<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyayasutroddhara](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra) › 4.1

# Nyayasutra 4.1

Nyāyasūtroddhāra 4.1

- **Language:** Sanskrit

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4.1)

atrakathāsāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaścākṣepalabhyau| yadyapi kathāsāmānyaṃ \[nya lakṣaṇaṃ \] noddiṣṭaṃ tathāpyekaṃ lakṣaṇīyameva | anyathā vādādilakṣaṇasūtrāṇāṃ pūrvāparaprakaraṇāntarbhūtānāmekaikasūtreṇāprakaraṇatvācchāstrasya bahirbhāvāpatteḥ |  
sūtrakṛtā tathātvenānuddeśaḥ kathāsāmānyasyaikaṃ prayojanaṃ nāstīti jñāpanāya | yadyapi kathāmātre paranigrahasthānapratipādanamekaṃ  
...mabhimatana sādhanasvarūpālambha iti | vāde sarvānigrahasthānaniṣedhe prāpte'bhimatārthānigrahasthānaprāptyarthaṃ siddhāntāviruddha ityādinā viśeṣo'bhidhīyate, na hiṃsyāt sarvābhūtānīti niṣedhe agniṣomīyaṃ paśumālabhete tivat | tatrārthāt siddhāntāviruddha ityanenāpasiddhāntopagrahaḥ | sarvahetvābhāsānāṃ ca teṣāṃ siddhānte niṣedhena tadvirodhitvāt | avayavopapattyā cāmīṣāmupagrahaḥ pañcagrahaṇāt | nyūnādhikayorityaṣṭanigrahādhikaraṇo vādaḥ |  
anye tu pramāṇatarkābhyāṃ sādhanasyaivānvayo nopālambhasyetyupālambhahetutayā sakalanigrahasthānaprāptau siddhāntāviruddha ityādi parisaṃkhyā vyavacchedakaphalatvena rāgataḥ sarvapañcanakhabhakṣaprāptau pañca pañcanakhā bhakṣyā itivadityāhuḥ |  
nanu yathā rāgaprāptā sarvadhanopāyapravṛttirbrāhmaṇasya yājanādhyāpanapratigrahairbrāhmaṇo dhanamarjayediti vacanenettaropāyavyavacchedena niyamyate | tathātrāpīti rāgaprāptameva śaśādibhakṣaṇaṃ śvādibhakṣaṇavyavacchedena niyamyata iti na parisaṃkhyāyā niyamād bheda iti |  
atrāhūḥ-vidhistyantamaprāptau niyamaḥ pākṣike sati | tatra cānyatra ca prāptau parisaṃkhyābhidhīyate | iti |  
asyārthaḥ, pākṣike vikalpe sati niyamaḥ| tathā ca yadviṣayā ekāpi kriyā taditaraviṣayā na saṃbhavati, tatra niyamaḥ| yatra cobhayaviṣayaikā kriyā saṃbhavati tatra parisaṃkhyā | yathā śaśādibhakṣaṇakriyā śvādimāṃsaviṣayāpyubhayamāṃsanirmitavaṭakādināṃpa nirvahatīti militānvayaprāptau pārasaṃkhyā| tathā ca vyavacchedaphalakatve'pyanayorvikalpasamuccayaviṣayatayā bheda iti |  
evaṃ ca tattvanirṇiṇīṣāprayuktā kathā vāda iti siddhaṃ lakṣaṇam | atra vāde caturddhā nigrahasthānagatiḥ | tathā hi kiñcidasaṃbhānīyameva | yathā pratijñāhāniḥ pratijñāsaṃnyāso nirarthakamarthāntaramavijñātārthamapārthakamiti ṣaṭkam | yadyapyetānyapyatra saṃbhavanti tathāpi aśaktisaṃgrahaṇārtham na saṃbhavantīti draṣṭavyam | kiñcit saṃbhavadapyanudbhāvyam | yathā pratijñāntaraṃ hetvantaramajñānamapratibhāvikṣepomatānujñāparyanuyojyopekṣaṇamiti saptakam | tattvanirṇayāparipanthitvāt naiṣāmudbhāvanam | kiñcidudbhāvyamātram | natu tadudbhāvanenaiva kathāvicchedaḥ, yathā virodho'prāptakālam nyūnamadhikaṃ punaruktamayathānubhāṣaṇamapasiddhānta iti saptakam | eṣu yathāsaṃkhyaṃ yogyatākāṅkṣāvirahā kāṅkṣitānāsattyanākāṅkṣitāsatyuktā | pratisandhāna svīkṛtapramāṇavirodhānāṃ tattvanirṇayavighaṭakānāṃ sattvāt | kiñcicca kathāvasānikam | yathā hetvābhāsā niranuyojyānuyogaśca sākṣādeva tattvadhīviropitvāt | atra ca vādinorvītarāgatayā stheyasya dhanādyalipsutayā ca nānuvidheyasyāvaśyakatārta draṣṭavyam |  
vādadvārā phalasaṃbandhena jaghanyatayā vādānantaramubhayapakṣasthāpanāvattvena vitaṇḍotkarṣāttataḥ prāg jalpalakṣaṇāya sūtram—

- [Previous: 3.40](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.3.40)
- [Next: 4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4.2)
- [Up: 4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4)

## Linked texts (1)

- [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra.1.2.1) — Akṣapāda Gautama, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vacaspati-misra.4.1) · Pramāṇa
