Commentary on the Nyāyasūtra 5
Text of the Tokyo Indology Student Team 5
- Language
- Sanskrit
5.2
atha vibhaktānāṃ lakṣaṇavacanam iti/
5.3
indriyārthasannikarṣottpannaṃ jñānam avyapadeśyam avyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam ||
5.4
indriyasyārthena sannikarṣād utpadyate yaj jñānaṃ tat pratyakṣam/
5.5
na tarhīdānīm idaṃ bhavati, ātmā manasā saṃyujyate, mana indriyeṇa, indriyam artheneti?
5.6
nedaṃ kāraṇāvadhāraṇam --- etāvat pratyakṣe kāraṇam iti, kiṃ tu viśiṣṭakāraṇavacanam iti/ yat pratyakṣajñānasya viśiṣṭakāraṇaṃ tad ucyate, yat tu samānam anumānādijñānasya, na tannivarttata iti/
manasas tarhīndriyeṇa saṃyogo vaktavyaḥ?
5.7
bhidyamānasya pratyakṣajñānasya nāyaṃ bhidyata iti samānatvān nokta iti/
5.8
yāvad arthaṃ vai nāmadheyaśabdās tair arthasampratyayaḥ, arthasampratyayāc ca vyavahāraḥ/ tatredam indriyārthasannikarṣād utpannam arthajñānaṃ ``rūpam'' iti vā, ``rasaḥ'' ity evaṃ vā bhavati, rūparasaśabdāś ca viṣayanāmadheyam/ tena vyapadiśyate jñānaṃ --- rūpam iti jānīte, rasa iti jānīte/ nāmadheyaśabdena vyapadiśyamānaṃ sat śābdaṃ prasajyate, ata āha --- avyapadeśyam iti/
5.9
yad idam anupayukte śabdārthasanbandhe 'rthajñānam, na tat nāmadheyaśabdena vyapadiśyate, gṛhīte 'pi ca śabdārthasambandhe 'syārthasyāyaṃ śabdo nāmadheyam iti/ yadā tu so 'rtho gṛhyate,
5.10
% gṛhyate,] p.111
tadā tat pūrvasmād arthajñānān na viśiṣyate, tad arthavijñānaṃ tādṛg eva bhavati/ tasya tv arthajñānasyānyaḥ samākhyāśabdo nāstīti, yena pratīyamānaṃ vyavahārāya lakpeta/ na cāpratīyamānena vyavahāraḥ/ tasmāj jñeyasyārthasya saṃjñāśabdenetikaraṇayuktena nirdiśyate --- rūpam iti jñānam, rasa iti jñānam iti/ tad evam arthajñānakāle sa na samākhyāśabdo vyāpriyate, vyavahārakāle tu vyāpriyate/ tasmād aśābdam arthajñānam indriyārthasannikarṣotpannam iti/
5.11
grīṣme marīcayo bhaumenoṣmaṇā saṃsṛṣṭāḥ spandamānā dūrasthasya cakṣuṣā sannikṛṣyante,
5.12
tatrendriyārthasannikarṣād udakam iti jñānam utpadyate, tac ca pratyakṣaṃ prasajyata ity ata āha --- avyabhicārīti/ yad atasmiṃs tad iti tad vyabhicāri pratyakṣam iti/
5.13
dūrāc cakṣuṣā hy ayam arthaṃ paśyan nāvadhārayati dhūma iti vā reṇur iti vā/ tad etad indriyārthasannikarṣotpannam anavadhāraṇajñānaṃ pratyakṣaṃ prasajyata ity ata āha --- vyavasāyātmakam iti/ na caitan mantavyam --- ātmamanaḥsannikarṣajam evānavadhāraṇajñānam iti/ cakṣuṣā hy ayam arthaṃ paśyan nāvadhārayati,
5.14
% hy ayam arthaṃ paśyan nāvadhārayati,] p.122
yathā cendriyeṇopalabdham arthaṃ manasopalabhate, evam indriyeṇānavadhārayan manasā nāvadhārayati/ yac ca tadindriyānavadhāraṇapūrvakaṃ manasānavadhāraṇaṃ tad viśeṣāpekṣaṃ vimarśamātraṃ saṃśayaḥ, na pūrvam iti/ sarvatra pratyakṣaviṣaye jñātur indriyeṇa vyavasāyaḥ,
5.15
% vyavasāyaḥ,] p.123
paścān manasāanuvyavasāyaḥ, upahatendriyāṇām anuvyavasāyābhāvād iti/
ātmādiṣu sukhādiṣu ca pratyakṣalakṣaṇaṃ vaktavyam, anindriyārthasannikarṣajaṃ hi tad iti/ indriyasya vai sato manasa indriyebhyaḥ pṛthagupadeśo dharmabhedāt, bhautikānīndriyāṇi niyataviṣayāṇi,
5.16
% -nīndriyāṇi niyataviṣayāṇi,] p.124
saguṇānāṃ caiṣām indriyabhāva iti, manas tv abhautikaṃ sarvaviṣayaṃ ca, nāsya saguṇasyendriyabhāva iti/ sati cendriyārthasannikarṣe sannidhim asannidhiṃ cāsya yugapajjñānānutpattikāraṇaṃ vakṣyāmaḥ iti/
5.17
% -m asannidhiṃ ... vakṣyāmaḥ iti/] p.129
manasaś cendriyabhāvān na vācyaṃ lakṣaṇāntaram iti/ tantrāntarasamācārāc caitat pratyetavyam iti/ paramatam apratiṣiddham anumatam iti hi tantrayuktiḥ/ vyākhyātaṃ pratyakṣam//4//