<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.30-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyāyabhāṣya](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana) › [Nyayabhashya (complete text)](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete) › 11.30-2

# Commentary on the Nyāyasūtra 11.30-2

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.30-2

- **Language:** Sanskrit

### [11.30-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.30-2)

||pariśuddhiḥ||  
evaṃ vācanikasiddhāntadvayaṃ lakṣayitvā talliṅgatvādabhiprāyasyābhiprāyikasiddhāntadvayopakrame nyāyapradhānatvādasya śāstrasya nyāyānuṣaḍgiṇaṃ tāvadāha---yatsiddhāvityādi sūtram ||

### [11.30-2.p1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.30-2.p1)

etacca bhūṣaṇaprabhṛtayo dvidhā vyācakṣate| yasyārthasya sarvajñatvāderviśeṣasya siddhau kṣityādeḥ sakartṛkatvasya pratikriyamāṇasya siddhiḥ sa sarvajñatvādirviśeṣo'dhikaraṇasiddhāntaḥ| atha vā yasya sakartṛkatvādeḥ siddhāvantarbhūtā anye'bhiprāyaprakāntāḥ sarvajñatvādayo'pi viśeṣāḥ sidhyanti so'dhikaraṇasiddhānta iti| tadatra pakṣadvaye'pi phalato na kaścid viśeṣa iti manvānaḥ śliṣṭaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭe, sādhyasya vā hetārveti| prathamapakṣe sādhyaviśeṣasya hetuviśeṣasya vetyarthaḥ| dvitīye tu sugamam| yatsiddhāvityatra nimittaviṣayabhāvapratibhāsanād vyākhyātṛvipratipatteśca saptamyarthe sandehaḥ, tamapākaroti---viṣayasaptamīti| upapattimāha---dvayoriti| idānīmekaṃ vyākhyānamupādāya sphuṭabhāṣyānusāreṇa tāvadāha---teneti| nanu ca pakṣo vā heturvā kaṇṭhata eva niyatatantrābhyupagamāt pratitantrasiddhāntānna bhidyata ityata āha---anena rūpeṇeti| yadyapi svarūpato'sya vācanika evābhyupagamaḥ, tathāpyanene rūpeṇabhiprāyika evetyatastato bhidyata ityarthaḥ| udāharati---pakṣastāvaditi| nanu pratītameva kartṛmattvaṃ kṣityāderaparyavasyat sarvajñatvādiviśeṣamākṣipati| tato na vyākhyātaviṣayasaptamyudāhaṇamidamityata āha---atreti| nanvetadantarbhāvamantareṇa kimupalabdhimatpūrvakatvameva pratyetuṃ na śakyata ityata āha---nānyatheti| na hi yathā tārṇapārṇatvādisaṃdehe'pi vahniniścayasaṃbhavaḥ, tathā paramāṇvādyadṛṣṭāntābhijñānābhijñatvasaṃdehe tatprayoktṛtvaviniścayasaṃbhavaḥ, jñānacikīrṣaikaviṣayaprayatnavattvameva hi prayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti vocyate| tacca jñānaṃ dvyaṇukādyadṛṣṭaparyantapakṣīkaraṇe yadi sarvaviṣayaṃ na sidhyet, na sidhyedeveti| tasmād yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra tīralakṣaṇāmantareṇa gaṅgāpadārtho na ghoṣapadārthamanveti yathā sakartṛkapadārtho'pi

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.30-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.30-2) · Pramāṇa
