<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Anvikshanayatattvabodha](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana) › 1.24

# Nyayasutra 1.24

Anvīkṣānayatattvabodha 1.24

- **Language:** Sanskrit

### [1.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.24)

kvacidāpādakatvābhimate sattvādau jātivādyabhimate sādhane taddharmavyāpādadyavyāpyatvasyānupapatte rasiddheḥ | kvacicca kṛtakatvādau taddharmopapatte ranityavyāpyatvopapatteḥ |  
yadvā kvacittrailokyāviśeṣādau taddharmānupapatteḥ sattvādisādhanavyāpakatvānupapatteḥ, kvacidanityatvādau kṛtakatvavyāpakatvopapatteḥ pratiṣedhasya yathoktasyābhāvaḥ |  
yadvā kvacitsāhacaryamātreṇa taddharmāpādane'nupapatteḥ, pramāṇavirodhāt | kvacittaddharmasya vyāptibalena sādhakatvopapatteḥ pratiṣedho nopapadyate ityarthaḥ | tadidaṃ yuktaṅgahīnatvam | pratibaddhaṃ yuktamaṅgamanapekṣya prakṛtajātipravṛtteḥ |  
tadayaṃ pratyuttarakramaḥ | ko'bhisandhirjātivādinaḥ | yathā sattvaṃ trailokyasya viśeṣe na sādhakaṃ tathā kṛtakatvamapyanityatve |  
yadvā yathā kṛtakatvamanityatve sādhakaṃ tathā sattvamapi trailokyāviśeṣa iti dṛṣṭāntopanyāsenevāpekṣitasiddhiḥ | yathā kṛtakatvamanityatvāsādhakaṃ samānadharmatvāt, sattvaṃ vā trailokyāviśeṣasādhakaṃ, samānadharmatvāt, kṛtakatvavat |  
athavā trailokyamaviśiṣṭaṃ samānadharmavattvāt, śabdaghaṭavaditi svatantraṃ sādhanam | athavā yadi kṛtakatvalakṣaṇo viśeṣo'nityatvena rūpeṇāviśeṣaṃ sādhayati tadā sattvamapi trailokyāviśeṣaṃ sādhayediti prasaṅgaḥ | nādyaḥ, kevaladṛṣṭāntasyāsādhakatvāt | sādhakatve vā vyavasthānupapatteḥ | yathā vā sa0 na dūṣaṇaṃ tathā tvaddṛṣṭānto'pīti pratyavasthānasya sulabhatvāt | pratidṛṣṭāntasamāntarbhāvāpatteḥ | ataeva na dvitīyaḥ, vyāghātācca | parokṣahetorasādhakatvasādhanāyodyatasya tatsādhakatvaṃ dṛṣṭāntenopādānasya vāṅmanaso visaṃvādāt | na tṛtīyacaturthau pratibandhāsiddheḥ | tadrahitasya sādhakatve yataḥ kutaściddharmājjātivākyasyāpi pratikṣepasiddheravarjanīyatvāt | pañcamastu yadi trailokyaṃ, sa tasmādaviśiṣṭaṃ syāditi vā |  
yadi kāryatvādityatvarūpāviśeṣaḥ syāt; sattvādapi syāditi vā | nādyaḥ, pramāṇonāvadhūtasādhyavyatirekasāhacarye vyāpterabhāvāt | tāṃ vinā sādhakatvopagame vyāghātāt | yadi sat syādaviśiṣṭaṃ syāt; na cedaviśiṣṭaṃ tasmānna saditi viparyayasya sarvāgrāhakamānena bādha iti viparyayāparyavasānācca | na dvitīyaḥ, kṛtakatvasyānityatvalakṣaṇāviśeṣasādhakatvasya sattvasyāviśeṣasādhakatve nāvyāpteḥ| etena yadyupalabhyamāno kartā nirūpādhisāhacaryopalambhabalena kāryatvāt sidhyati, hanta, tādṛśāt paśutvāddviṣāṇitvamapi śaśasya kiṃ na syāditi apāstam| na hi kāryatvasya kartṛsādhakatvaṃ, paśutvasya viṣāṇitvasādhakatvena vyāptam |

- [Previous: 1.23.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.23.4)
- [Next: 1.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.25)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1)

## Linked texts (1)

- [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra.5.1.24) — Akṣapāda Gautama, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vardhamana.1.24) · Pramāṇa
