<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyāyabhāṣya](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana) › [Text of the Tokyo Indology Student Team](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo) › 2

# Commentary on the Nyāyasūtra 2

Text of the Tokyo Indology Student Team 2

- **Language:** Sanskrit

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.2)

pramaṇato 'rthapratipattau pravṛttisāmarthyād arthavat pramāṇam/

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.3)

pramāṇam antareṇa nārthapratipattiḥ, nārhtapratipattim antareṇa pravṛttisāmarthyam/ pramāṇena khalv ayaṃ jñātārtham abhīpsati jihāsati vā/ tasyepsājihāsāprayuktasya samīhā pravṛttir ity ucyate/ sāmrthyaṃ punar asyāḥ phalenābhisambandhaḥ/ samīhamānas tam artham abhīpsan jihāsan vā tam artham āpnoti jahāti vā/ arthas tu sukhaṃ sukhahetuś ca, duḥkhaṃ duḥkhahetuś ca/

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.4)

so 'yaṃ pramāṇārtho 'parisaṅkhyeyaḥ, prāṇabhṛdbhedasyāparisaṅkhyeyatvāt/ arthavati ca pramāṇe pramātā prameyaṃ pramitir ity arthavanti bhavanti/ kasmāt? anyatamāpāye 'rthasyānupapatteḥ/

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.5)

tatra yasyepsājihāsāprayuktasya pravṛttiḥ sa pramātā, sa yenārthaṃ pramiṇoti tat pramāṇam, yo 'rthaḥ pramīyate tat prameyam, yad arthavijñānaṃ sā pramitiḥ, catasṛṣu caivaṃvidhāsv arthatattvaṃ parisamāpyate/  
kiṃ punas tattvam? sataś ca sadbhāvo 'sataśüEcāsadbhāvaḥ/ sat sad iti gṛhyamāṇaṃ yathābhūtam aviparītaṃ tattvaṃ bhavati/

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.6)

% yathābhūtam aviparītaṃ tattvaṃ bhavati/\] p.25  
asac cāsad iti gṛhyamāṇaṃ yathābhūtam aviparītaṃ tattvaṃ bhavati/

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.7)

katham uttarasya pramāṇenopalabdhir iti? saty upalabhyamāne tadanupalabdheḥ pradīpavat/ yathā darśakena dīpena dṛśye gṛhyamāṇe tad iva yan na gṛhyate, tan nāsti/ yady abhaviṣyad idam iva vyajñāsyata, vijñānābhāvān nāstīti/ evaṃ pramāṇena sati gṛhyamāṇe tad iva yan na gṛhyate,

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.8)

tan nāsti/ yady abhaviṣyad idam iva vyajñāsyata, vijñānābhāvān nāstīti/ tad evaṃ sataḥ prakāśakaṃ pramāṇam asad api prakāśayatīti/

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.9)

sac ca khalu ṣoḍaśadhā vyūḍham upadekṣyate/ tāsāṃ khalv āsāṃ sadvidhānām---

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.10)

pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānān niḥśreyasādhigamaḥ ||

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.11)

nirdeśe yathāvacanaṃ vigrahaḥ/ cārthe dvandvasamāsaḥ/ pramāṇādīnāṃ tattvam iti śaiṣikī ṣaṣṭhī/

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.12)

tattvasya jñānaṃ niḥśreyasasyādhigama iti karmaṇi ṣaṣṭhau/ ta etāvanto vidyamānārthāḥ, yeṣām aviparītajñānārtham ihopadeśaḥ/

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.13)

% vidyamānārthā, ...\] p/32  
so 'yam anavayavena tantrārtha uddiṣṭo veditavyaḥ/ ātmādeḥ khalu prameyasya tattvajñānān niḥśreyasādhigamaḥ/

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.14)

tac caitad uttarasūtreṇānūdyata iti/ heyam, tasya nirvartakaṃ hānam ātyantikam, tasyopāyo 'dhigantavya ity etāni catvāry arthapadāni samyag buddhvā niḥśreyasam adhigacchati/

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.15)

tatra saṃśayādīnāṃ pṛthagvacanam anarthakam --- saṃśayādayo yathāsambhavaṃ pramāṇeṣu prameyeṣu cāntarbhavanto na vyatiricyanta iti? satyam etat, imās tu catasro vidyāḥ pṛthakprasthānāḥ prāṇabhṛtām anugrahāyopadiśyante, yāsāṃ caturthīyam ānvīkṣikī nyāyavidyā/

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.16)

% -prasthānāḥ prāṇabhṛtām ... \] p.35  
tasyāḥ pṛthakprasthānāḥ saṃśayādayaḥ padārthāḥ/ teṣāṃ pṛthagvacanam antareṇādhyātmavidyāmātram iyaṃ syāt, yathopaniṣadaḥ/ tasmāt saṃśayādibhiḥ padārthaiḥ pṛthak prasthāpyate/ tatra nānupalabdhe na nirṇīte 'rthe nyāyaḥ pravartate, kiṃ tarhi? saṃśayite 'rthe/ yathoktaṃ --- \`\`vimṛśya pakṣapratipakṣābhyām arthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ'' iti/ vimarśaḥ --- saṃśayaḥ/ pakṣapratipakṣau --- nyāyapravṛttiḥ/ arthāvadhāraṇaṃ --- nirṇayas tattvajñānam iti/ sa ca \`\`ayaṃ kiṃsvid'' iti vastuvimarśamātram anavadhāraṇaṃ jñānaṃ saṃśayaḥ, prameye 'ntarbhavann evam arthaṃ pṛthag ucyate/

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.17)

atha prayojanam --- yena prayuktaḥ pravartate, tat prayojanam/ yam artham abhīpsan jihāsan vā karmārabhate,

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.18)

% karmārabhate\] p.38  
tenānena sarve prāṇinaḥ sarvāṇi karmāṇi sarvāś ca vidyā vyāptāḥ, tadāśrayaś ca nyāyaḥ pravartate/ kaḥ punar ayaṃ nyāyaḥ? pramāṇair arthaparīkṣaṇaṃ nyāyaḥ/

### [2.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.19)

pratyakṣāgamāśritam anumānam, sānvīkṣā/ pratyakṣāgamābhyām īkṣitasyānvīkṣaṇam anvīkṣā/ tayā pravarttata ity ānvīkṣikī --- nyāyavidyā --- nyāyaśāstram/ yat punar anumānaṃ pratyakṣāgamaviruddhaṃ nyāyābhāsaḥ sa iti/

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.20)

tatra vādajalpau saprayojanau/ vitaṇḍā tu parīkṣyate/ vitaṇḍayā pravartamāno vaitaṇḍikaḥ/ sa prayojanam anuyukto yadi pratipadyate so 'sya pakṣaḥ so 'sya siddhānta iti, vaitaṇḍikatvaṃ jahāti/ atha na pratipadyate nāyaṃ laukiko na parīkṣaka ity āpadyate/ athāpi parapakṣapratiṣedhajñāpanaṃ prayojanaṃ bravīti, etad api tādṛg eva/ yo jñāpayati yo jānāti yena jñāpyate yac ca jñāpyate etac ca pratipadyate yadi, tadā vaitaṇḍikatvaṃ jahāti/ atha na pratipadyate, parapakṣapratiṣedhajñāpanaṃ prayojanam ity etad asya vākyam anarthakaṃ bhavati/ vākyasamūhaś ca sthāpanāhīno vitaṇḍā, tasya yady abhidheyaṃ pratipadyate, so 'sya pakṣaḥ sthāpanīyo bhavati/ atha na pratipadyate, pralāpamātram anarthakaṃ bhavati, vitaṇḍātvaṃ nivartata iti/  
atha dṛṣṭāntaḥ pratyakṣaviṣayo 'rthaḥ, yatra laukikaparīkṣakāṇāṃ darśanaṃ na vyāhanyate/

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.21)

sa ca prameyam/ tasya pṛthagvacanaṃ ca tadāśrayāv anumānāgamau, tasmin sati syātām anumānāgamau asati ca na syātām/ tadāśrayā ca nyāyapravṛttiḥ/ dṛṣṭāntavirodhena ca parapakṣapratiṣedho vacanīyo bhavati, dṛṣṭāntasamādhinā ca svapakṣaḥ sādhanīyo bhavati/ nāstikaś ca dṛṣṭāntam abhyupagacchann āstikatvaṃ jahāti/ anabhyupagacchan kiṃsādhanaḥ param upālabheteti/ niruktena ca dṛṣṭāntena śakyam abhidhātuṃ \`\`sādhyasādharmyāt taddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam'' \`\`tadviparyayād viparītam'' iti/

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.22)

asty ayam ity anujñāyamāno 'rthaḥ siddhāntaḥ/ sa ca prameyam/ tasya pṛthagvacanaṃ satsu siddhāntabhedeṣu vādajalpavitaṇḍāḥ pravartante, nāto 'nyatheti/

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.23)

sādhanīyārthasya yāvati śabdasamūhe siddhiḥ parisamāpyate tasya pañcāvayavāḥ pratijñādayaḥ, samūham apekṣyāvayavā ucyante/

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.24)

teṣu pramāṇasamavāyaḥ, āgamaḥ pratijñā/ hetur anumānam/

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.25)

udāharaṇaṃ pratyakṣam/ upanayanam upamānam/

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.26)

sarveṣām ekārthasamavāye sāmarthyapradarśanaṃ nigamanam iti/ so 'yaṃ paramo nyāya iti/ etena vādajalpavitaṇḍāḥ pravartante nāto 'nyatheti/

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.27)

tadāśrayā ca tattvavyavasthā/ te caite 'vayavāḥ śabdaviśeṣāḥ santaḥ prameye 'ntarbhūtā evamarthaṃ pṛthag ucyanta iti/  
tarko na pramāṇasaṃgṛhīto, na pramāṇāntaram, pramāṇānām anugrāhakas tattvajñānāya kalpate/ tasyodāharaṇam --- kim idaṃ janma kṛtakena hetunā nirvartyate, āhosvid akṛtakena, athākasmikam iti?

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.28)

% -ākasmikam iti?\] p.54  
evam avijñāte 'rthe kāraṇopapattyā ūhaḥ pravarttate --- yadi kṛtakena hetunā nirvartyate, hetūcchedād upapanno 'yaṃ janmocchedaḥ/ athākṛtakena hetunā, tato hetūcchedasyāśakyatvād anupapanno janmocchedaḥ/ athākasmikam, ato 'kasmān nirvartyamānaṃ na punar nivartsyatīti nivṛttikāraṇaṃ nopapadyate, tena janmānuccheda iti/ etasmiṃs tarkaviṣaye karmanimittaṃ janmeti pramāṇāni pravarttamānāni tarkeṇānugṛhante,

### [2.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.29)

tattvajñānaviṣayasya vibhāgāt tattvajñānāya kalpate tarka iti/ so 'yam itthambhūtas tarkaḥ pramāṇasahito vāde sādhanāyopālambhāya cārthasya bhavatīty evam arthaṃ pṛghag ucyate prameyāntarbhūto 'pīti/

### [2.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.30)

nirṇayas tattvajñānaṃ pramāṇānāṃ phalam, tadavasāno vādaḥ, tasya pālanārthaṃ jalpaviṭaṇḍe/ tāv etau tarkanirṇayau lokayātrāṃ vahata iti/ so 'yaṃ nirṇayaḥ prameyāntarbhūta evamarthaṃ pṛthag uddīṣṭa iti/

### [2.31](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.31)

vādaḥ khalu nānāpravaktṛkaḥ pratyadhikaraṇasādhano 'nyatarādhikaraṇanirṇayāvasāno vākyasamūhaḥ/

### [2.32](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.32)

% vākyasamūhaḥ/\] p.58  
pṛthag uddiṣṭa upalakṣaṇārtham/ upalakṣitena vyavahāras tattvajñānāya bhavatīti/ \`\`tadviśeṣau jalpavitaṇḍe tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārtham'' ity uktam/

### [2.33](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.33)

nigrahasthānebhyaḥ pṛthag uddhiṣṭā hetvābhāsā vāde codanīyā bhaviṣyantīti/

### [2.34](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.34)

jalpavitaṇḍayos tu nigrahasthānānīti/

### [2.35](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.35)

chalajātinigrahasthānānāṃ pṛthagupadeśa upalakṣaṇārtham iti/ upalakṣitānāṃ svavākye parivarjanam, chalajātinigrahasthānānāṃ paravākye paryanuyogaḥ/ jāteś ca pareṇa prayujyamānāyāḥ sulabhaḥ samādhiḥ, svayaṃ ca sukaraḥ prayoga iti/

### [2.36](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.36)

seyam ānvīkṣikī pramāṇādibhiḥ padārthair vibhajyamānā ---  
pradīpaḥ sarvavidyānām upāyaḥ sarvakarmaṇām/  
āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ vidyoddeśe prakīrtitā//

### [2.37](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2.37)

tad idaṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamārthaṃ yathāvidyaṃ veditavyam/ iha tv adhyātmavidyāyām ātmādijñānaṃ tattvajñānam/ niḥśreyasādhigamo 'pavargaprāptiḥ//1//

## Linked texts (2)

- [Utpādasiddhi](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.pramana.utpadasiddhi.11.1.2) — Candrasena, Sanskrit
- [Nyāyakalikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.nyayakalika.1.13) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.2) · Pramāṇa
