<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyāyabhāṣya](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana) › [Text of the Tokyo Indology Student Team](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo) › 43

# Commentary on the Nyāyasūtra 43

Text of the Tokyo Indology Student Team 43

- **Language:** Sanskrit

### [43.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.2)

iti vātsyāyanīye nyāyabhāṣye prathamādhyāyasya prathamāhnikam/

### [43.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.3)

dvitīyāhnikam

### [43.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.4)

tisraḥ kathā bhavanti --- vādo jalpo vitaṇḍā ceti/ tāsām ---

### [43.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.5)

pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ ||

### [43.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.6)

ekādhikaraṇasthau viruddhau dharmau pakṣapratipakṣau pratyanīkabhāvāt, asty ātmā nāsty ātmeti/

### [43.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.7)

% -tmeti\] p.336  
nānādhikaraṇasthau viruddhau na pakṣapratipakṣau, yathā --- nitya ātmā anityā buddhir iti/ parigraho 'bhyupagamavyavasthā/ so 'yam pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ/ tasya viśeṣanaṃ pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ, pramāṇais tarkeṇa ca sādhanam upālambhaś cāsmin kriyata iti/ sādhanaṃ sthāpanā/ upālambhaḥ pratiṣedhaḥ/ tau sādhanopālambhāv ubhayor api pakṣayor vyatiṣaktāv anubaddhau ca yāvad eko nivṛtta ekataro vyavasthita iti nivṛttasyopālambho vyavasthitasya sādhanam iti/

### [43.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.8)

% ubhayor api ... sādhanam iti/\] p.339  
jalpe nigrahasthānaviniyogād vāde tatpratiṣedhaḥ/ pratiṣedhe kasyacid abhyanujñānārthaṃ siddhāntāviruddha iti vacanam/

### [43.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.9)

% siddhāntāviruddha iti vacanam/\] p.340  
\`\`siddhāntam abhyupetya tadvirodhī viruddha'' iti hetvābhāsasya nigrahasthānasyābhyanujñā vāde/ pañcāvayavopapanna iti

### [43.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.10)

\`\`hīnam anyatamenāpy avayavena nyūnam'' \`\`hetūdāharaṇādhikam adhikam'' iti caitayor abhyanujñānārtham iti/ avayaveṣu pramānatarkāntarbhāve pṛthak pramāṇatarkagrahaṇaṃ sādhanopālambhavyatiṣaṅgajñāpanārtham/ anyathobhāv api pakṣau sthāpanāpravṛttau vāda iti syāt/

### [43.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43.11)

% pravṛttau vāda iti syāt/\] p.342  
antareṇāpi cāvayavasambandhaṃ pramāṇāny arthaṃ sādhayantīti dṛṣṭam, tenāpi kalpena sādhanopālambhau vāde bhavata iti jñāpayati/ \`\`chalajātinigrahasthānasādhanopālambho jalpa'' iti vacanād vinigraho jalpa iti mā vijñāyi, chalajātinigrahasthānasādhanopālambha eva jalpaḥ pramāṇatarkasādhanopālambho vād eveti mā vijñāyīty evamarthaṃ pṛthak pramānatarkagrahaṇam iti// 1 //

## Linked texts (5)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.7.70) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Vedāntakaumudī](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vedantakaumudi.4.p12) — Vallabha Deva, Sanskrit
- [Vedāntakaumudī](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.sastra.vedantakaumudi.4.p12) — Rāmadvaya, Sanskrit
- [Nyāyasāra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.nyayasara.2.p15) — Bhāsarvajña, Sanskrit
- [Tārkikarakṣā](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.1.77-2) — Varadarāja, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!vatsyayana*tokyo.43) · Pramāṇa
