<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyāyabhāṣya](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana) › [Nyayabhashya (complete text)](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete) › 11.32-2

# Commentary on the Nyāyasūtra 11.32-2

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.32-2

- **Language:** Sanskrit

### [11.32-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2)

ekāvākyatā viśiṣṭaikārthadharūpakāryasaṃbandhaḥ| viśiṣṭaścārtho'tra prakṛtatvāt samastarūpopapannaṃ liṅgam| saṃśayaḥ kathāsu vipratipattija eva| sa cānuvidhayastheyagato, yathāyogaṃ vicāryavastugocarastajjñānagocaraśceti vicāramātre tu sārvahetukaḥ, svaparaniṣṭhaśca| prayojanaṃ kathāsu pratītijayau| anyatra prakṛtopayogino'jñātasya jñānaṃ jñāpanaṃ ca| jijñāsā kathāsu anuvidheyastheyānām| anyatra svagatā śakyaprāptiḥ sarvatra padapadārthavākyapramāṇatadābhāsapāṭavam| saṃśayavyudāsaṃ tu samyagityabhidhāyaikapakṣaparigrahaṃ kecit manyante| sa cādau vipratipattyā paścāt pratijñayā gatārtha iti matvā tarkābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---yadi śabdo nityaḥ syāditi| vyudasyate hi tena saṃśayaḥ phalataḥ svarūpataśca| tadāha---pramāṇābhyanujñānadvāreṇeti| saṃśayo hi dve koṭī parispṛśya vartamānāṃ jijñāsāmapi tathābhūtāmeva janayati| nyāyastu śrotriyavadviruddhadharmasaṃkaramanicchan kulabadhūmiva ekakoṭiniyatāmeva jijñāsāmanurudhyate| tadevaṃ tāvantarā vartamānastarka ekasyāṃ koṭau pramāṇabādhitaṃ ki\*cadarthamāharan tadgatāmicchāṃ vicchidya dvitīyakoṭau niyamayati| seyaṃ jñeyecchā niyataikakoṭikā pramāṇābhyanujñetyucyate| enāṃ ca janayatā tarkeṇa saṃśayaphalaṃ prabalecchā tadaiva vyudasyate| taddvāreṇa pramāṇaṃ pravartayatā saṃśayasvarūpamapīti| tadetannyāyapravṛtterutpatyaṅgapa\*cakamutpattimātreṇa, na tu jñāptimapekṣate| ato naitasya jñāpakacintā kriyate| utpatticintaivopayogitvāt tatra tatra kṛtā, kariṣyate ca| pratijñādyarthāstu jñātā eva nyāyamupakurvantastatphalasiddhāvupayujyante| asteṣāṃ jñāpakacintā kriyata iti ||

### [11.32-2.p1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p1)

||pariśuddhi||

### [11.32-2.p2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p2)

parigṛhyate'neneti svīkriyata ityarthaḥ| tena sādhyatayā svīkriyamānasyārthasya vacanaṃ pratijñeti sūtrārthaḥ||

### [11.32-2.p3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p3)

apohya bhedaḥ siddhānto jijñāsā sādhanārhatā|

### [11.32-2.p4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p4)

karmadharmaśca lokaśca prastāvaśca niyāmakāḥ||

### [11.32-2.p5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p5)

iti atiprasaṅgāsamādhivārtikasya prapa\*casaṃkṣepaḥ| na hi vyaṅgyamityādi| yathā ca neyaṃ bhrāntiḥ tathā dvitīye nivedayiṣyate| tadāloketi, candraśabdo'yaṃ śaśivācakaḥ prayojyavṛddhaṃ prati asati vṛttyantare tatpratyayajanakatvāt| tatpratyayajanakaścāyaṃ svapratyayena tadgocaravyavahārahetutvāditi| hetudoṣo'siddhatvādireveti| asiddhatvādyarthatvamityarthaḥ| evamuttaratra yastu naivaṃvidho na vācyo na lakṣya ityarthaḥ| nanu tathāpi vācyavallakṣayo'pi

### [11.32-2.p6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p6)

pakṣa eveti darśayitumiṣṭagrahaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha---na ca kvacidapīti| bhavedevaṃ yadi vidhādvayaṃ syāt, na tvetadastītyarthaḥ| etaccānvitābhidhānanirākaraṇena draṣṭavyam| na tvaśakyatvāsadācāratve avadhīrya śāstrānapekṣamabhyupagacchanto dṛśyante| na ca sāmānyalakṣaṇāyogaḥ||

### [11.32-2.p7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p7)

tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ

### [11.32-2.p8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2.p8)

ityasya kathādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitirityevamapyavirodhāt| tasmād yathābhāṣyameva jyāya ityata āha---yastāvaditi| etena vārttikakārīyo'bhyupagamasiddhāntastāvaducita iti darśayatā chalataḥ pa\*camasiddhāntāpattirdaśitā| na hyayameteṣvantarbhavatīti satīrthyānām| parān prati tu doṣamāha---yastviti| yadi hi pramāṇīkṛtaśāstraviruddho'pyartho'bhyupagamyamānaḥ siddhāntatāmupayāyāt, na vādino kadācidapyapasiddhāntena nigraho bhavet| yatra yatra pramādike'pyarthe śāstravirodhaścodyeta tatra tatrābhyupagamasiddhānto'yaṃ mametyevamapi nistārāt parāvṛttya ca tenaiva niranuyojyānuyogena nigrahe kathāsamāptau tadvyutpādanaprayāsasyāpyabhāvāt| na caivamastviti vācyam| śāstraprāmāṇyābhyupagamatadviruddhārthābhyupagamayorvirodhasya durvāratvāt| śāstraprāmāṇyābhyupagame tadasamānārthasya svavacanasya

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*complete.11.32-2) · Pramāṇa
