Commentary on the Nyāyasūtra 42
Text of the Tokyo Indology Student Team 42
- Language
- Sanskrit
42.2
etasmiṃś ca tarkaviṣaye ---
42.3
vimṛśya pakṣapratipakṣābhyām arthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ ||
42.4
sthāpanā sādhanam, pratiṣedha upālambhaḥ/ tau sādhanopālambhau pakṣapratipakṣāśrayau vyatiṣaktāv anubandhena pravartamānau pakṣapratipakṣāv ity ucyete/ tayor anyatarasya nivṛttir ekatarasyāvasthānam avaśyambhāvi, yasyāvasthānaṃ tasyārthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ/
nedaṃ pakṣapratipakṣābhyām arthāvadhāraṇaṃ sambhavatīti --- eko hi pratijñātam arthaṃ hetutaḥ sthāpayati pratiṣiddhaṃ coddharati dvitīyasya/ dvitīyena sthāpanāhetuḥ pratiṣidhyate tasyaiva pratiṣedhahetuś coddhriyate sa nivartate/
42.5
% tasyaiva pratiṣedhahetuś ...] p.330
tasya nivṛttau yo 'vatiṣṭhate tenārthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ/
ubhābhyām evārthāvadhāraṇam ity āha/ kayā yuktyā? ekasya sambhavo dvitīyasyāsambhavaḥ/ tāv etau sambhavāsambhavau vimarśaṃ saha nivarttayataḥ --- ubhayasambhave ubhayāsambhave vānivṛtto vimarśa iti/ vimṛśyeti vimarśaṃ kṛtvā/ so 'yaṃ vimarśaḥ pakṣapratipakṣāv avadyotya nyāyaṃ pravartayatīty upādīyata iti/ etac ca viruddhayor ekadharmisthayor boddhavyam/ yatra tu dharmisāmānyagatau viruddhau dharmau hetutaḥ sambhavataḥ tatra samuccayaḥ, hetuto 'rthasya tathābhāvopapatteḥ/ yathā --- kriyāvad dravyam iti lakṣaṇavacane yasya dravyasya kriyāyogo hetutaḥ sambhavati tat kriyāvat, yasya na sambhavati tad akriyam iti/ ekadharmisthayoś ca viruddhayor dharmayor ayugapadbhāvinoḥ kālavikalpaḥ/ yathā --- tad eva dravyaṃ kriyāyuktaṃ kriyāvat, anutpannoparatakriyaṃ punar akriyam iti/
na cāyaṃ nirṇaye niyamo vimṛśyaiva pakṣapratipakṣābhyām arthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti, kiṃ tv indriyārthasannikarṣotpannapratyakṣe 'rthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti, parīkṣāviṣaye tu vimṛśya pakṣapratipakṣābhyām arthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ/ vāde śāstre ca vimarśavarjam// 41 //