Nyayasutra 1.43
Anvīkṣānayatattvabodha 1.43
- Language
- Sanskrit
1.43.1
svapakṣasthāpanāvadina ādyaḥ pakṣaḥ, tallakṣaṇaḥ dvitīyapakṣaḥ jātyuttaram, svapakṣalakṣaṇīyatvāt; tasyāpekṣā upekṣā'nuddhāraḥ, tadanantaramupapatteḥ, pratiṣedhe'pi samāno doṣa ityasyā upasaṃhāre pratipādanaviṣaye yo dūṣaṇarūpo heturmayā nirdiṣṭa uktaḥ| caturthaṃkakṣāsthena tatra doṣamanuktvā tvayā pañca[ma]kakṣāsthena yo matānujñārūpo doṣa uktaḥ, sa tavāpi samānaḥ | tavāpi matānujñā kutaḥ ? parapakṣadoṣā'bhyupagamāt | tṛtīyakakṣāyāṃ caturthakakṣāsthena mayā yo doṣa uktaḥ, tvayā tadupagamāditi sūtrārthaḥ | nanu catuḥpakṣyādeḥ kathamavakāśaḥ | tṛtīyapakṣa evobhayoranujñātavanirṇayāt | anyathā saptapakṣyādyapi syāt | mṛdumadhyātimātraprajñatvānniṣṭhurahṛdayatvādvā sabhyāḥ nobhayoranujñāmudbhāvayantīti cenna | saptapakṣyādyavakāśāpatteḥ | prajñāprakarṣavatāṃ jayabhaṅgāvadhāraṇānupapattīnāṃ teṣāṃ sabhyānāṃ svavyāpāre nirapekṣatvācca |
1.43.2
tatrācāryāḥ—avasarāpekṣayā catu.pakṣyādyavakāśaḥ | tathā hi vijigīṣu kathāyāṃ vādibhyāṃ parasparamapekṣya prakṛtiviṣayaśaktyaśaktavyavasthāpakatvenopapatteḥ sādhyaḥ kathakānudbhāvyam | mukhyataḥ parya̍nuyojyopekṣaṇaṃ tatsiddhayupayogi vā ['] nyannigrahasthānamudbhāvyam | tacca satsādhanopakramāyāṃ kathāyāṃ prathama-dvitīya-pakṣayorasambhāvitameva | tṛtīyakakṣāyāṃ sambhāvitamapi niyuktaiḥ sabhyairudbhāvyam | niyogāṃkālātipāte tvaniyuktaireveti niyamadvaye ca niyoktāraḥ prativādivādyanuvidheyāḥ tatra prativādiniyogamapekṣamāṇāḥ sabhyāścaturthaṃ pakṣamanumanyante | tadabhāve tasyāpyanyathābhidhāne parya̍nuyojyopekṣaṇamāpatitamiti vādiniyogamapekṣamāṇāḥ pañcamaṃ, tasyāpyanyathābhidhāyinaḥ parya̍nuyojyopekṣaṇa āpatite'nuvidheyapraśnāvasarasubhayoḥ stambharūpamapekṣamāṇāḥ ṣaṣṭhamapi, tadabhāve tu praśnakālātikrame sabhyairaniyuktairapi vacanaviṣayakalluṣitaśravaṇaiḥ kathābhāsatvamudbhāvanīyam | anyathā teṣāmapyavasaraprāptaparya̍nuyojyopekṣaṇānudbhāvane mūrkhatvāpatteḥ1 | etaduttaraṃ sadvāde'pi nopayujyate | prāptodbhāvanāvasaradoṣopekṣaṇasyāsamādheyatvāt | kutaḥ, sattvānāṃ [sabhyānāṃ] praśnāpekṣeti cet, kathāyāḥ tadakarttṛkatayā teṣāmutthāpya vivakṣitatvāt | sā ca praśnena, ubhayorapratibhayā vā, kathābhāsaprabandhena vā |
1.43.3
tatra prativādipraśne stambhe ca tripakṣī, vādipraśnastambhe ca catuḥpakṣī, arthavidheyapraśne stambhe ca pakṣa[pañca]pakṣī, kathābhāsaprabandhe ca ṣaṭpakṣī, vāde tu tṛtīyakakṣāyāṃ vādinā niranuyojyānuyogodbhāvanaṃ, caturthakakṣāyāṃ prativādinā svayameva svapakṣadoṣodbhāvanam, tattvabubhutsutvāt | pañcamakakṣāyāmapi tathā, ṣaṣṭhasya pratibhāpratītyarthamavakāśaḥ| yadā tu nānayoḥ parasparamasattvarodbhāvanaṃ, nāpi svadoṣaṃ, svayamudbhāvya saduttaropādānaṃ, nāpyapratibhā, tadā sabhyānāmavasaraḥ | yadi tu caturthakakṣādā[va]saduttaraṃ parityajya saduttarasyopādānaṃ, tadā duṣṭatvaparihānyā vādaḥ pravarttata eveti | atrākṣipatti, kathāyāḥ sabhyākartṛ katāyāṃ kathaṃ na sabhyodbhāvitanigrahasthānānāṃ kathābahirbhāvaḥ, bhavatu vā teṣāṃ tannākartṛ katvaṃ, tathāpi kathopakrama eva bhavadbhiratannirṇayamiti sabhyāḥ niyuktāḥ, na teṣāṃ tatra punarnniyogāpekṣā | anyasaptamakakṣāyāmapi na tevadeyu[na tāvadevam] | aniyogasya tādavasthyāt | kiñca vādinā niyogaḥ karttavyo, na tāvatparasya niranuyojyānuyoge, tasya svayamevodbhāvyatvāt, nāpi paryyanuyojyopekṣaṇe | yathā hi svakaupīnavivaraṇabhayena vādinā paryyanuyojyopekṣaṇaṃ nābhidhīyate, tathā tadarthaṃ niyogo'pi na karttavyaḥ | api cāsatsādhanopakramāyāṃ kathāyāṃ ṣaṭpakṣā'saṃbhavaḥ syāt | na ceṣṭāpādanam | ‘sarvatraivam’ [5| atra sampradāyavidaḥ—madhyastho'pi na kathakaḥ, kathāsādhyatattvanirṇayavijayaphalabhāgitvābhāvāt | kathakasya tathātvaniyamāt | niṣpannaphalanivedakena madhyasthaphalavākyena saha kathakavākyaikavākyatvābhāvācca |
1.43.4
atha[a]kathakatve'pi teṣāṃ niyamabandhādeva nigrahasthānodbhāvakatvam | na ca niyogānapekṣā kathopakrame sabhyānāṃ tathā niyoge'pi kathakayoḥ prakṛtaviṣayaparamparāsujñatvajijñāsāyāṃ tatparicchedakatayopāttānāṃ tāvadudbhāvyaṃ, yāva[du] dbhāvanaṃ vinā na tatparicchedakatvavyāghātaḥ | tacca paryyanuyojyopekṣaṇaṃ tadudbhāvanaṃ, nāntarīyokodbhāvanaṃ ca nigrahasthānāntaram | tatra satsādhanopakramakathāyāmādyadvitīyakakṣayostadudbhāvanaṃ na sambhavatyeva | dvitīyapakṣavādī yadi prativādigataṃ niranuyojyānuyogamudbhāvayati tadā tasya vijayaḥ syāt | evaṃ madhyasthena tadudbhāvane tenaiva tatphalaṃ khaṇḍitaṃ syāditi madhyasthatvaṃvyāghātaḥ | tatrāpyasaduttare caturthakakṣā[yāṃ]tu prativādī yadi vānoya ? [vādino]niranuyojyānuyogamudbhāvayati tadā tadvijayaḥ syāt | tadāpi madhyasthasya na tadudbhāvanāvasaraḥ kathā khaṇḍanāpatteḥ |
1.43.5
na caivaṃ dvitīyatṛtīyakakṣayoḥ vādiprativādinorasujñatvanirṇayāt tripakṣyeveti vācyam | satsthāpanena sthāpanāyāṃ dvitīyakakṣāvādasyābhāsatvavyavasthitau tadasujñābhāve madhyasthasyāvasa Collect rābhāvāt | vādī tu pañcamapakṣasthaḥ parodbhāvanabhayāt yadi svadoṣañcodbhāvayettadā parāpekṣayā kiñcidutkṛṣṭaḥ syādeva, taddoṣasya pareṇānudbhāvanāt | madhyasthenaiva tadudbhāvane taireva tatphalaṃ khaṇḍitaṃ syāditi tu pañcamaṃ pakṣamapekṣante | evaṃ prativādinaḥ kiñcidutkṛṣṭatārthaṃ ṣaṣṭhamapi parānudbhāvanārthameva vādinā madhyasthaniyogo'pi nānupapannaḥ | madhyasthena tadudbhāvanasya parāpekṣayā kiñcidutkṛṣṭādhāyakatvāt | na caivaṃ kiñcidutkarṣāvadhāraṇāya pakṣāntarāpekṣā'pi syāt, kathāphalaparyyavasānāpatteḥ |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit