca kuto'yaṃ niyamaḥ, yadanantaravṛtta eva mṛtpiṇḍābhāvaḥ kumbhamabhinirvartayati, na cirātikrānta iti . ataśca parutmṛtpiṇḍe naṣṭe eṣamaḥ kumbhotpādaḥ syāt ..

### [2.4.198](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.198)

atha svāvyatiriktameva kāraṇena kāryaṃ janyate, tarhi kāraṇasya sattvāt tadavyatiriktaṃ kāryaṃ sadeveti nāsataḥ karaṇam ..

### [2.4.199](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.199)

sadasadapi na kārya vaktuṃ yuktam—sadasatorvipratiṣedhena ekatra samāveśāyogāt . rūpabhedādavirodha iti cet—na—kāryasya vicāryamāṇasyaikatvāt . tacca tenaiva svena kāryeṇa rūpeṇa saccet, nāsadbhavet . asaccet, na sat iti pararūpeṇa tvasattvaṃ sarvabhāvānāmastyeva ..

### [2.4.200](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.200)

anubhayātmakaṃ tu vastu nāstyeveti tatpāriśeṣyāt sadeva kāryam ..

_First 200 of 353 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyamañjarīgranthibhaṅga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.58.p2) — Cakradhara, Sanskrit

## Linked texts (13)

- [Text of the Tokyo Indology Student Team](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.13.4) — Sanskrit
- [Critical text (F. Ruzsa)](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika*ruzsa.21) — Sanskrit
- [Mṛgendra (another edition)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.siva.kamika.mrgendra*alt.3.62) — Sanskrit
- [Sarvadarśanasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.sarvadarsanasangraha.14.15) — Mādhava, Sanskrit
- [Śrībhāṣya (complete text)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-21) — Sanskrit
- [Nayamayūkhamālikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.3) — Sanskrit
- [Kāśikā after the Trivandrum edition (provided by H. Krasser)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.mimamsasutra!sabara!slokavarttika!kasika*trivandrum.343.20) — Sanskrit
- [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra.1.1.14) — Akṣapāda Gautama, Sanskrit
- [Brahmasiddhi](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.sastra.brahmasiddhi.3.278) — Maṇḍana Miśra, Sanskrit
- [Vedāntakaumudī](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vedantakaumudi.3.p359) — Vallabha Deva, Sanskrit
- [Vedāntakaumudī](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.sastra.vedantakaumudi.3.p359) — Rāmadvaya, Sanskrit
- [Pramāṇanirṇaya (Vādirāja)](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.pramana.pramananirnaya.14.11-2) — Vādirāja, Sanskrit
- [Nyāyaviniścaya](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.649) — Akalaṅka, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4) · Pramāṇa
