<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [A Cluster of Nyāya Flowers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari) › 2.6

# A Cluster of Nyāya Flowers 2.6: daśamamāhnikam—saṃśayaparīkṣā · saṃśayalakṣaṇam

Nyāyamañjarī 2.6

- **Language:** Sanskrit

### daśamamāhnikam—saṃśayaparīkṣā · saṃśayalakṣaṇam

### [2.6.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.1)

saṃśayādeḥ padārthagaṇasya pramāṇaprameyapadasaṃgṛhītasyāpinyāyapravṛttiprayo janatayā pṛthagvyutpādanīyatvasya prāgeva samarthitatvāt, prathamasūtre ca prameyā nantaraṃ saṃśayoddeśāt-uddeśānukrameṇa tasya lakṣaṇaṃ pratipādayitumāha—

### [2.6.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.2)

samānānekadharmopapattervipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ .. nyā-sū-1-1-23 ..

### [2.6.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.3)

nanu ! saṃśayasya samānadharmopapattyādikāraṇabhedena paṃcavidhatvāt sāmānyasakṣaṇam, vibhāgaḥ, viśeṣalakṣaṇāni ca vaktavyāni . tatra sāmānyalakṣaṇevibhāge ca sūtradvayam, viśeṣalakṣaṇārthaṃ ca paṃcānāṃ tatpramedānāṃ sūtrapaṃcakamityevaṃ sapta sūtrāṇi praṇetuṃ yuktāni . ekaṃ cedaṃ sūtraṃ śrūyate . tatkathametadbhaviṣyati—ucyate—satyamāha bhavān . kiṃ tvekamevedaṃ sūtram āvṛttinyāyamāśritya saptadhā kalpayiṣyate ..

### [2.6.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.4)

tatra ācāryāstāvadevaṃ vyācakṣate—samānadharmopapatteḥ, upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ, itīyatsūtraṃ sāmānyalakṣaṇā pratipādakam . samānānekadharmopapatteḥ, vipratipatteḥ, upalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśceti vibhāgasūtram . punaśca samānadharmopapatteḥ upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣovimarśaḥ saṃśaya ityetadeva sūtraṃ prathamasya saṃśayasya viśeṣalakṣaṇapratipādakamiti ..

### [2.6.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.5)

nanu ! etadeva sūtraṃ sāmānyalakṣaṇārtham, iyadeva cedayamanyūnānatiriktaṃ viśeṣalakṣaṇārthamiti kathametat—ucyate—viśeṣasmaraṇakāraṇabhūta sādhāraṇadharmagrahaṇāt, viśeṣāgrahaṇāt, viśeṣāsmṛteśca saṃśayo bhavatīti pratyātmavedanīyaṃ tāvadetat . sūtre viśeṣāpekṣa ityanena padena viśeṣasmaraṇamupadiṣṭam . upalabdhyanupalabdhyavyavasthāpadena ca viśeṣāgrahaṇamitīyattāvat dvayoraṇi sāmānyaviśeṣalakṣaṇayoḥ tulyam . samānaśabdastvākṣiptasāmānyavacanaḥ san tatsāmānyalakṣaṇamāha . anugatasāmānyatracanastu viśeṣalakṣaṇamiti ..

### [2.6.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.6)

kathaṃ punarayamevākṣiptasāmānyavacanaḥ, kathaṃcānugatasāmānyavacana iti —ucyate—saṃśayotpattyaiva samānadharyamātramākṣipyate, yadgṛhyamāṇaṃ viśeṣasmaraṇabījasaṃskārodbodhanimittatāṃ pratipadyate, tadvyatirekeṇa saṃśayānutpādāt ..

### [2.6.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.7)

tathā hi—viruddhaviśeṣāvamarśasvabhāvastāvatsaṃśayaḥ . na ca viruddhaviśeṣāṇāṃ puro'vasthite dharmiṇi sannihitānām avamarśanam, viruddha tayaivaikatra sannidhānābhāvāt . ataḥ smṛtyupārūḍhānām avamarśanam . smṛtiśca nākasmādudbhavatīti yatsahacaritānāṃ teṣāṃ viśeṣāṇāṃ pūrvaṃ paryāyeṇa grahaṇaṃ vṛttam, taddarśanasaṃskāraprabodhadvāreṇa smaraṇakāraṇamavaśyamevāśrayaṇīyam . tattu anugataṃ vā bhavatu, vyāvṛttaṃ vā, vipratipattyātmakaṃ vā, āntaram upalabdhyanupalabdhyavyavasthārūpaṃ vetyevamākṣiptasāmānyavācini samānaśabde paṃcasādhāraṇarūpāvagamāt sāmānyalakṣaṇārthatā ..

### [2.6.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.8)

yadā tvanugatameva dharmam ārohapariṇāhādisvabhāvamācaṣṭe samānaśabdaḥ, tadāviśeṣalakṣaṇārtha iti ..

### [2.6.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.9)

tatra cetthaṃ sūtrayojanā—samāno dharmaḥ pariṇāhādiḥ . tasya guṇatvena pratidravyamanyatve'pi tulyarūpāvagativiṣayīkṛtatvāt samānatvamupapadyate . tasyopapattiḥ upalabdhiḥ . athāpi sattā upapattiśabdenocyate . sā'pyupalabdhyadhīnasthitireva bhavatīti sarvathā samānadharmopalabdheḥ saṃśaya ityuktaṃ bhavati ..

### [2.6.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.10)

nanu ! samānadharmaḥ arthāntaraṃ dharmiṇaḥ . na cārthāntare dṛṣṭe'nyatra saṃśayo bhavitumarhati—na—arthāntaraviśeṣatvāt . arthāntaraviśeṣastu dharmyevocyate, arthāntareṇa pariṇāhādinā viśeṣyata iti tasminneva—sādhāraṇa dharmādhyāsitavapuṣi dharmiṇi nayanapathavartini tadgataviśeṣāvamarśātmā tatraiva saṃśayo jāyate . yo'yamūrdhvatvaviśiṣṭo dharmī dṛśyate, saḥ sthāṇurvāsyāt, puruṣoveti nārthāntaratvaṃ dūṣaṇam ..

### [2.6.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.11)

tathāpi vakrakoṭaratvakaracaraṇādiviśeṣadarśinaḥ na dṛṣṭaḥ saṃśaya iti kāraṇāntaramucyate—upalabdhyanupalabdhyavyavasthāta iti . viśeṣāgrahaṇā dityarthaḥ . kathaṃ punarupalabdhyanupalabdhyavyavasthāta ityanena viśeṣāgrahaṇamucyate—itthamucyate—idantayā'nidantayā vā tatropalabdhiḥ na vyavatiṣṭhate, anupalabdhirvā—iti . viśeṣagrahaṇe hi sati tadvyavasthānaṃ saṃbhavati— sthāṇurayam, na puruṣa iti vakrakoṭarādiyiśeṣagrahaṇe . śiraḥpāṇyādiparicchede tu—puruṣo'yam, na sthāṇuriti ..

### [2.6.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.12)

evamanena padena viśeṣāgrahaṇamuktam . tathāpi preṅkhārūḍhasya sādhāraṇadharmadarśinaḥ viśeṣānupalabhamānasyāpi na dṛṣṭaḥ saṃśaya iti kāraṇāntaramucyate—viśeṣāpekṣa iti . viśeṣasmṛtyapekṣa ityarthaḥ ..

### [2.6.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.13)

nanu ! viśeṣāpekṣa iti śrūyate, na viśeṣasmṛtyapekṣa iti—satyam— aśrūyamāṇamapi tatsmaraṇaṃ saṃśayaprastāvādavagamyate . smaryamāṇatvena hi viśeṣāṇāṃ saṃśayotpattāvapekṣā, nānabhūyamānatayā; anubhūyamāneṣu hi teṣu saṃśayacchedo bhavati, na saṃśayaḥ ..

### [2.6.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.14)

apekṣāśabdārthanirūpaṇādeva vā smṛtirlabhyate . viśeṣāṇāṃ apekṣā— ākāṅkṣā . te cānupalabhyamānāḥ pūrvānubhūtāśca ākāṅkṣyante itīyaṃ sā teṣāṃ smṛtiḥ . saṃpratyupalabhyamāneṣu ekāntānanubhūteṣu vā teṣvākāṅkṣā'nupapatteḥ ..

### [2.6.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.15)

nanu ! samānadharmopapatteḥ viśeṣasmṛteśceti—kāraṇadvayamevāstu kiṃ vaśeṣāgrahaṇena . api ca—

### [2.6.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.16)

viśeṣasmaraṇādeva nanvākṣiptastadā'grahaḥ .  
grahaṇaṃ smaraṇaṃ caiva bhavetāṃ yugapatkatham ..

### [2.6.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.17)

—astyetat—kintu nātidūragatāyāṃ nijapramadāyāṃ anurāgavataḥ kāminaḥ samānadharmadarśane, tadgataviśeṣādarśane, tadanusmaraṇe ca sanyapi na bhavatyeva saṃśayaḥ . ataḥ saṃśayotpattyavyabhicāre deśakālavyavahitaviśeṣāgrahaṇasiddhaye padāntaramupādīyate deśāntare kālāntare vā ciradṛṣṭānāṃ viśeṣāṇāmidānīmagrahaṇaṃ saṃśayakāraṇam, na viśeṣāgrahaṇamātram . evamamunā padatrayeṇa saṃśayalakṣaṇamidamuktam ..

### [2.6.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.18)

nanu ca ! saṃbhūya kārakaiḥ kāryamārabhata iti nyāyāt samānadharmopalabdhi-viśeṣānupalabdhi—tatsmṛtilakṣaṇakāraṇatrayajanye saṃśaye jñānayaugapadya māpadyate . kramabhāvitve hi buddhīnāṃ naikakāryotpattau yugapadvyāpāraḥ samasti . viśeṣāśca bahavo'pi saṃbhavantīti tatsmaraṇānyapi yugapadbhū yāṃsi bhaveyuḥ—naitadevam—samānadharmagrahaṇānantaraṃ pūrvopajātavividhaviśaiṣānubhavaparamparopacita pīvarasaṃskāradvārakamekameva tadviṣayaṃ smaraṇaṃ bhaviṣyati—yathā varṇānāmarthapratītau varṇitam ..

### [2.6.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.19)

upalabdhyanupalabdhyavyavasthāsūcitā ca viśeṣānupalabdhiḥ anupalabdhireva, na sā jñānātmikā, kintu jñānānutpāda iti tat tṛtīyaṃ kāraṇamapi bhavanna jñānātmakamiti dve eva jñānātmake kāraṇe—samānadharmagrahaṇam, viśeṣasmaraṇaṃ ca . tayoḥ prathamaṃ samānadharmagrahaṇaṃ vinaśyadavasthaṃ, viśesmaraṇaṃ ca dvitīyamavinaśyadavasthaṃ saṃśayamupajanayataḥ . īdṛśayośca jñānayoḥ yaugapadyamaviruddhamiti śāstre sthitam ..

### [2.6.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.20)

evaṃ samānadharmagrahaṇāt viśeṣāgrahaṇāt viśeṣasmṛteśca saṃśaya iti padatrayeṇa saṃśayalakṣaṇamanavadyamucyata iti ..

### [2.6.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.21)

tadetadācāryavyākhyānamarocayantaḥ pare'parathā vyācakṣate—sāmānyalakṣaṇaṃ tāvat vimarśapadenaiva pratipādyate . na hi paryāyoccāraṇamātramidaṃ vimarśaḥ saṃśayaḥ iti . kintu saṃśaya iti lakṣyapadam, vimarśa iti lakṣaṇapadam . pramāṇapadavacca nirvacanasavyapekṣam etatpadaṃ lakṣaṇapratipādanakṣamaṃ bhavati . viruddhārthāvamarśo vimarśaḥ sthāṇurvā, puruṣo veti . iyatā ca sajātīyasaṃśayapaścakānugataṃ vijātītebhyaḥ pramāṇādibhyo vyavaccinnaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati . saṃśayītpādakakāraṇaparigaṇanaṃ puna rindriyārthasannikarṣotpannagrahaṇavadihāpi nopayujyate, kāraṇāntarāṇāmapi ātmamanasyannikarṣādīnāṃ aparihāryatvāt ..

### [2.6.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.22)

athānyāsādhāraṇakāraṇanirdeśaścikīrṣitaḥ, tenāpi kī'rthaḥ ? sāmānyalakṣaṇasya pratipipādayiṣitatvāt, tasya ca vimarśapadādeva siddhatvāt ..

### [2.6.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.23)

upalabdhyanupalabdhyavyavasthāpadapratipādyamānaviśeṣāgrahaṇavarṇanaṃ cātīva kliṣṭamiti, punaśca viśeṣalakṣaṇaprasaṅge yathāśrutameva tadvyākhyeyamityatibhāraḥ ..

### [2.6.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.24)

evaṃ vimarśapadena vijātīyavyavacchedakāriṇi sāmānyalakṣaṇe varṇite samānadharmopapatteḥ ityekameva padaṃ sajātīyasaṃśayāntaravyavacchedakāri viśeṣalakṣaṇakṣamaṃ bhavatīti tatrāpi padatrayayojanaṃ nopāyujyata iti ..

### [2.6.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.25)

atra vyākhyānadvaye'pi kataratsādhviti tadvidaḥ pramāṇam ..

### [2.6.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.26)

anekadharmopapatteḥ ityatrāpi tripadaparigrahaṇenaina lakṣaṇamācāryā varṇayanti . anekadharmopapatteḥ upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viṣeṣāpekṣa ityasādhāraṇadharmagrahaṇāt viśeṣagrahaṇāt viśeṣasmṛteśca saṃśaya ityarthaḥ . ekaikapadopādānaphalaṃ ca pūrvavadatrāpi darśayitavyam . na cendriyamanassaṃyogādikāraṇāntaraparigaṇanacodanaṃ yuktam, teṣāṃ sarvabuddhijanmasutulyatvāt . ihāsādhāraṇasaṃśayajñānakāraṇopadeśaprastāvāditi ..

### [2.6.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.27)

anye tu sāmānyalakṣaṇasampādite vijātīyavyavacchede kevalasajātīyavyavacchinnalakṣaṇapradhitapādananipuṇamanekadharmopapattipadameva pūrvavadvarṇayāṃcakruḥ ..

### [2.6.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.28)

nanu ! anekadharmaśabdena kathamasādhāraṇo dharma ucyate ?—evamucyate —samānajātīyamasamānajātīyaṃ cānekam . tasmātparāvṛtto dharmaḥ aneka dharma iti ..

### [2.6.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.29)

yadvā kimanayā kliṣṭakalpanayā ! astyayamekaśabdaḥ samānaparyāyaḥ . tatra spaṣṭa eva nañsamāsenāsamānadharmaḥ anekadharmaḥ sādhāraṇadharma ucyate eveti ..

### [2.6.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.30)

bhavatvevam ! asādhāraṇadharmasya tu kathaṃ saṃśayakāraṇatvamiti cintyam . viruddhaviśeṣānusmaraṇakāraṇakaṃ hi saṃśayamāhuḥ . viśeṣāṇāṃ ca smaraṇahetoḥ saṃskārasya tadudbodhakaṃ bhavati, yena sahaite pūrvaṃ paryāyeṇopalabdhāḥ . asādhāraṇadharmasya tu asādhāraṇadharmatvādeva na kenacitsaha pūrvaṃ grahaṇamabhavat . bhāve tu asādhāraṇadharmataiva hīyetetyataḥ kathamasau tatsmṛtihetuḥ . vyāvṛttatayaiva tu smṛtihetutve'sya trailokyasmaraṇanimittatā prasajyeta, tato'pi vyāvṛttatvāditi ..

### [2.6.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.31)

naiṣa doṣaḥ—prakārāntareṇāsya smṛtihetutvāt . iha hi keṣucitkeṣucit asādhāraṇadharmā dharmiṣu bhavantaḥ tadgatasādhāraṇadharmāntarasahacaritā bhavanti . tadyathā pṛthivītvagandhatvādayo dharmāḥ pṛthivyāmasādhāraṇāssantaḥ, snehavattvādidharmāśca tathaivāpsu dravyatvasahacāriṇo dṛṣṭāḥ . rūpādiṣu rūpatvādidharmāḥ guṇatvasahacāriṇaḥ, utkṣepaṇādiṣu utkṣepaṇatvādidharmāḥ karmatvasahacāriṇaḥ . evaṃ prakṛte'pi dharmiṇi kasmiṃścidasādhāraṇo dharma upalabhyamānaḥ kenāpi sādhāraṇadharmāntareṇa sahacarito bhavatīti bhavati viśeṣānusmṛtidvāreṇa saṃśayasādhanam ..

### [2.6.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.32)

nanu ! evaṃ tarhi vyāvṛttatvādeva samānadharmādeṣa saṃśayaḥ, nānekadharmāditi—maivam—anekadharma evāsau tena vartmanā viśeṣān smārayan saṃśayajanmane kalpate . asati hi tasmin kimālambanaṃ vyāvṛttatvaṃ syādityalamatisūkṣmekṣikayā ..

### [2.6.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.33)

tasyodāharaṇaṃ bhāṣyakāreṇa darśitaṃ śabde vibhāgajatvam . yathā hi pṛthivyādau pṛthivītvādiḥ vyāvṛtto dharmaḥ dravyatvādyanugatadharmasahacārī dṛṣṭaḥ evaṃ śabde vibhāgajatvaṃ dharmaḥ kenacit dravyatvādīnāmanyatamena dharmeṇa sahacaritaḥ syāditi saṃśayaḥ ..

### [2.6.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.34)

nanu ! vibhāgajatvamasādhāraṇo na bhavatyeva śabdadharmaḥ, vibhāgajavi bhāge'pi bhāvāt . tathā ca prayogaḥ—guṇaḥ śabdaḥ, vibhāgajatvāt vibhāgajavibhāgavat iti—tatra kecidāhuḥ satyamasti vibhāge'pi vibhāgajatvam . śabde tu viśeṣo vivakṣitaḥ ..

### [2.6.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.35)

dvividho hi vibhāgajo vibhāgaḥ—kāraṇavibhāgapūrvakaḥ, kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakaśca . kāraṇaṃ samavāyikāraṇamatrābhipretam . kāraṇavibhāgapūrvakastāvat tantuvibhāgāt tantvākāśavibhāgaḥ ..

### [2.6.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.36)

kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakastu aṅgulyākāśavibhāgāt hastākāśavibhāgaḥ; hastākāśavibhāgādapi śarīrākāśavibhāga iti ..

### [2.6.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.37)

śabdastu niyamenaiva kāraṇavibhāgapūrvakavibhāgaprabhavaḥ—vaṃśadalavibhāgāt dalākāśavibhāgaḥ; dalākāśavibhāgāccāsamavāyikāraṇāt śabdo niṣpadyata ityanena viśeṣeṇāsyedṛśavibhāgajatvasyāsādhāraṇatvaṃ śabdadharmasyocyata iti ..

### [2.6.38](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.38)

anye tu vibhāgajaṃ vibhāgamamṛṣyamāṇāḥ yathāśrutasyaiva śabde vibhāgajatvasyāsādhāraṇadharmatāmācakṣate ..

### [2.6.39](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.39)

nanu ! kimiti vibhāgajaṃ vibhāgaṃ te na mṛṣyante ? asti hyayaṃ tatsiddhau nyāyaḥ—yadā hyavayave karmotpannaṃ avayavāntarādvibhāgaṃ karoti, na tadākāśādideśāt . yadā tvākāśādideśāt, na tadā'ayavāntarāditi sthitiḥ ..

### [2.6.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.40)

kiṃ kṛtā punariyaṃ sthitiriti cet—ucyate—yā hyavayavakriyā nabhobhāgavibhāgakāriṇī, nāsau dravyārambhakasaṃyogapratipakṣabhūtaṃ vibhāgamārabhamāṇā dṛśyate, dinakarakiraṇaparāmarśopajanitakamaladalavikāsakārikriyāvat . tadeva kathamiti cet—kamalasya mukulavikāsadaśayoḥ pratyabhijñāyamānatvenāvināśaniścayāt ..

### [2.6.41](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.41)

iyaṃ tu pāṭyamānavaṃśadalakriyā dravyārambhakasaṃyogapratidvandvibhūta vibhāgārambhikā, dravyānāraṃbhaka saṃyogapratidvaṃdvivibhāgajanikopalabhyate iti nāsau nabhaso vibhāgamārabhetetyata eṣā sthitirastīti vibhāgajavibhāgakalpanā kriyate ..

### [2.6.42](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.42)

saṃyogāntaṃ karmeti tāvat sthitam . anyathā hi tasya kālāntarasthāyitvaṃ, nityadravyasamavetasya ca nityatvaṃ syāt . tasmāt karmaṇo'cirajīvitvāt tadvināśakena saṃyogena bhavitavyam . uttarastu saṃyogaḥ pūrvasaṃyogoparame sati jāyate, nānyathā . na ca vibhāgavyatiriktaḥ kaścana saṃyogasya hantā samasti ..

### [2.6.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.43)

karma tūttarasaṃyogajanmanirjñātakauśalam .  
na hi prāktanasaṃyogavināśāya prakalpate ..

### [2.6.44](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.44)

tasmāt vibhāgenaiva saṃyogavirodhinā bhavitavyam ..

### [2.6.45](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.45)

yadadhikaraṇo vibhāgaḥ tadadhikaraṇameva saṃyogamupaśamayati, na tvaṅgulivibhāgaḥ kuṇḍabadarasaṃyogopamardāya prabhavatītyataḥ na vaṃśadalavṛttivibhāgaḥ dalākāśasaṃyogamupahantumalamiti nūnaṃ dalākāśasaṃyogavairiṇā dalākāśavibhāgena bhavitavyam ..

### [2.6.46](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.46)

tadidānīṃ tasyotpattikāraṇacintāyāṃ kriyāyāṃ—vaṃśadalavibhāgamātro pajanane caritārthatvāt, taṃ nirmāya vibhāgāntaranirmāṇe viramya vyāpārāsaṃvedanāt, avaśyaṃ vaṃśadalavibhāga eva pratyāsannatayā dalākāśavibhāgārambhako'bhyupagamanīyaḥ . evamanabhyupagame karmanityatvaprasaṅgāditi ..

### [2.6.47](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.47)

atra vadanti . na karmanityatvaṃ anabhyupagamyamāne'pi vibhāgaje vibhāge bhaviṣyati; uttarasaṃyogasya karmavināśahetorastitvāt . pūrvasaṃyogānuparame kathaṃ tadutpāda iti cet; bāḍham ! uparata eva pūrvasaṃyogaḥ . kastasyoparamaheturiti cet—

### [2.6.48](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.48)

karma hyuttarasaṃyoganimittaṃ yadupeyate .  
tadeva pūrvasaṃyogadhvaṃsakāri bhaviṣyati ..

### [2.6.49](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.49)

na yajjanane śaktaṃ aśaktaṃ tadvināśane .  
heturdahanasaṃyogaḥ pākajotpādanāśayoḥ ..

### [2.6.50](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.50)

yathā ca vibhāge'dhikaraṇaniyamaḥ, yadādhāro vibhāgaḥ, tadādhārameva saṃyogaṃ niruṇaddhi; tathā kamaṃṇyapi niyamaḥ . karmāpi svāśrayasya yadanya diksaṃyoganibandhanaṃ, tat tadviruddhadigvṛtteḥ saṃyogasyopamardakamiti nātiprasaṅgaḥ . evaṃ karmāviṣṭasyottarasaṃyogadarśanamadūṣaṇaṃ, vigantarasaṃyogasya tenopamardanāt ..

### [2.6.51](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.51)

api ca yadeva karma vaṃśadalanavibhāgakāri kathyate, tadeva dalākāśavibhāgakāri bhaviṣyati . ko doṣaḥ ?

### [2.6.52](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.52)

nanu ! vyomavibhāgakāri karma, na dravyārambhakasaṃyogapratyanīkabhūtavibhārambhakaṃ, ambhoruhakarmavat ityuktam—satyamuktam, ayuktaṃ tu— śatapatrapatrakarmaṇo'pi dravyārambhakasaṃyogapratikūlavibhāgārambhakatvāt . tacca karma kuḍmalakamalāt vikacakamalasyānyatvaniścayānniścitam ..

### [2.6.53](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.53)

nanu ! tadevedamaravindamiti saṃdehaviparyayarahitatāmarasapratyabhijñādarśanāt kathaṃ saṃkocavikāsadaśāmātrabhedāt tadanyatvamiti kṛtamanayā durā śayā . śarīre'pi suspaṣṭopalabhyamānaśaiśavayauvanavārdhakādidaśābhedabhinna svarūpe pratyabhijñānadarśanāt . na ca śarīrakuśeśayayoḥ viśeṣaleśamatikṛśamapi paśyāma iti kutastadekatvam ..

### [2.6.54](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.54)

bhavatu vā puṇḍarīkasyāvināśaḥ ! nidarśanamātramidaṃ tu varṇitam, na tu pratibaddhaḥkaścana heturastītyabhyadhāyi, yena vaṃśadalakarmaṇaḥ kokanadapallavakarmasāmyaṃ kalpyeta . kriyātvaṃ tvaprayojakameva, tatkarmaṇāṃ vicitrakāryahetutvāt ..

### [2.6.55](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.55)

yadi vā nānyo vaṃśadalavibhāgaḥ, nānyaśca tatkāryo dalākāśavibhāgaḥ . kintu—

### [2.6.56](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.56)

eka eva vibhāgo'yaṃ bhedo'syāśrayabhedataḥ .  
ekatra deśe'vasthānāt vyomno vaṃśadalasya ca ..

### [2.6.57](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.57)

samānadeśe vṛttitvaṃ mūrtānāṃ hi viruddhyate .  
vyomnassarvagatatvāttu vidyate tatra sannidhiḥ ..

### [2.6.58](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.58)

ekadeśāśrayatve tu yadekasmādvibhāgakṛt .  
tadevānyata ityasti na vibhāgo vibhāgajaḥ ..

### [2.6.59](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.59)

apare punaḥ vibhāgajavibhāgaparākaraṇopārūḍharabhasāḥ saṃgirante— tiṣṭhatu tāvat dūrata eva vimāgajo vibhāgaḥ . karmajo'pi na vibhāgo nāma kaścidasti . saṃyogavirodhini tasminnabhyupagamyamāne mudgarādivat pūrva siddhatā'vaśyaṃbhāvinī . tataśca pūrvasiddho vibhāgaḥ saṃyogamunmūlayatīti ghaṭamudgarayoriva saṃyogavibhāgayorekatra yugapadupalabdhirbhaveta . na caivamasti . tasmāt saṃyogābhāvaviṣaya eva vibhaktapratyaya iti na vibhāgālambanatāṃ pratipadyate ..

### [2.6.60](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.60)

satyapi vibhāge tasmin kṣaṇe saṃyogasyāvināśāt na bhavati vibhaktapratibhāsaḥ . kṣaṇāntare ca saṃyogavināśe sati bhavatītyanvayavyatirekābhyāṃ saṃyogābhāvaviṣaya evāvasīyate ityato na pratyakṣagamyatā nibhāgasya . saṃyogabhaṅgaliṅgena ca tatparikalpanakriyeva taṃ hinastīti purastādupapāditam ..

### [2.6.61](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.61)

kathaṃ tarhi vibhāgajatvaṃ śabdasya bhāṣyakāra udāhṛtavān ? ucyate— trividhaṃ kāraṇaṃ kāryotpattiṃ prati vidhatte—samayāyikāraṇaṃ, asamavāyikāraṇaṃ, nimittakāraṇaṃ cetiḥ tatra samavāyikāraṇaṃ taducyate, yatrāśritaṃ kāryamupalabhyate—yathā paṭasya tantavaḥ ..

### [2.6.62](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.62)

asamavāyikāraṇaṃ tu dvividham—kāryaikārthasamavāyalakṣaṇayā pratyāsattya . pratyāsannaṃ, kāraṇaikārthasamavāyalakṣaṇayā vā saṃbaddham . tatra kāryaikārthasamavāyena pratyāsannaṃ yathā—paṭasya tantusaṃyogaḥ . kāraṇaikārthasamavāyena tu pratyāsannaṃ yathā—paṭarūpasya tanturūpamiti ..

### [2.6.63](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.63)

avadhṛtakāraṇaṃ ca tadasamavāyikāraṇamāśrayaṇīyaṃ, ato buddhijanmani satyapyekārthamamavāye nānyeṣāmātmaguṇānāmicchādīnāsamamavāyikāraṇatvaṃ, api tvavaghṛtasāmarthyasyātmamanassaṃyogasyaiveti ..

### [2.6.64](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.64)

samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ tu kāryotpattau nirjñātasāmarthyaṃ yat kāraṇaṃ tat nimittakāraṇamucyata iti ..

### [2.6.65](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.65)

evaṃ sthite śabdasya nityatve niraste, kāryatve ca sādhite tadutpattau ākāśaṃ tāvat samavayikāraṇam . nimittakāraṇāni tu bhūyāṃsi santyeva . asamavāyikāraṇaṃ tu cintyam . taccākāśāśritamavaśyam . anyathā pratyāsattyabhāvāt . tadguṇāntarāṇāṃ ca vibhutvādīnāṃ anavadhṛtaśaktitvāt vaṃśadalapāṭanasamanantaraṃ ca śabdotpādadarśanāt evaṃ manyāmahe ..

### [2.6.66](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.66)

kriyā yadaiva saṃyogaṃ hanti vaṃśadalāśritam .  
tadaiva gagane kaṃcit karotyatiśayaṃ dhruvam ..

### [2.6.67](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.67)

ākāśātiśayo yaśca kriyājaḥ śabda kāraṇam .  
asau vibhāganāmeti śabde tajjanyatocyate ..

### [2.6.68](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.68)

tadevametat yathāgamamācāryamatamabhihitamasmābhiḥ ..

### [2.6.69](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.69)

etacca matimadbhivicāraṇīyam—kimākāśātiśayamātraṃ kiṃcit asamavāyikāraṇam, uta yathā mudgaradaṇḍasaṃyogakārye śabde bherīgaganasaṃyogasyāsamavāyikāraṇatvam, evaṃ vaṃśadalavibhāgakārye tasmin dalagaganavibhāgasyeti . dalākāśavibhāgo'pi kiṃ dalavibhāgajaḥ, uta karmaja eveti ..

### [2.6.70](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.70)

sarvathā kaścidasādharaṇo dharmaḥ saṃśayaheturudāhartavya itīyatā naḥ prayojanam ..

### [2.6.71](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.71)

virūddhā pratipattiḥ vipratipattiḥ . astyātmetyeke, nāstyātmetyapare . seyaṃ vipratipattirūpalabhyamānā—viśeṣasmaraṇadvāreṇa saṃśayamāvahati . na ceha kaścidanugato vyāvṛtto vā dharmaḥ saṃśayakāraṇaṃ, api tu vipratipattireveti . kiṃ tatrāpi tripadaparigraheṇa lakṣaṇavarṇanam, ekenaiva vā padeneti pūrvavadācāryadvayamatamanusaraṇīyam ..

### [2.6.72](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.72)

upalabdhyavyavasthātaḥ khalvavapi bhavati saṃśayaḥ . saccodakamupalabhyate yathā hradādiṣu . kvacidasacca bhāskarakaranikarapratiphalanataralitāsu marusthālīṣu . tadevamupalabdhekhyavasthitatvāt kvacidupalabhyamāne bhavati saṃśayaḥ—kimidaṃ sadupalabhyate, kimasaditi ..

### [2.6.73](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.73)

anupalabdhyavyasthātaśca bhavati saṃśayaḥ . kiṃcidasadeva nopalabhyate nabhaḥsamādi . kiṃcitsadapi nopalabhyate mṛdantaritaśaṅkumūlajalādi . tadanyatrānupalabhyamāne saṃśete pumān, kimidamasadeva nopalabhyete, uta saditi ..

### [2.6.74](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.74)

avyavasthaśabdenātra pūrvaṃ paryāyeṇa pravṛttasadasadāśritaviśeṣādarśanaṃ sūcitam; idānīṃ punaḥ arthakriyāsamarthatādirviśeṣadarśanaśūnyacetasāṃ upalabdhyanupalabdhimātropapatteḥ saṃśayo bhavatīti varṇyate . na caivaṃ sati sarvatrānāśvāsa iti śaṅkanīyam, yathānubhavaṃ saṃśayābhyupagamāt . sarvatra ca tadutpādakaviśeṣāgrahaṇatatsmaraṇādikāraṇasānnidhyāsaṃbhavāditi ..

### [2.6.75](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.75)

atrāpi padatrayeṇa ekena vā padena lakṣaṇopapādanaṃ pūrvavaddraṣṭavyam ..

### [2.6.76](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.76)

nanu ca ! upalabdhyanupalabdhī sadasato; samāna eva dharma iti pūrveṇa gatārthatvam—naitat—pūrvanirdiṣṭasyordhvatvāderdharmasya jñeyasthatvāt, upa labdhyanupalabdhyīśca jñātṛsthatvāt ..

### [2.6.77](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.77)

ata eva ca mānasamimaṃ saṃśayamācakṣate, na bāhyadharmisaṃbaddhasādhāraṇordhvatādidharmādhigamādhīnasaṃśayavat bāhyendriyajam ..

### [2.6.78](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.78)

nanu ca ! upalabdhitvaṃ anupalabdhitvaṃ vā'tra saṃśayakāraṇam . taddhi na jñātari vartate, kintu buddhāviti kathamayaṃ viśeṣaḥ—satyamevam— asamānadharmo'pyupalabdhitādikaḥ yadāśritaḥ, taddhi boddhari vartate . ato viśeṣāt pṛthageva kathyate . yathā hyasādhāraṇatāśrayaḥ, evaṃprakārameva ca viśeṣamāśritya kiṃcit paṃcavidhatvaṃ vipaṃcyate ..

### [2.6.79](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.79)

paramārtatastu sarvatrānugatasaṃbandho duṣpariharaḥ, viśeṣasmaraṇajanyatvātsaṃśayasya . viśeṣāṇāṃ ca yena saha pūrvaṃ darśanamabhūt, tasminnanupalabhya māne smaraṇāsaṃbhavāt . atastasyānekaviśeṣānugāmitvāt samānatvamaparihāryam . ata eva cākṣiptasāmānyavācinaṃ samānaśabdaṃ sāmānyalakṣaṇe vyācakhyurācāryā ityalamativistareṇa ..

### [2.6.80](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.80)

iti paṃcavidhaḥ prapaṃcitaḥ  
muninā darśita eṣa saṃśayaḥ .  
phalavadvyavahārahetutāṃ  
anumānāṅgatayā vibharti yaḥ ..

### [2.6.81](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.81)

anumānirapekṣa eva vā  
kila dṛṣṭe viṣaye'rthasaṃśayaḥ .  
vahati vyavahāravartanīṃ  
iti pūrva ca vicāritaṃ budhaiḥ ..

### [2.6.82](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.82)

—iti saṃśayaparīkṣā—

### [2.6.83](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.83)

yamarthamadhikṛtya prarvatate tatprayojanam .. 1-1-24 ..

### [2.6.84](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.84)

yamityatra deśakālapuruṣadaśābhedabhinnaprayojanaviśeṣavyāptaye vīpsā draṣṭavyā . arthaḥ—arthyamānaḥ ucyate, na vasturūpa eva, abhāvasyāpi prayo janatvasaṃbhavāt . adhikāraḥ—arthasya vyavasāyaḥ . yaṃ yamarthaṃ āptavyaṃ hātavyaṃ vā'dhikṛtya vyavasāyaḥ pravartate, tatprāptaye parihārāya vā ceṣṭate puruṣaḥ—tat prayojanamiti ..

### [2.6.85](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.85)

tacca gauṇamukhyabhedena dvividham . mukhyaṃ sukhaprāptiḥ, duḥkhaparihāraśca . tatsādhanaṃ tu gauṇam . sukhasādhanamapi candanadhanasārahāramahilādi prāptavyatvāt mukhyatvena yadā vivakṣitaṃ bhavati, tadā tadavāptyupāye gauṇatā draṣṭavyā ..

### [2.6.86](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.86)

tacca prayojanaṃ deśakālapuruṣaśābhedādavyavasthitaṃ bhavati . tadyathā grīṣme marusthale niśātamalātakanikaramiva kirati kiraṇamiṣeṇa pūṣaṇi, tṛṣāturasya tuṣārakaṇotkaradanturamambu paramaṃ sukhasādhanam, tadeva śiśire sakalajagatkampakāriṇi dāruṇasamīraṇaśithilīkṛtanīreṣu kāśmīreṣu śleṣmopacayajanitajaḍimajaṭharaśikhinaḥ khedāya jāyate . tasyādaniyata evāyaṃ sukhaduḥkhasādhanabhāvo bhāvānām ..

### [2.6.87](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.87)

yadyapi ca yadekadā sukhasādhanamiti viditamupayuktam, atikrāntaṃ vastu tat—tathāpi tajjātīyatvaliṅgāvadhṛtasukhasādhanabhāve bhāvāntare'di pravartanta eva tadarthinaḥ ..

### [2.6.88](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.88)

nanu ! prayojanasya pravartakatvamayuktam, sadasadvikalpābhyāmanupapatteḥ . sattve karṇanāsādivat—na tadarthā pravṛttiḥ . asattve tu khapuṣpā divat na tarām—naiṣa doṣaḥ—īpsājihāsāviṣayīkṛtasya tasya pravarta katvāt . na hi tat khapuṣpādivadasādhyam . nāpi śiraḥpāṇyādivat siddhameva . adi tu sādhyatvena buddhyupārūḍhaṃ tat pravartakamiti sarvalokasākṣikametat . tasmāt icchāviṣayīkṛtaṃ tat pravartakamiti yuktam ..

### [2.6.89](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.89)

itthaṃ pravartakatve prayojanasyopapadite muninā .  
bhagnā bhavanti sarve prerakapakṣāḥ parābhihitāḥ ..

### [2.6.90](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.90)

prayojanamato'khilaividhivacobhirādiśyate  
prayojananibandhanāstanubhṛtāmaśeṣāḥ kriyāḥ .  
krimerapi yathā tathā kimapi jīvitaṃ bibhrataḥ  
prayojanabahiṣkṛtaṃ na khalu ceṣṭitaṃ dṛśyate ..

### [2.6.91](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.91)

vaitaṇḍikaḥ prayatate nijapakṣasiddhyai  
tāṃ caiṣa veda parapakṣaniṣedhalabhyām .  
tasmādiyaṃ svamatasādhanavarjitā'pi  
yuktā prayojanavatī bhavituṃ vitaṇḍā ..

### [2.6.92](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.92)

—iti prayojanaparikṣā—

### [2.6.93](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.93)

laukikaparīkṣakānāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ .. 1-1-25 ..

### [2.6.94](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.94)

laukikaparīkṣakau vādiprativādinau dṛṣṭāntalakṣaṇaprastāvādveditavyau . na tu mūrkhapaṇḍitau, prakṛtāsaṅgateḥ . tayośca saṅgatyabhāvāt . tayośca yasminnarthe—bhāvasvabhāve abhāvātmake vā buddhisāmyaṃ—prayojyaprayojakabhāvavyavasthitasādhyasādhanadharmādhikaraṇatve—sādhyavyāvṛttipūrvakasādhanadharmavyāvṛttatāyāṃ vā tulyarūpā buddhiḥ sa dṛṣṭāntaḥ . tasya tathāvidhadharmādhāratvaṃ tadrahitatvaṃ vā vakṣyamāṇādudāharaṇalakṣaṇānmantavyam ..

### [2.6.95](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.95)

yathā cānumānalakṣaṇe tatpūrvakaṃ iti pratibandhagrahaṇopāyamātraṃ pratipāditam, tatsvarūpaṃ tu avayavalakṣaṇe nirṇītaṃ udāharaṇasādharmyāt sādhya sādhanaṃ hetuḥ tathā vaidharmyāt iti; evamiha vādiprativādiprasiddhimātraṃ dṛṣṭāntasya darśitam . rūpaṃ tu tasya dvividhamapi tatraiva vakṣyate sādhyasādharmyāttaddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam tadviparyayādvā viparītam iti ..

### [2.6.96](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.96)

anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt, yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭama—yathā ghaṭa iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ . yatpunaranityaṃ na bhavati; tat kṛtakamapi na bhavatyeva —yathā''kāśa iti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ . yathoktalakṣaṇavaikalyāttu dṛṣṭāntābhāsatā bhavati ..

### [2.6.97](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.97)

ābhāsabhedavibhavaḥ kathayiṣyate tu  
teṣāmudāharaṇalakṣaṇavākprasaṅge .  
ābhāsatā vacanadoṣakṛtā'pi kācit  
astīti sā'vayavalakṣaṇa eva vācyā ..

### [2.6.98](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.98)

dvividho'pi dṛṣṭāntaḥ sudṛṣṭibhiryatnato'dhigantavyaḥ .  
sa hi niścalaḥ phalanidheḥ anumānamahātaroḥ skandhaḥ ..

### [2.6.99](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.99)

—iti dṛṣṭāntaparīkṣā—

### [2.6.100](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.100)

tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ siddhāntaḥ .. 1-1-26 ..

### [2.6.101](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.101)

tantryate'nena padārthasthitiriti tantraṃ pramāṇamucyate . adhikaraṇam —āśrayaḥ . tantram adhikaraṇaṃ yasya saḥ, tantrādhikaraṇaḥ, pramāṇamūlaka ityarthaḥ . abhyupagamaḥ—svīkāraḥ, tasya saṃsthitiḥ itthaṃbhāvavyavasthā dharmaniyamaḥ—idamitthamiti; idamiti sāmānyanirdeśaḥ, itthamiti viśeṣanirdeśaḥ . evaṃ ca tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ—pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkṛtaḥ sāmānyaviśeṣavānarthaḥ siddhānta iti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati ..

### [2.6.102](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.102)

anye tu vyācakṣate—tantram—itaretarasaṃbaddhasyārthasamūhasyopadeśaḥ śāstram . adhikriyate ityadhikaraṇaṃ pakṣa ucyate . abhyupagamaḥ, yathokta eva . saṃsthitiśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate . tantrasaṃsthitiḥ adhikaraṇasaṃsthitiḥ, abhyupagamasaṃsthitiḥ ityanena tantranirdeśasāmyāt sarvatantraprati tantrasiddhāntayoḥsūcanam . itarābhyāṃ padābhyāṃ uttarayoḥ adhikaraṇabhyupāgamasiddhāntayoriti ..

### [2.6.103](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.103)

etattu apavyākhyānam . na hyevaṃ siddhāntacatuṣṭayānugataṃ kiṃcitsāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati . na cedaṃ vibhāgārthaṃ viśeṣasakṣaṇārthaṃ vā sūtram, tatpratipādanasyottarasūtraiḥ kariṣyamāṇatvāt . uktasya ca punarvacane prayojanābhāvāt . ataḥ pūrvaprakrameṇaiva siddhāntasya sāmānyalakṣaṇavarṇanaṃ śreyaḥ ..

### [2.6.104](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.104)

tasya svakaṇṭhena vibhāgamāha—

### [2.6.105](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.105)

sa caturvidhaḥ sarvatantrapratitantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthityarthāntarabhāvāt .. 1-1-26 ..

### [2.6.106](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.106)

catuṣprakāro hi siddhāntaḥ—sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhānta iti ..

### [2.6.107](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.107)

tatra—

### [2.6.108](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.108)

sarvatantrāviruddhaḥ svatantre'dhikṛto'rthaḥ sarvatantrasiddhāntaḥ ..

### [2.6.109](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.109)

atra tantraśabdena śāstramuccate svaśāstre ya upadiṣṭo'rthaḥ, sarvaśāstrāvirūddhaśca sa sarvatantrasiddhāntaḥ . yathā—cākṣuṣaṃ pramāṇamiti ..

### [2.6.110](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.110)

nanu atrāpi vividante . brahmavādināṃ hi sarvaiveyaṃ avidyā . avidyā ca kathaṃ pramāṇamiti—na—vyavahārāvasthāyāṃ tairapi tatprāmāṇyā bhyupagamāt saṃkhyālakṣaṇaviṣayavipratipattistu pratiśāstraṃ bhavatu . cākṣuṣaṃ pramāṇaṃ itīyati sarvavādināmavivādaḥ ..

### [2.6.111](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.111)

tantre adhikṛto'rtha iti varthate . yathā'smākarmāśvarecchāpreritaparamāṇunirmitāni samānatantre kaṇavratamate tathaiva siddhāni, paratantre ca saṃkhyāśāstre tathā nābhyupagamyanta iti ..

### [2.6.112](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.112)

yathā vā guṇatrayātmikāyāḥ prakṛteḥ mahadahaṅkarādirūpeṇa bhūtasarga ti sāṃkhyānāṃ svatantrasiddho'rthaḥ; samānatantre'pi pātaṃjale yogāśātre siddha eva, paratattre tu vaiśeṣikādimate na siddha iti ..

### [2.6.113](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.113)

nanu ! asya kathaṃ pramāṇamūlatā—sthāne praśnaḥ, satyametat— āsmākīne hi pratitantrasiddhānte pramāṇamūlatvaṃ yathārthameva . sāṃkhyasiddhāntasya tu pramāṇa—

### [2.6.114](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.114)

mūlatvābhāve'pi paratantratvakhyāpanāyodāhṛtaḥ .  
tadarbhiprāyeṇa vā'sya pramāṇamūlatā vaktavyeti ..

### [2.6.115](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.115)

yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhaḥ sā'dhikaraṇasiddhāntaḥ .. 1-1-30 ..

### [2.6.116](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.116)

prakriyata iti prakaraṇaṃ—pakṣa ucyate . yasyārthasya siddhau satyāṃ prakaraṇāntarasiddhiḥ bhavati—so'dhikaraṇasiddhāntaḥ, tadadhikaraṇānāmarthāntarāṇāṃ siddheḥ ..

### [2.6.117](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.117)

kaḥ punaḥ yatsiddhau iti sarvanāmnā pratyavamṛśyate, pakṣaḥ heturvā ? kiṃcātaḥ ? pakṣaḥ kathaṃ pakṣāntarasiddhaye kalpate . hetunā hi pakṣasiddhiḥ kriyate, na pakṣeṇa hetoḥ . hetostvadhikaraṇasiddhāntatve kathaṃ siddhāntāśrayā nyāyapravṛttiriti taduddeśaprayojanaṃ varṇitam . nyāyo hi hetureva . sa eva cādhikaraṇasiddhāntaḥ . na ca heturhatvāśraya iti ..

### [2.6.118](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.118)

ucyate—ubhayathā'pyadoṣaḥ . heturapi kvacit pakṣībhavati, pakṣo'pi hetūbhavatyeva . tatra tāvadāṃjasyena hetvadhīnā pakṣasiddhiriti hetureva sarvanāmnā'vamṛśyate . tatsiddhāvanyaprakaraṇasiddheḥ sa evādhikaraṇasiddhāntaḥ ..

### [2.6.119](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.119)

kathaṃ tarhi tadāśrayā nyāyapravṛttiḥ ?—ucyate—heturapi tadanyatarā siddha iva sādhyamānatvāt pakṣībhavan nyāyāntarāśrayatāṃ pratipatsyate ..

### [2.6.120](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.120)

api vā—pakṣa eva sarvanāmnā'vamṛśyamānaḥ bhavatvadhikaraṇasiddhāntaḥ . sa ca spaṣṭa eva nyāyasyāśrayaḥ . sa ca sidhyan pakṣāntarāṇyākṣipanneva siddhyatītyadhikaraṇasiddhāntatāṃ bhajate ..

### [2.6.121](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.121)

tasyodāharaṇaṃ—indriyavyatiriktaḥ jñātā, darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāditi . atra indriyavyatirikte jñātari siddhyati, tadanuṣaṅgīṇya rthāntarāṇyapi siddhyanti—nānā indriyāṇi, niyataviṣayāṇi; guṇavyatiriktaṃ dravyaṃ—ityevamādīni ..

### [2.6.122](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.122)

aparīkṣitābhyupagamāt tadviśeṣaparīkṣaṇaṃ abhyupagamasiddhāntaḥ .. 1-1-31 ..

### [2.6.123](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.123)

atra aparīkṣitābhyupagamāt iti yathāśrutapaṃcamīnirdeśamanurudhyamānāḥ, pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkṛto'rthaḥ siddhāntaḥ—iti ca sāmānya lakṣaṇamanusarantaḥ kecit evaṃ vyācakṣate—dharmiṇaḥ śabdādeḥ nityānityatvavicāracarcāyāṃ aparīkṣitasyaiva—ākāśaviśeṣaguṇatvādidharmaparīkṣārahitasyaivā'bhyupagamaḥ kartavyaḥ . tato'parīkṣitābhyupagamāt kiṃ siddhyati ?—ucyate—tadviśeṣaparīkṣaṇamiti . tadgatanityānitvatvaparīkṣaṇaṃ hi sāmānyena dharmiṇyupādīyamāne vyomaviśeṣaguṇatvādidharmaparīkṣārahite satyupapadyate . yadi punarākāśaviśeṣaguṇatvaviśiṣṭaḥ śabdaḥ dharmitvenopādīyate paraṃ pratyasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣo bhavediti ..

### [2.6.124](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.124)

evamapi kṛte yadi purodharmiṇaṃ vikalpayet—kīdṛśasya sataḥ śabdasya bhavatā nityatvaṃ sādhyate—dravyasya, guṇasya veti . sa evaṃ vikalpayan arthāntaragamanāttāvat parājita eva bhavati . jitamapyenaṃ punarjetuṃ sva buddhyatiśayacikhyāpayiṣayā, parabuddhyavajñayā ca vādī bravīti—astu dravyaṃ śabda iti ..

### [2.6.125](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.125)

etattu vyākhyānaṃ na buddhyāmahe . evaṃ vyācakṣāṇānāmeṣāṃ abhyupagamasiddhānta iti ko nu vyavasita iti . yadi tāvat anityaḥ śabda iti dravyatvaguṇatvādiviśeṣarahitaḥ śabdākhyadhaminirdeśo yaḥ prathamamupāttaḥ, sa evābhyupagamasiddhāntaḥ . tatra abhyupāgamārthaḥ krīdṛśaḥ, kaśca pratitantrasiddhāntādasya viśeṣaḥ ..

### [2.6.126](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.126)

athāstu dravyaṃ śabda iti svabuddhyatiśayābhimānena paścādabhyupagamyamānadravyatvaviśiṣṭaśabdanirdeśaḥ abhyupagamasiddhāntaḥ, tarhi sūtram, aparīkṣitābhyupagamāt iti na yojitam, anyatraiva taissūtrārtho nīta iti ..

### [2.6.127](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.127)

tasmādevaṃ vyākhyāyate—aparīkṣitābhyupagama eva svamatikauśalyena kriyamāṇaḥ abhyupagamasiddhāntaḥ—astu dravyaṃ śabda iti . pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkaraṇaṃ tu sāmānyalakṣaṇe prauḍhavādyabhiprāyeṇaiva yojyam . dravyatvamapi pramāṇamūlaṃ śabdasya bhavatu; tathāpi tasyānityatvamiti . kila niravayavaṃ dravyaṃ anityamiti nāstyeva, śabdasya tu tādṛśasyāpyanityatvamahaṃ sādhayāmīti ..

### [2.6.128](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.128)

kathaṃ tarhi paṃcamī ? kiṃ paṃcamyā ! vastu tāvadīdṛśaṃ yathā vyākhyatamasmābhiḥ ..

### [2.6.129](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.129)

paṃcamyapi cetthaṃ yojyate . kimarthaṃ punarayamaparīkṣita eva śabdagatadra vyatvābhyupagamaḥ kriyata iti pṛcchate uttaraṃ paṃcamyā'bhidhīyate—yasmādaparī kṣitābhyupagamāt tadviśeṣānityatvaparīkṣaṇamavakalpate, tasmādaparīkṣitābhyu pagamo'pi abhyupagamasiddhānta iti . na tu tadviśeṣaṇaparīkṣaṇameva sāmā nādhikaraṇyanirdeśāt abhyupagamasiddhānta iti mantavyaṃ, parīkṣaṇasya siddhāntāśritatvāt . tasmāt tadviśeṣaparīkṣaṇārthaḥ aparīkṣitābhyupagamaḥ prauḍhavādinā kriyamāṇaḥ abhyupagamasiddhānta iti sūtrārthaḥ . itthameva ca tatra tatra pravādukānāṃ vyavahāraḥ ..

### [2.6.130](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.130)

imāśca siddhāntabhidāścatasraḥ  
nyāyapravṛtteḥ prathamaṃ nimittam .  
pravartate naiva parīkṣakāṇāṃ  
anāśritā nyāyakathā kadācit ..

### [2.6.131](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.131)

—iti prayojanaparikṣā—

### [2.6.132](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.132)

iha hi svayamavagatamarthaṃ anumānena parasmai pratipādayatā sādhanīyasyārthasya yāvati śabdasamūhe siddhiḥ parisamāpyate, tāvān prayoktavyaḥ . tameva ca parārthānumānamācakṣate nītividaḥ ..

### [2.6.133](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.133)

nanu ! naiva parārthānumānaṃ nāma kiṃcidastiḥ vaktrapekṣayā; śrotrapekṣayā vā tadanupapatteḥ ..

### [2.6.134](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.134)

vaktrānvamāyi sa hyarthaḥ nedānīmanumīyate .  
śrotuḥ svārthānumānaṃ tat vākyāvagatihetukam ..

### [2.6.135](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.135)

yathā pratyakṣato dhūmaṃ dṛṣṭavā'gnimavagacchati .  
tathā tadīyādvacanāditi kasya parārthatā ..

### [2.6.136](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.136)

āgamastveṣa bhidyeta kaścidarthopadeśakaḥ .  
kaścittatpratyayopāyanyāyamārgopadeśakaḥ .. iti ..

### [2.6.137](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.137)

satyam—na paramārthataḥ parārthamanumānamupapadyate . kintu dvividhaḥ pratipattā . svayamavagatayathāprakṛtaliṅgavyāptikaḥ, tadviparītaśca . tatra svayamavadhṛtapratibandhaṃ prati nopadiśyata evamanumānam, svata eva tasya tītyupapatteḥ . anavadhṛtavyāptikasya tu vyāptireva vyutpādyata iti taṃ prati parārthamanumānaṃ tadupadeśakaṃ vākyamevākhyāyate . tathā hi—

### [2.6.138](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.138)

vaktrā svapratyayenedaṃ na hi vākyaṃ prayujyate .  
paro madvacanādeva tamarthaṃ buddhyatāmiti ..

### [2.6.139](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.139)

kiṃ tvenamanumānena bodhayāmīti manyate .  
so'pi tadvacanānnaiva tamarthamavabuddhyate ..

### [2.6.140](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.140)

kintu vyāptimato liṅgāt svayaṃ tattu na paśyati .  
tatpratītyabhyupāyatvāt parārthamidamucyate ..

### [2.6.141](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.141)

ataśca śrotuḥ svārthānumānamevedam . vaktā tu tathā paraṃ pratipādayan parārthānumānaṃ prayuṅkta ityucyate ..

### [2.6.142](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.142)

na cānuvādamātraṃ tat vakturityupapadyate .  
yato vyāpriyate samyak parasya pratipattaye ..

### [2.6.143](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.143)

tenānadhigatārthopadeśakatvāt nānuvādamātram . svāvagamāpekṣayā tvanuvādatve nedānīmāptavacanaṃ ananuvādarūpaṃ kiṃcidbhavet, sarvasya svopalabdhipūrvakatvāditi ..

### [2.6.144](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.144)

tasmāt parārthānumānavākyopapatteḥ tadekadeśāḥ avayavā yuktā iti lakṣyante ..

### [2.6.145](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.145)

pratijñāhetūdāharaṇopanayananigamanānyavayavāḥ .. 1-1-32 ..

### [2.6.146](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.146)

etacca sūtramekameva sāmānyalakṣaṇamavayavānāmabhidhatte, vibhāgaṃ ca pramāṇānāmiva—pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti . tatra avayavāḥ, bhāgāḥ, aṃśāḥ, ekadeśāḥ ityevaṃ avayavaśabdaḥ sādhanīyārthapratipattiparyantavacanakalāpaikadeśatvamavayavānāṃ sāmānyalakṣaṇamācaṣṭe ..

### [2.6.147](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.147)

yadyapi caikavadanavinirgatānāṃ nisargabhaṅgurāṇāṃ adīrghāyuṣāṃ aparihāryakramajanmanāṃ varṇānāṃ drumāṇāmiva pāramārthikassamūho na samattyeva; tathāpi siṣādhayiṣitārthapratipādanarūpaikakāryopayogamūlīkṛtātmanāṃ teṣāṃ kālpanikaḥ kalāpaḥ pūrvameva vākyakalpanāvasare samarthita iti tadbhāgā api saṃbhavantyeva ..

### [2.6.148](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.148)

na ca padānāmevānumānavākyāvayavatvam, api tu khaṇḍavākyānām ekaikena padena pratijñodāharaṇādīnāmabhidhātumaśakyatvāt . hetuvacanaṃ tu ekamapi padaṃ kvacidbhavati—kṛtakatvāt—iti . tadapi vā saviśeṣaṇaṃ prayujyamānaṃ padasamudāyenaiva pratipādyate—vastutve sati kṛtakatvāt— iti ..

### [2.6.149](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.149)

udāharaṇavacanamapi ghaṭavat ityālasyādeva prayuṃjate . taddhi vyāptipradarśanāya evaṃ vaktavyam—yat kṛtakaṃ tat anityaṃ dṛṣṭaṃ, yathā ghaṭaḥ— iti ..

### [2.6.150](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.150)

tasmādavayavānāmavayatvameva lakṣaṇaṃ, na padatvam ..

### [2.6.151](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.151)

vibhāgo'pi pratijñādipadasannidhāvavayavaśruterevāvagamyate, pratijñādayaḥ paṃcāvayavāḥ, na nyūnāḥ nātiriktā iti ..

### [2.6.152](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.152)

nanu atra vivadante kecit nūnatāmavayavānāmācakṣate . tryavayavaṃ dvyavayavaṃ vā sādhanavākyaṃ vadantaḥ ..

### [2.6.153](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.153)

anye tu jijñāsā, saṃśayaḥ, śakyaprāptiḥ, prayojanam, saṃśayavyudāsa iti paṃcabhissaha pratijñādīn daśāvayavānāhuḥ ..

### [2.6.154](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.154)

ucyate—nyūnatā yathā'vasaraṃ pratisamādhāsyate . ādhikyamapyayuktam, jijñāsādīnāṃ aśabdasvabhāvatvena vākyāvayavatvāyogāt ..

### [2.6.155](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.155)

tathā hi—apratīyamāne'rthe pratītiprayojanasya pravartikā jijñāsā . sā cecchāsvabhāvatvādāntaraḥ pramātṛdharmaḥ na vākyāvayavaḥ ..

### [2.6.156](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.156)

arthakriyāsādhane'rthe vimarśaḥ saṃśayaḥ—kimevamayam, ayathaivamiti . so'pi jñānātmakatvānna vākyāvayavaḥ ..

### [2.6.157](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.157)

pramātuḥ pramāṇāni pravartamānāni prameyamarpayituṃ pārayantīti sambhāvanā śakyaprāptiḥ . sā'pi tathaiva na vākyāvayavaḥ ..

### [2.6.158](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.158)

prayojanaṃ saṃśayitasya nirṇayaḥ kathaṃ vākyāvayavatāṃ spṛśet ..

### [2.6.159](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.159)

saṃśayavyudāsastu pratyakṣopālambhaḥ . sa ca vacanasvabhāvatve'pi na sādhanavākyasyāvayavatvaṃ pratipadyate ..

### [2.6.160](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.160)

tadime saṃśayādayaḥ prakaraṇapravṛttihetavo bhavanti, na vākyāvayavā iti sūktaṃ pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavāḥ iti ..

### [2.6.161](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.161)

teṣām—

### [2.6.162](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.162)

sādhyanirdeśaḥ pratijñā .. 1-1-33 ..

### [2.6.163](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.163)

pratijñeti lakṣyanirdeśaḥ . sādhyanidaśa iti lakṣaṇam . śuddhasya dharmiṇo vā, dharmasya vā, dvayorvā svatantrayoḥ, dharmiviśiṣṭasya vā dharmasya sādhyatvānupapatteḥ dharmaviśiṣṭo dharmī sādhya ityanumānalakṣaṇe nirṇītametat . tasya nirdeśaḥ—parigrahavacanaṃ pratijñeti ..

### [2.6.164](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.164)

nanu ! sāvadhāraṇatvādvākyānāṃ kiṃ sādhyanirdeśa eva pratijñetyavadhāraṇam, uta pratijñaiva sādhyanirdeśa iti ..

### [2.6.165](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.165)

yadi sādhyasideśa eva pratijñetyavadhāryate, tadā yata evakārakaraṇam, tato'nyatrāvadhāraṇamiti pratijñā niyamyate, sādhyanirdeśaṃ mā hāsīriti, sādhyanirdeśastvaniyamita iti pratijñāmapahāyāpi bhavedityativyāpakaṃ lakṣaṇam ..

### [2.6.166](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.166)

atha pratijñaiva sādhyanirdeśa ityavadhāryate, tataḥ sādhyanirdeśo niyamyate pratijñāṃ mā tyākṣīditi . pratijñā tvaniyamiteti sādhyanirdeśamapahāyāpibhavediti sādhyanirdeśena pratijñāyā avyāptatvāt avyāpakaṃ lakṣaṇamiti ..

### [2.6.167](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.167)

tadetadayuktam . na hi sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇaṃ bhavati . yathā eṣa panthāḥ srughnaṃ gacchati iti . na hi tatra—eṣa eveti, srughnameveti vā gacchatyeveti vā niyantuṃ śakyata iti ..

### [2.6.168](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.168)

athāpi avadhāraṇamamaśyāśrayaṇīyaṃ, tadbhavatu—sādhyanirdeśa eva pratijñati . na cātivyāptiḥ, pratijñāmapahāyānyatra sādhyanirdeśasyādarśanāt . aniyamito'pyasāvanyatra na ca dṛśyate eveti . tasmāt sādhyatirdeśa eva pratijñeti sthitam . tadyathā—anityaśśabda iti ..

### [2.6.169](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.169)

nanu ! atrāpi kimanitya eva śabdaḥ, ityavadhāraṇam, uta śabda evānitya iti . tatra anitya eva śabda ityukte, tadgatadharmāntaratiraskārāt, kṛtakatvamapi tatra na bhavedityasiddho hetuḥ . śabda evānityaḥ iti tvavadhāryamāṇe ghaṭādāvanityatvapratiṣedhādanvayaśūnyatā hetoḥ syāditi —naiṣa doṣaḥ—niravadhāraṇasyāpi vacanaprayogasya darśitatvāt . anitya eva śabda ityavadhāraṇe vā nānityatvavyatiriktatadaviruddhakṛtakatvādyaśeṣa dharmāntaraniṣedhastatra vidhīyate . kintu, tadviruddhanityatvamātraniṣedha eva —anitya eva śabdaḥ, na nitya ityarthaḥ . taduktam ślo. vā. anu-55—

### [2.6.170](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.170)

niyamastadviruddhācca kalpyate, nāvirodhinaḥ

### [2.6.171](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.171)

iti .. tasmānna hetorasiddhatvam ..

### [2.6.172](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.172)

nanu ! sādhanavākye pratijñāvacanamasamaṃcatam, asādhanāṃgavacanatvāt . hetudṛṣṭāntavacanābhyāṃ hi sādhyasiddheḥ te eva vaktavye . na ca svapratipattāvupalabdhaṃ sarvameva parasmai ākhyeyam . ākhyāne vā dharmimātramākhyāyatām . svapratipattau hi pūrvaṃ parvatādeḥ śuddhasya dharmiṇo grahaṇam . siṣādhayiṣitahutavahādidharmaviśeṣarūṣitavapuṣaḥ evamabhyupagame'numānavaiphalyaprasaṅgāt . ataḥ kathaṃ prathamameva sādhyadharmādhyāsitasvarūpadharminirdeśakaraṇam ..

### [2.6.173](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.173)

api ca vivādādeva pratijñārthau labhyate iti kiṃ svakaṇṭhoktena tena prayojanam ..

### [2.6.174](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.174)

ucyate—svapratipattimanusaratā parasya pratipattirutpādanīyeti svapratipattau prathamamupalabdho dharmī tāvat ākhyeya eva . anucyamāne hi dharmiṇi niradhikaraṇo hetuḥ kvasādhyaṃ sādhayet . dharmiṇyanavacchinne ca dharmamātre'numānamanarthakam, avivādasiddhatvāt; asti hi yatra kvacit anityatvamiti ..

### [2.6.175](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.175)

āśrayāsiddhaśca dharminirdeśādvinā heturnavediti avaśyanirdeśyo dharmo ..

### [2.6.176](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.176)

yadyapi dharmimātradarśanameva prathamamabhūt; tathāpi kiṃ sādhayitumeṣa hetuḥ prayukto bhavet ityupaplavaśamanāya sādhyadharmanirdeśo'pi kartavyaḥ . śabdaḥ kṛtakatvāditi hi prayujyamānaṃ tadidaṃ andhapadamivāsādhanaṃ bhavet ..

### [2.6.177](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.177)

atha vyāptipradarśanapravaṇena yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ iti dṛṣṭāntavacasā, tasmādanityaḥ iti nigamanavacanena vā viraṃsyati sa upaplava iti—tathāpi śrotṛbubhutsoparamapariśramaphale sādhanavākye sādhanādhigamākāṅkṣāsaṃpādanāya sādhyaṃ nirdeṣṭavyam . na hi śabda ityetāvatyukte tatra sādhanamākāṅkṣati kaściditi sādhanavacanāvasaratatprayogasāphalyotpādanāyaiva nūnaṃ anityaḥ śabdaḥ iti pratijñāvacanaṃ prayoktavyam ..

### [2.6.178](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.178)

yacca vivādādeva pratijñārthasya labdhatvamabhidhīyate; tadabhyupagamanameva śabdāntareṇa pratijñāyāḥ . yataḥ viruddho vādaḥ vivādaḥ . eka āha nityaḥ śabdaḥ; itarastu anityaḥ ityāha . so'yaṃ pakṣapratipakṣaparigraho vivādaḥ pratijñaiva . sa tu pakṣapratipakṣaparigrahaḥ tadahareva bhavatu, dināntare veti kimanena viśeṣeṇa . aparihāryaṃ pratijñāvacanamiti ..

### [2.6.179](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.179)

pratijñaiva ca pakṣa ityucyate . tadevaṃvidhe pakṣalakṣaṇe pradarśite balāt pakṣābhāsāḥ pratikṣiptāḥ bhavanti . tadyathā—anuṣṇo'gniḥ iti pratyakṣaviruddhaḥ pakṣaḥ . na rūpagrāhi cakṣuḥ iti anumānaviruddhaḥ ..

### [2.6.180](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.180)

śabdaviruddhastu bahuśākhaḥ—brāhmaṇena surā peyā ityagāmaviruddhaḥ . janayitrī me vandhyā pitā me brahmacārī iti dharmidharmapadayoreva vipratiṣedhāt svavacanaviruddhaḥ . na candraḥ śaśī iti lokaprasiddhiviruddhaḥ ..

### [2.6.181](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.181)

upamānaviruddhastu—na gavayapadavācyo'yaṃ gosadṛśaḥ iti . aprasiddhaviśeṣaṇaḥ nabhaḥkusumakṛtāvataṃsaḥ caitraḥ iti . aprasiddhaviśeṣyaḥ sugandhi gaganakamalam iti . aprasiddhobhayaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ vandhyā sutaḥ iti ..

### [2.6.182](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.182)

yatrāpi viśeṣyaṇayorūbhayorapi pramāṇantarataḥ svarūpaṃ niścitameva, tannirdeśo'pi pakṣābhāsa eva—śītaṃ tuhinaṃ, uṣṇo'gniḥ iti sādhyatvābhāvena anumānaprayogāvasaravirahāditi . iyameva ca sā siddhasādhyatocyata iti ..

### [2.6.183](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.183)

ye caite pratyakṣaviruddhatādayaḥ pakṣadoṣāḥ, ye ca vakṣyamāṇāḥ sādhanavikalatvādayo dṛṣṭāntadoṣāḥ, te vastusthityā sarve hetudoṣā eva . prapaṃcamātraṃ tu pakṣadṛṣṭāntadoṣavarṇanam . tathā cābādhitatvaṃ hetulakṣaṇamevoktam . dṛṣṭāntaduṣṭatayā ca hetoreva lakṣaṇaṃ anvayavyatirekayoranyat hīyata iti, sarve ca te hetudoṣā eva ..

### [2.6.184](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.184)

ata eva ca śāstre'smin muninā tattvadarśinā .  
pakṣābhāsādayo noktāḥ hetvābhāsāstu darśitāḥ ..

### [2.6.185](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.185)

kaściddhetvanapekṣo'pi pakṣamātrapratiṣṭhitaḥ .  
bodho'numānārūpasya svāvākyādikṛto yathā ..

### [2.6.186](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.186)

evaṃ lakṣaṇako heturiti tatsvarūpāvadhāraṇaṃ sati tadabhidhāyakaṃ vacanaṃ mukhameva lakṣyate ityarthātmakahetulakṣaṇaṃ tāvaducyate—

### [2.6.187](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.187)

udāharaṇasādharmyātsādhyasādhanaṃ hetuḥ .. 1-1-34 .. iti ..

### [2.6.188](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.188)

nanu ! arthātmako hetuḥ anumānam . tacca lakṣitameva pūrvam— tatpūrvakaṃ trividhamanumānam iti—satyam—tatra tatpūrvakaṃ iti sarvanāmnā parāmṛṣṭapratyakṣamūlatopavarṇanena pratibandhaparicchedopāyamātranirūpaṇaṃ kṛtam . iha tu pratibandhasvarūpamapi pratipādyate ..

### [2.6.189](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.189)

tatrā hi arthātmake hetau lakṣye paṃcamīmapāsya uvāharaṇasādharmye sādhyasādhanaṃ hetuḥ iti sūtraṃ paṭhanti . vyācakṣate ca sādharmyaṃ heturityucyamāne gandhavattvāderasādhāraṇahetoḥ sādhyadharmivyaktibhedavṛttitvena sādharmyarūpasaṃbhavāt, viruddhasya ca pakṣavipakṣavṛtteḥ tatsādharmyasvabhāvattvāt hetutvaṃ prasajyata iti tannivṛttyarthaṃ udāharaṇagrahaṇam . udāhriyate'smin sādhyasādhanayoḥ prayojyaprayojakabhāva ityudāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ . tena sādharmyaṃ kasyeti prakṛtatvāt pratyāsatteśca sādhyadharmiṇa ityavagamyate . udāharaṇasādharmye sādhyadṛṣṭāntadharmisādhāraṇo dharmo heturiti nāsādhāraṇādau tathāviprasaktiriti ..

### [2.6.190](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.190)

evamapi prameyatvāderanaikāntikahetoḥ tathā bhāgāsiddhasyānityatvasiddhaye caturvidhaparamāṇupakṣīkaraṇe gandhavattvādeḥ prakaraṇasamakālātyayāpa diṣṭayośca udāharaṇasādharmyasaṃbhavāt hetutvaṃ bhavediti tadvyavacchedāya sādhya sādhanagrahaṇam . sādhyadṛṣṭāntadharmiṇośca samāno dharma sādhyo'pyanityatvādiḥ bhavatyeveti tasyāpi hetutā mā prasāṅkṣīditi sādhyasādhanagrahaṇam . liṅgasāmānyalābhārthaṃ sādhyasādhanaṃ yadudāharaṇasādharmyaṃ sa heturiti ..

### [2.6.191](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.191)

sādhyasādhanaśabdena ca pratibandho lakṣyate . sa ca savyabhicārādiṣu nāstīti na te hetavaḥ . pratibandhaśca paṃcalakṣaṇaka ityekaikalakṣaṇāpāyakṛtahetvābhāsapaṃcakanirdeśādeva sūtritavānācāryaḥ ..

### [2.6.192](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.192)

nanu ! evaṃ tarhi sādhyasādhanagrahaṇameva hetulakṣaṇamastu . taddhi sakalahetvābhāsavyudāsasamarthamiti kimudāharaṇasādharmyagrahaṇena—na—samānajātīyavyavacchedārthatvāt . ahetavo hi vijātīyāḥ . tadvyavacchedaḥ sādhyasādhanagrahaṇāt . samānajātīyasya kevalavyatirekiṇaḥ vyavacchedāya udāharaṇasādharmyagrahaṇamiti ..

### [2.6.193](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.193)

tatkiṃ kevalānvayī heturiti lakṣyatvena vivakṣitaḥ—na—tathāvidhasya hetorabhāvāt . anvayavyatirekavāneva lakṣyaḥ . tatrodāharaṇasādharmya vaidharmyasaṃbhave tu sati sādharmyamapyastyeveti . na sāvadhāraṇaṃ vā viśeṣavidhirūpeṇaivedasudāharaṇasādharmyagrahaṇaṃ kevalānvayilakṣaṇaṃ varṇanīyamiti ..

### [2.6.194](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.194)

nanu ! yadi dvividho heturiṣyate, tarhi sāmānyalakṣaṇamādau vaktavyam tato viśeṣalakṣaṇamiti—ucyate—sādhyasādhanagrahaṇameva pratibandhasūcakaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ bhaviṣyati . udāharaṇasādharmyagrahaṇaṃ tu anvayavyatirekiṇo lakṣaṇam . uttarasūtraṃ ca kevalavyatirekiṇaḥ . kevalānvayī heturnāstyevetyevaṃ paṃcamīmupekṣyārthātmakahetulakṣaṇamācakhyuḥ ..

### [2.6.195](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.195)

api vā bhavatu tatrāpi saṃśayavyavacchedaphalaḥ paṃcamīpāṭhaḥ . kaścidevamabhidadhīta sādhyasādhanam iti paryāyapaṭhanamātrametat, na hetulakṣaṇam . api ca yatraiva vṛṣṭāntadharmiṇi hetudharmaprayuktatayā sādhyadhamo'vadhāritaḥ, tatraiva punaḥ asābupalabhyamānaḥ tamupasthāpayatu . dharmyantare tu tadupalambhāt bhavatu saṃśayaḥ, kiṃ tat sādhyāvinābhūtamiha hetossattvaṃ, utānyatheti . tasyedamuttaramucyate udāharaṇasādharmyāt iti ..

### [2.6.196](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.196)

ayamarthaḥ—deśakālavyaktiviśeṣāṇāṃ vyabhicārāt na teṣu pratibandhāvadhāraṇam, api tu sāmānyadharmayoreva ..

### [2.6.197](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.197)

vyaktibhedāśrayatve hi naiva vyāptigraho bhavet .  
dṛṣṭānte'pyabhyanujñaivaṃ bhavatā dīyate katham ..

### [2.6.198](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.198)

tadabhyanujñānāttu sāmānyena vyaptigrahaṇamaṅgīkṛtameva bhavati . tasmiṃśca sati udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanameva bhavati, na saṃśayaḥ; saṃśayasya viśeṣāgrahaṇakāraṇakatvāt . iha ca udāharaṇasādharmyapadopāttaṃ liṅgasāmānyameva viśeṣo gṛhyata iti kutaḥ saṃśayaḥ ..

### [2.6.199](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.199)

sādhyasādhanapadamapi na paryāyamātram, api tu paṃcalakṣaṇakapratibandhasūcanena hetoḥ hetutvasamarthanārthameva . kasmāt heturheturbhavati, sādhyasādhanatvāt, gamakatvādityarthaḥ . sādhyasādhanatā cāsya paṃcalakṣaṇakāt pratibandhādvinā na nirvahatīti asau sādhyasādhanapadena lakṣyate . so'pi ca prayojyaprayojakabhāvagarbhaḥ sādhanatāṅgatāmetīti tathāvidha eva sūcyate ..

### [2.6.200](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6.200)

ata eva cāprayojaka evaikaḥ paramārthato hetvābhāsa iti vakṣyate ..

_First 200 of 300 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyamañjarīgranthibhaṅga](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari!granthibhanga.68.p3) — Cakradhara, Sanskrit

## Linked texts (8)

- [Southern recension](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*southern.5.18.7) — Sanskrit
- [Vākyapadīya (ed. Raghunātha Śarmā, with the Vṛtti and his Ambākartrī)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.vyakarana.darsana.vakyapadiya*raghunatha.15.88.p2) — Sanskrit
- [Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.mimamsasutra!sabara!tantravarttika*subbasastri.2.2.4.2.7) — Sanskrit
- [Kāśikā after the Trivandrum edition (provided by H. Krasser)](https://indike.org/pramana/in.darsana.mimamsa.mimamsasutra!sabara!slokavarttika!kasika*trivandrum.348.29) — Sanskrit
- [Text of the Tokyo Indology Student Team](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.33.4) — Sanskrit
- [Edition by Sukhlalji Sanghavi and Jinavijaya (1949)](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.darsana.pramana.hetubindu!arcata*sanghavi.86.2.2) — Sanskrit
- [Nyāyakalikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.nyayakalika.1.8) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Utpādasiddhi](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.pramana.utpadasiddhi.11.1.2) — Candrasena, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.6) · Pramāṇa
