<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.14 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Anvikshanayatattvabodha](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana) › 1.14

# Nyayasutra 1.14

Anvīkṣānayatattvabodha 1.14

- **Language:** Sanskrit

### [1.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.14)

yadyapi sāmānyetyādikaṃ lakṣaṇānaupayikaṃ, saṃśayasvarūpādevārthāt—tatkāraṇasamānadharmādiprāpteḥ | sāmānyādiṣvapyendriyakatvaṃ nityānityasādharmyamityarthaprāptiḥ paunaruktyaṃ, tathāpi yadi2 na \[?\] śabde kṛtakatvam anityanirṇayaheturastīti tannirṇayaḥ, hanta3 nityānityasādhāraṇo dharmaḥ saṃśayaheturastīti sa eva kiṃ na syāt | kastayoḥ sādhāraṇo dharma ityapekṣāyāmaindriyakatvamudāhriyate | kathamidaṃ sādhāraṇamityapekṣāyāṃ  
sāmānyadṛṣṭāntayoriti sūtrakṛtaivoktam | dṛṣṭānta udāharaṇam—sa ca dūṣyānvayi hetoriti samānamityantamudāharaṇārthaṃ, śeṣaṃ lakṣaṇāya |  
kecinnityānityasādharmyādityantamudāharaṇārtham | yathā sāmānyadṛṣṭāntayorendriyakatve samāne nityā\[nitya\]sādhāraṇe tadubhayasādharmyāt pratyavasthānamevaṃ \[?\] \[mātram\] saṃśayasāmagryekadeśabodhāt | saṃśayena pratyavasthānaṃ saṃśayasama ityarthaḥ | lakṣyaniruktyā ca sāmānyalakṣaṇasāhityāllakṣaṇamitthaṃ ityāhuḥ |  
tanna, samānapratyante1naivodāharaṇalābhe'dhikavaiyarthyāt | lakṣyaniruktyā ca tatkāraṇena pratyavasthāna\[sya\]lābhāt |  
yadyapi yathāśrutamavyāpakam, anityatvānumānavadanumānāntare'pi tathā pratyavasthānāt | evaṃ samānadharmādinā'pi, tathāpi saṃśayena svakāraṇamātryākṣepeṇa nityānityeti sapakṣāsapakṣaparam | tena saṃśayakāraṇāntarādapi viṣayāntare'pi saṃśayasamo labhyate | tena saṃśayasāmagryekadeśamātrāt saṃśayaprasañjanaṃ saṃśayasama iti lakṣaṇam | ataeva dharmijñānamātrādapi saṃśayaprasañjane bhavatīyaṃ jātiḥ |  
utthānabījaṃ tu yathā nirṇayakāraṇamastīti nirṇayaḥ, tathā saṃśayaheturastīti tenā'pi bhavitavyam | satyapi vā kāraṇe kāryānutpattau nirṇayo'pi na syāt | na ca nirṇāyakābhāve saṃśayaḥ, evaṃ saṃśayakābhāve nirṇayasyāpyutpatteraviśeṣāt | nirṇaya kāraṇamātrābhāvaścāsaṃbhavam \[vī\], tatkāraṇasya kasyacinnityatvādityabhimānaḥ |  
atra śrovallabhaḥ—evaṃ viśeṣavivakṣāyāṃ viparyayakāraṇādviparyayāpādanaṃ jātyantaraṃ syāt | santi ca sādṛśyajñānāropyasmaraṇaviśeṣādarśanāni2 | tasmāt saṃśayapadamasya\[satya\] vedanopalakṣaṇam | tena nirṇayakāraṇopakṣepe mithyājñānakāraṇena pratyavasthānamapramitasamaḥ |  
atha sūtre saṃśayapadasya prayojanamātreṇopalakṣaṇatve mānābhāvāt | sūtraikasamadhigamyatvañca jāteriti tasyānyatrāntarbhāva iti cet, tathā sati nityasādharmyapadānāmpyupalakṣaṇatvābhāvāpatteḥ | evañca pravartate yathā'gnirniścāyakādaniśñcāyakaḥ,3 tathā yatkiñcidagnibhramakāraṇādagnibhrama eva kuto na jāyata ityāha | tanna, viṣayāntare mithyājñānāpādane'rthāntaratvāt | svaviṣayamithyājñānāpādane matānujñā praveśāt | prakṛtavirodhabhramāpādanasyānukūlatvāt | dūṣyahetoḥ sādhyaviṣayamithyājñānāpādanasya  
tanna sādhakamantareṇāśakyatvāt | bādhadeśanābhāseveyamiti cenna, tulyabalena bādhadeśane prakaraṇasamāntarbhāvāt | tasmādvakterasambhavādeva neyaṃ jātiḥ, kathaṃcit sambhavepyupapattisamāyāmantarbhāvāt 1 tadatra saṃśayakāraṇameva dvāraṃ, heturdūṣyaḥ | kṛtijñaptisādhāraṇā ceyam | tatra kāryāpekṣayā tatpratibandhakatvamāropyam | apratibaddhaṃ hi nirṇayakāraṇaṃ tasmai paryāptam, jñāpyāpekṣayā tu liṅgajñāne viśeṣāsiddhirāropya | saṃśayābhāve nirṇayahetostajjanakatvamityabhimānāt |  
atra duṣṭatvamūlasūtram -

- [Previous: 1.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.13)
- [Next: 1.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.15)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1)

## Linked texts (1)

- [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra.5.1.14) — Akṣapāda Gautama, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.14) · Pramāṇa
