Nyayasutra 4
Nyāyasūtravṛtti 4
- Language
- Sanskrit
4.1
ttistu dvayī kāraṇarūpā kāryyarūpā ca dve adhyātmasamavete tatrādyā janyatvenāvaśiṣṭā viśiṣṭā vā yatnatvajātimatī pratyakṣa siddhā dvitīyā tu, dharmādharmarūpā yāgāderagamyāgamanādeśca ciradhvastasya vyāpāratayā karmmanāśājalasparśādeḥ prāyaścittā deśca nāśyatayā sidhyatīti |
doṣaparīkṣāyāṃ prāptāyāmāha |
atha śāstrasya paramaṃ prayojanamapavargaḥ sacoddiṣṭolakṣitaḥ parīkṣito'pyakiñcitkaraḥ kārapānirūpaṇāt nanvabhihitameva duḥkhādisūtre kāraṇanāśakrameṇa duḥkhābhāvo'pavargaḥ dūtīti ce tsatyaṃ mithyājñānāpagamaheturnābhihitaḥ tattvajñānaṃ taccaheturi ticetkasya tattvaṃ jñātavyamityabhidhānīyamityāśayena tattvajñā naparīkṣā saiva cāntikārthaḥ tatra ca ṣaṭprakaraṇāni ādau tattva jñānotpattiprakaraṇaṃ anyāni ca yathāyathaṃ vakṣyante tatra siddhā ntasūtraṃ |
4.2
tathādoṣā api pravarttanā lakṣaṇā ityuktalakṣaṇavanta eveti nāsiddiriti bhāvaḥ |
samāptaṃ pravṛttidoṣasāmānyaparīkṣāprakaraṇaṃ |
40 ||
atha trairāśyena viśeṣeṇa doṣaparīkṣaṇāya tattrairāśyapraka raṇaṃ tatra siddhāntasūtraṃ |
4.3
teṣāṃ doṣāṇāṃ trayorāśayaḥ trayaḥ pakṣā natu rāgadveṣa mohānāmekaikatvaṃ teṣāmarthāntarabhāvāt avāntarabhedavattvāt tathāca bhayaśokamohādīnāmapyevāntarbhāvānna vibhāganyūnatvaṃ icchātvadveṣatvamithyājñānatvarūpaviruddhadharmavattvānna vibhāgā dhikyaṃ icchātvādikantu rāgādāvanubhavasiddhaṃ tatra rāgapakṣaḥ
4.6
ekajātīyayorapi dravyayorguṇayośca nimittanaimittiko papatterhetuhetumadbhāvasvīkārāttulyajātīyatvapratiṣedhona yukta iti |
samāptaṃ doṣaparīkṣāprakaraṇaṃ |
41 || kramaprāptatayā pretyabhāve parīkṣaṇīye pretyaṃbhāvaḥ śarīrasya buddherātmanoveti saṃśaye punarutpattiḥ pretyabhāvaitilakṣaṇa sūtrādinaṣṭasyotpādaḥ pratīyate nacāsau nityasyātmanaḥ saṃbhava tīti śarīrādeḥ syānna ca mṛtasya śarīrāderutpattivirodhā nnedaṃ yuktamiti vācyaṃ pretyabhāvaityasya mukhaṃ vyādāya svapi tītivat vyatyayena bhūtvā prāpyamityarthādatta siddhāntasūtraṃ |
4.8
aprayojakamuktā'naikāntikatvamapyāha |
4.10
ātmanaḥ pūrvoktayuktyā nityatve pretyabhāvastasya sidhyati eka jātīyaśarīrādyasambandha carama sambandhānāśayorutpāda pradhvaṃsayo rātmanaḥ saṃbhavāt sambandhaścāvacchedakāvacchedakabhāvalakṣaṇaḥ saca svarūpasambandhaviśeṣo'tiriktovetyanyadetat lakṣaṇasūtre puna rutpattirityatra punaḥpadañca pretyabhāvapravāhasyānāditvajñāpanāya tajjñānañca vairāgyāyopayujyataiti |
manu pretyabhāvautpattinirūpyaḥ sā ca na sajātīyādvijātīyādvā sambhavati ādyapṛthivyādau vyabhicārāttannityatve mānābhāvādataḥ pretyabhāvo'siddhaityudghātāt prasaṅgādotpattiprakāraṃ darśayati |
4.11
vyaktānāmutpattiriti śeṣaḥ vyaktācchuktajātīyāt pṛthivyāditaḥ vyaktānāṃ vyaktajātīyānāṃ janyapṛthivyādīnāmutpattiḥ ityañca pṛthivyādeḥ pṛthivyāditorūpavadāditastadrūpavadādīnāmutpatteḥ pratyakṣasiddhatvātparamāṇurapi kalpyate vyasareṇorapakṛṣṭamahattvena sāvayavāvayavatvasiddhestasya lāghavānnityatvamiti bhāvaḥ |
abuddho śaṅkate|
4.12
viśeṣakāryyakāraṇabhāvābhāve sāmānyato'pi na tatheti bhāvaḥ |
viśeṣatovyabhicāreṇa virodhī sāmānyatastu nāstyevetyā śayavāṃnā śayavān samādhatte |
4.13
sajātīyātsajātīyotpatte rnapratiṣedhaḥ pṛthivījātīyāt kapālādito ghaṭādiniṣpatteḥ uktāpādanaṃ cāprayojakamiti bhāvaḥ |
samāptaṃ nityabhāvaparīkṣāprakaraṇaṃ |
40 ||
athācāṣṭau prakaraṇāni prasaṅgāṅgatānāmityetatsiddhārtha mupodghātādvā tatrādau śūnyatāpādānaprakaraṇaṃ tatra pūrvvapakṣa sūtraṃ |
4.14
kāryyāṇāṃ bhāvānāmutpattirvyato'ṅkurāderbījādikamanupa mṛdya prādurbhāvābhāvāt tathāca vījādivinā śo'ṅkurādyupādā namiti |
atrottaraṃ |
yadi ca kāryyāṇāmākasmikatvaṃ tadā na paramāṇvādīnā mupādānatvaṃ neveśvarasya nimittatvamata ākasmikatvanirākaraṇa prakaraṇamārabhate tatra pūrvvapakṣasūtraṃ |
4.15
upamṛdya prādurbhavatīti na yuktaḥ prayogavyāghātāt upa
4.21
prasaṅgādīśvarapratipādanāyatatsiddhau tathāpi īśvaraḥ kāraṇaṃ arthājjanyajātasya anumānantu kṣityādikaṃ sakarttṛkaṃ kāryyatvā ghaṭavadityādyaṃ nanu jīvānāmeva kartṛtvaṃ syādatrāha puruṣeti puruṣa karmaṇāṃ vaiphalyāṃ dṛśyate tathāca viphale karmmaṇi pravarttamānatvā dajñatvaṃ jīvānāṃ ataḥ upādānagocarāparokṣajñānādimato hi kartṛtvaṃ naca kṣityādyupādānagocarajñānaṃ jīvānāmiti bhāvaḥ nanvadṛṣṭadvārā jīvānāṃ kartṛtvamastityāśaṅkate na puruṣeti phalasya kāryyasya karmābhāve'niṣpatteḥ tattatpuruṣopabhogasādha natvāttatkarmajanyatvamitiṃsmāraṇāya puruṣeti samādhatte taditi karmmaṇo'pi tatkāritatvādīśvarakāritatvādacetanasya cetanā dhiṣṭhitasyaiva janakatvāditi bhāvaḥ |
samāptamīśvaropādānatāprakaraṇaṃ |
4.22
animittataiti prathamāntāttasiṅ aniimattābhāvotpatti ba rityarthaḥ bhāveti spṛṣṭārthaṃ ghaṭādyutpattirna kāraṇajanyā utpatti tvāt kaṇṭakataikṣṇyādyutpattivat yadvā ghaṭādikaṃ sakāraṇakaṃ bhāvatvātkaṇṭakataikṣyādivat taikṣyaṃ saṃsthānaviśeṣaḥ ādipadānmū rrttittcādiparigrahaḥ tadakāraṇakamevetyāśayaḥ |
ekadeśībhrāntyā dūṣayati |
4.23
animittata iti hetupañcamīnirdeśādanimittasyaiva nimi ttatvāt kathamanimittata iti |
dūṣayati |
4.24
animittasya nimittasya ca arthāntarabhāvāt bhedāt uktaḥ pratiṣedhāna yuktaḥ animittasya nimittatvāsambhavāt śarīrasya karmmānimittatvadūṣaṇenaiva ca taddūṣitaprāyamityāśayena nātra dūṣi ta miti navyāstu sūtradvayīmevaṃ vyācakṣate samādhatte animitte tiananimittasya animittalasādhakasya nimittatvādanimittatvā numitijanakatvādanimittataiti vyāhataṃ animittatvānumiti janakānabhyupagame'nimittatvaṃ na sidhyediti kaṇṭakataikṣṇyādika mapi nāpi nimittakaṃ adṛṣṭaviśeṣasahakṛtairaśubhisaddutpādanāditi hṛdayaṃ doṣāntaramāha nimitteti idamatra nimittamida manimittamitipratītau tayorbhedasiddhernimittapratiṣedhona yuktaḥ itarathā ca sārvvalaukikī pratītirnopapadyeteti bhāvaḥ |
samāptamākasmikatvaprakaraṇaṃ |
45 ||
sarvvasyaivānityatve nātmāderapi nityatvaṃ syādataḥ sarvvānitya tvanirākaraṇaprakaraṇaṃ tatra prameyatvaṃ nityatvavyāpyaṃ naveti saṃśaye pūrvvapakṣasūtraṃ |
4.25
anityaṃ vināśi utpattimatovināśadharmmakatvāt utpatti mattvañcākāśāderapi meyatvāt siddhamitibhāvaḥ tena paramate tatra nāsiddhiḥ yadvā utpattivināśadharmmakatvāt utpattivinā śadharmmakāṇāṃ mānasiddhatvāttalliṅgamapramāṇakamiti hṛdayaṃ pare tu anityatvaṃ kādācitkatvaṃ utpattidharmmakatvādvināśadharmmaka tvāditi hetudvaye tātparyyamityāhuḥ |
dūṣayati |
4.26
utpattimattvaṃ na vināśitvasādhakaṃ dhvaṃsasya nityatvādvinā śitvā vyabhicārāt |
ākṣipata |
4.27
tasyā anityatāyā apyanityatvaṃ yathāgnirdāhyasyendhanādervi nāśānantaraṃ svayamapi naśyati natu dāhyonmajjanaṃ tathā ghaṭā derapi nāśo naśyati na ghaṭādyunmajjanaṃ dhvaṃsadhvaṃsasyāpi prati yogidhvaṃsatvāt dhvaṃsaprāgabhāvānādhārakālasya pratiyogyadhi karaṇatvamiti vyāpteraprayojakatvānnonmajjanamityanye |
samādhatte |
4.28
nityasya nityatvaviśiṣṭasya nityatvasya na pratyākhyānamiti phalitaṃ yathopalabdhi upalavdhyanatikrameṇa tathāca dharmigrāhaka mānena lāghavasahakṛtenākāśādernityatvavyavasthāpanāditi|
samāptaṃ sarvvānityatvanirākaraṇaprakaraṇaṃ |
46 || sarvvānityatve na pretyabhāvādisiddhiratastannirākaraṇapraka raṇaṃ tatrākṣepasūtraṃ |
4.29
sarvvaṃ nityaṃ bhūtatvānmayatvādvā tatra dṛṣṭāntapradarśanāya pañca bhūtanityatvādityuktaṃ tena paramāṇvākāśadṛṣṭāntatā labhyate|
samādhatte |
4.30
sarvvanityatvaṃ na yuktaṃ ghaṭādīnāṃ utpattivināśakāraṇānāṃ kapālasaṃyogamudgarapātādīnāṃ upalabdhestathācotpādavinā śāvāvaśyakāviti |
punaḥ sāṅkhya āha |
4.31
uktapratiṣedhona nityasya paramāṇvāderyallakṣaṇaṃ bhūtalādi vyāvṛttistadavarodhāt tatsattvāttathācotpādādipratyayobhrānta iti bhāvaḥ |
dūṣayati |
4.32
anityatvaniṣedhona yuktaḥ utpattestatkāraṇasyānumāpakādyu palabdheḥ tathācotpādavināśapratīteḥ prāmāṇikatvāttatpratiṣedha itarathā kādācitkatvapratītyanupapatteḥ nacāvirbhāvāttadupapa ttistasyaivānityatve sarvvanityatvavyāghātāt | vivecayiṣyate cedaṃ spaṣṭataramupariṣṭāt |
utpādavināśapratyayasya bhrāntatvaṃ syādityāśaṅkayāha |
4.33
sārvvalaukikapramātvena siddhasyāpi bhramatvaśaṅkāyāṃ pramā bhramavyavahāraviloyaḥ syādityarthaḥ |
samāptaṃ sarvvanityatvanirākaraṇaprakaraṇaṃ |
47 ||
atha prasaṅgātsarvvapṛthaktvaprakaraṇaṃ tatra pūrvvapakṣasūtraṃ |
4.34
sarvvaṃ vastu pṛthak nānā lakṣyate'neneti lakṣaṇaṃ samākhyā tasyāḥ pṛthaktvaṃ pṛthagarthakatvaṃ tathāca prayogaḥ ghaṭādiḥ samūharūpaḥ vācya tvāt senābanādivat atīndriye gaganādau mānābhāvāndīkṣinaḥ śarīrānatirekādguṇakarmmaṇo rāśrayābhedādviśeṣasamavāyayormmā nābhāvādabhāvasya tucchatvānna vyabhicāraḥ yadvā ghaṭādikaṃ khasmādapi pṛthakbhāvalakṣaṇāṃnāṃ gandharasādaunāṃ tattadavayavā dīnāñca pṛthaktvāt ghaṭādesya tadabhedāditi bhāvaḥ |
samādhatte |
4.35
anekalakṣaṇairanekasvarūpairū para sādibhisattadgandharvairaiścaviśi ṣṭasyaikasyaiva bhāvasya niṣpatterutpatterityarthaḥ tathānekakha dharmiṇaḥ pratyakṣādipramāṇasiddhatvāt tasya ca cākṣuṣattvarāsanatvādiviruddhadharmābhyastarūparasādyātmakatvābhāvādavayavānāñca kāraṇatvāt kāryakāraṇayorabhedāsambhavācca na tattadātmakatvaṃ ghaṭādeḥ sambhavatīti bhāvaḥ |
4.36
4 adhyāyaḥ sarvvaśūnyatvena kāryyakāraṇabhāvāsambhavaiti tannirākaraṇa prakaraṇamārabhate tatra jñānaviṣayatvamabhāvatvavyāpyaṃ naveti saṃśaye pūrvvapakṣasūtraṃ |
4.37
sarvvaṃ vivādapadamabhāvastucchaṃ tatra pratyakṣaṃ mānamāha bhāve ṣviti bhāvatvābhimataiṣu ghaṭādiṣu abhāvatvasiddheḥ ghaṭaḥ paṭone tyādi pratītyā sarvveṣā mabhāvatvasiddheḥ |
siddhāntasūtraṃ |
4.38
bhāvānāṃ pṛthivyādīnāṃ svabhāvasya gandhādeḥ sattvādeva siddheḥ nahi tucchasya gandharūpādikaṃ sattvena pratītirvvā sambhavati |
punaḥ śaṅkate |
4.39
na hi sarvveṣāṃ bhāvānāmekaḥ svabhāvaḥ sambhavati āpekṣika tvāt bhinnatvāt bhinnasya svabhāvatve svasmādapi bhedāpatteḥ yadā itarasāpekṣatvāt etadapekṣayā'yaṃ nīlataraetadapekṣayā hrasva itipratītiḥ yacca sāpekṣantadvastu yathā javāsāpekṣaṃ sphaṭikā |
samādhatte |
4.40
sāpekṣatvasya tucchatvavyāptervyāhatatvādasiddhatvāt navā ghaṭādeḥ sāpekṣatvaṃ sambhavati kiñca sāpekṣatvaṃ sāpekṣaṃ na vā ādye tasya tucchatvānna sādhakatvaṃ anye tasyaiva satyatvāt kutaḥ sarvvaśūnya tvamiti bhāvaḥ |
samāptaṃ sarvvaśūnyatānirākaraṇaprakaraṇaṃ |
46 ||
atha saṃkhyekāntavādanirākaraṇaprakaraṇaṃ tatra bhāṣyaṃ agreme saṃkhyekāntavādāḥ sarvvamekaṃ sadaviśeṣāt sarvvaṃ dvedhā nityānitya bhedāt sarvvaṃ tredhā jñātā jñeyaṃ jñānamiti sarvvaṃ caturdhā pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti evaṃ yathāsambhavamanye'pi tatra yathā nityānityalakṣaṇadharmmābhyāṃ dvaidhaṃ tathā sattvenaikamiti spaṣṭo'rthaḥ paretvevaṃ vyācakṣate ekamityadvaitavādastathāca brahmaivaikaṃ nirviśeṣaṃ satyaṃ sarvvamanyanmithyā yadvā sarvvaṃ prapañcajātaṃ ekaṃ dvaita śūnyaṃ sadaviśeṣāt ghaṭaḥ san paṭaḥ sanniti pratīteḥ ghaṭābhinna sadabhinnapaṭasya ghaṭābhedasiddheḥ śrutirapi ekamevādvayaṃ brahma ne hanānāsti kiñcanetyādi anye'pītyanena rūpasaṃjñāsaṃskāraveda
nānubhavāḥ pañcaskandhāditi sautrāntikātyādisamuccayaḥ ete ṣvākṣepeṣu siddhāntasūtraṃ |
4.41
saṅkhyaikāntā na sidhyanti kāraṇasya pramāṇasyānupapatteḥ upa pattau vā na saṅkhyaikāntaḥ sādhanasya sādhyātiriktasyāpekṣita tvāt |
ākṣipati |
4.42
na saṅkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇasya pramāṇasyāvayavabhāvāt uktasyaikadeśatvādavayavāvayavinośca bhedābhāvaḥ |
dūṣayati |
4.43
ukto hetu rna yuktaḥ sarvvasyaiva pakṣatvenāvaśiṣṭasyābhāvātpakṣai kadeśasya hetutvāsambhavāditi bhāvaḥ śrutistu brahmakyapareti etacca nāsmabhyaṃ rocate sattvenaikasya nityānityabhedādvaividhyasyaivābhyu pagatatvādvijātīyasyānumānasya nityānityasādhakatve virodhā bhāvāt kathamitarathā ṣaṭpadārthī saptapadārthīca śiṣyediti tasmādadvaitavādanirakaraṇaparatvaeva prakaraṇaṃ saṅgacchataiti saṃkṣepaḥ |
athāvasarataḥ phale parīkṣaṇīye saṃśayamāha |
4.44
pākādikriyāyāḥ sadyaḥphalakatvasya kṛṣyādeḥ kālāntara phalakatvasya darśanādagnihotrahavanādehiṃsāderdhvā phalaṃ sādyaskaṃ kālāntarīṇaṃ veti saṃśayaḥ |
tatraihikakīrttyakīrttyādīnāmeva phalatvasambhave nādṛṣṭādikaṃ lpyamiti pūrvapakṣe siddhāntasūtraṃ |
4.45
kālāntaropabhogyatvena pratipādanādityarthaḥ svargāhi phalaṃ śrūyate saca duḥkhasabhinnasukhaṃ na caihikaṃ sukhaṃ tathā evaṃ hiṃsāde staptanarakopabhogaḥ phalaṃ śrūyate nacehatatsambhavaiti bhāvaḥ |
4.48
samādhatte |
4.49
utpattidharmmakaṃ utpattidharmmakatvenopalabhyamānaṃ ghaṭādika mutpatteḥ prāgasaditi aṅgā tattvaṃ utpādanāśayoḥ pramitatvāt idānīṃ ghaṭautpannaradānīṃ ghaṭovinaṣṭaiti pratyayāt satastu notpattisambhava utpannapunarutpādaprasaṅgāt yadyapi nāśasya tatra hetutvaṃ tathāpyanutpannabhāvasya nāśāyāgādutpādasādhakatvena nāśa uktaḥ |
asata utpattau niyamona syādityacāha |
4.50
tatkāryyaṃ asat prāgabhāvapratiyogibuddhisiddhaṃ buddhyā viṣayī kṛtaṃ tathāhi iha tantuṣu paṭobhaviṣyatīti jñātvā kuvindaḥ prava rttate natu paṭo'stīti jñātvā tathāsati siddhatvena jñāta icchā' bhāvāt pravṛttyanupapatteḥ sikatādau paṭobhaviṣyatīti ne jñāyate kintu na bhaviṣyatīti na jñāyata eva kutaiti cedanubhavamapṛcchaḥ kiñca tanmate'pi kutona jñāyate tatra paṭābhāvāditi cet katha midaṃ nirarṇāyi ghaṭātpūrvaṃ tantusikatayostulyatvāt tantulenātra yataiti cettantutvena kāraṇatatvetyevaṃ syāt pravṛttyanurodhāt |
bhavatu hetuphalabhāvastathāpi vṛkṣaphalavaditi dṛṣṭāntavaiṣa myāvādṛṣṭasiddhirityāśayena śaṅkate|
4.51
prāṅgiṣyattadṛṣṭaṃphalavadityahetuḥ kutaḥ āśrayavyatirekāt yena kāyena karma kṛtaṃ tasya nāśāt vṛkṣasthale tu tasya vṛkṣasya sa ttvāt salilasekādikaṃ parikarmopayujyata ityabhimānaḥ |
samādhatte |
4.52
āśrayavyatirekāditiheturna yuktaḥ prīteḥ sukhasya svargi śarīrāvacchedena jāyamānasyātmavṛttitvāyāgādisāmānādhi karaṇyamityarthaḥ |
kvacitsāmānādhikaraṇyasambhave'pi sarvvatra na tatheti śaṅkate|
samāptaṃ caturthādhyāyasya prathamamāhnikaṃ |
4.53
putrādīnāṃ phalanirdeśāt sāmānādhikaraṇyaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ |
yadyapi putrādīnāmaihikaphalatvāttatrāśrayavyatirekābhāvāt śaṅkava na tathāpi yatra janmāntarīyadhanādikamapi phalaṃ syātta trāpi nānupapattirityāśayenāha |
4.54
tatsamvandhātputrādisambandhātphalaniṣpatteḥ prītyutpatteḥ teṣu putrādiṣu phalavadupacāraḥ phalatvena vyapadeśaḥ yathā'nnaṃ vai prāṇi nāṃ prāṇā iti |
atha kramaprāptaṃ duḥkhaṃ parīkṣaṇīyaṃ tatra ca bādhanālakṣaṇaṃ duḥkhamityuktaṃ tadarthastu duḥkhatvajātimattvamityuktaṃ tacca śarīrādau duḥkhe'vyāptamityāśaṅkayāha |
4.55
jananayogājjanma śarīrādikaṃ tadutpattistatsambandhaḥ vividha bādhanāyogāt duḥkhamiti vyapadiśyate natu vāstavamevatat duḥkhaṃ tathā ca vividhaduḥkhānuṣaktatayā heyalāyai duḥkhamiti bhāvanīya mupadiśyate |
4.58
madhunādau pravṛttirmābhūdityayamupadeśa itibhāvaḥ |
samāptaṃ duḥkhaparīkṣāprakaraṇaṃ |
atha kramaprāptatayā'pavargaḥ parīkṣaṇīyaḥ tatra ca tadarthakapravṛ ttikrālābhāvāttadabhāva iti pūrvvapakṣayati |
ṛṇādyanubandhādapavargānuṣṭhānakālābhāvādapavargābhāvaḥ syāt tathāca śrūyate jāyamāno havai brāhmaṇastribhiḥṛṇavān jā yate brahmacaryyeṇa ṛṣibhyaḥ yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhyaiti ṛṣibhyaḥ ṛṣyṛṇebhyobrahmacaryyeṇa mucyate devebhyaḥ devarṇebhyaḥ yajñena mucyate prajayā apatyena pitṛbhyaḥ pitṝṇebhyomucyate ṛṇāpākaraṇenaiva ca jīvanāpagamaḥ tathāca śrūyate tatsacaṃ yadagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca jarayāhavā eṣa tasmādvimucyate mṛtyunāceti ṛṇāpākaraṇamantareṇa ca natatra pravṛttiḥ tathā ca smaryyate ṛṇāni cīṇyapākṛtya manomokṣe niveśayet | anapākṛtya mokṣantu sevamāno vrajatyadhaḥ evaṃ kleśānūbandhādapi puruṣohi rāgādibhissantatkarmmāṇyarabhamāṇaḥ kleśānūviddha eva dṛśyate tatkathamapavargaḥ evaṃ pravṛttyanubandhādapi puruṣohi vāgbuddhiśarīraissantatkarmmāṇyarabhamāṇodharmmādharmmau yāvajjīva mupārjayan kathamapavṛjyatāmiti |
4.60
jarāmaryyavādopapatteriti arthitvaṃ kāmanā tadapariṇāme tad 4 adhyāyaḥ mātre karmmakaraṇābhiprāyeṇa jarāmaryyavāda upapadyate |
nanu kāmyānāṃ kāmanāviraheṇa tyāgasambhave'pi nityānāṃ kathaṃ tyāgaḥ śrūyate hi yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyādititatrāha |
4.61
apavargapratiṣedhona yuktaḥ agnīnāmātmani samāropavidhānāt śrūyate prājāpatyāmiṣṭiṃnirūpya tasyāṃ sarvvavedasaṃ datvā tānyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajediti ataeva catvāraḥ pathayodevayānāiti cāturāśramyaśrutirapi saṅgacchate |
nanvagnihotrasyāpratibandhakatve'pi tatphalasvarga evāpavarga pratibandhakaḥ syādata āha |
tuḥ prakaraṇavicchedārthaḥ bhāvānāṃ buddhyā vivecanādabhedo llekhāt yāthātmyasya jñānabhedalakṣaṇasyānupalabdhiranupapattiḥ ghaṭa iti jñānaṃ mama jātamiti hyanubhūyate tatra ghaṭa itijñāna mityanena jñānaghaṭayorabheda ullikhyate tato na jñānātirikto viṣayaḥ yathā paṭe vivicyamāne tantūnāmevāpakarṣaṇādāvatiri ktaṃ na vastu evaṃ tantarapi nāṃśuvyatiriktaiti ghaṭatvādistu jñānasyaivākāraviśeṣaiti bhāvaḥ |
4.62
jñāninaḥ phalasya svargasyābhāvaḥ agnihotraṃ hi pātracayāntaṃ pātrāṇyagnihotrapātrāṇi teṣāñcayaḥ pramītasya yajamānasyāṅgeṣu vinyāsaḥ mukhe ghṛtapūrṇāṃ srucamiti krameṇa bhikṣostadanupapatteḥ tena tatparityāgāt agnihotraphalābhāve'pi jyotiṣṭomagaṅgāsnānādihiṃsādiphalānāṃ pratibandhakatvaṃ syādato hetvantarasamuccayāya cakāraupanyastastathāca prārabdhātiriktakarmmaṇāṃ jñānādeva kṣaya ityāśayaḥ śrūyate hi tathā vidvān puṇyapāpe vidhūya nira ñjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti evaṃ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare | smaryyate jñānāgniḥ sarvvakarmāṇi bhasmasātkurute tatheti ityañca kāmanāśūnyasya prajānutpādo'pi nāpavargavirodhī tathā ca śrūyate etaddhasma vai pūrve brāhmaṇā anūcānā vidvāṃsaḥ prajāṃ na kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ noyamātmā loka iti te hasma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāya bhikṣācaryyaṃ carantīti anye tu phalābhāvaḥ phalasya mumukṣunprati agnihotrādau prayojakatvābhāvastathāsati bhikṣūṇāmapi pāca cayānnaṃ khādityartha ityāūḥ |
kleśānūbandhaṃ dūṣayati |
4.63
svapnādarśanakāle suṣuptasya yathā kleśābhāvena duḥkhābhāvasta thā'pavarge'pi rāgādyabhāvena duḥkhābhāvaḥ syāt |
pravṛttyanubandhādapavargābhāvaṃ dūṣayati |
4.64
kliśyante'neneti kleśorāgādiḥ tadvirahiṇayā pravṛttiḥ sā pratisandhānāya pratibandhāya na bhavati dharmādharmau na janaya tītyarthaḥ |
kleśābhāvamasaddamānaḥ śaṅkate |
4.65
kleśasantaterucchedona yuktaḥ svābhāvikatvāt |
ekadeśī samādhatte |
4.66
prāgutpatterabhāvānityatvavatprāgabhāvānityatvavat anādeḥ paramāṇuśyāmakāyāvināśavadvā vināśaḥ |
anityatvaṃ vināśabhāvatvaṃ naca tatprāgabhāve narvā'ṇuśyāma tādiranādistathācabhāṣyaṃ anādiraṇaśyāmateti helabhāvād yuktamityatomatadvayamupekṣya siddhāntamāha |
4.67
noktaṃ yuktaṃ kutorāgādīnāṃ saṅkalpanimittatvāt saṃkalpo mithyājñānaṃ nimittaṃ yeṣāṃ tathāca tattvajñānena mithyājñāna nivṛttau rāgādinivṛttiryujyataeveti bhāvaḥ |
samāptamapavargaparīkṣāprakaraṇaṃ |
4.68
ahaṅkāro'hamityabhimānaḥ saca śarīrādiviṣayakaṃmi thyājñānamucyate tacca doṣanimittānāṃ śarīrādīnāṃ tattvasya anātmatvasya jñānānnivarttate ātmatvena hi śarīrādau muhyan rañjanīyeṣu rajyati kopanīyeṣu kupyati kecittu doṣanimi ttānāṃ rāgādīnāṃ tattvajñānādvalavadaniṣṭānanubandhitvajñānādahaṃ kārasyābhilāṣasya nivṛttirityarthaḥ ityāhuḥ |
nanu ke tāvadanurañjanīyāviṣayāḥ yeṣu rajyansaṃsaratītyato vivekāya tānupadiśati |
saṅkalpaḥ samīcīnatvena bhāvanaṃ tadviṣayīkṛtā rūpādayaḥ
bāhyābhāvasyāsiddhiḥ hetvabhāvāt pramāṇābhāvāt athavā hetoścakṣurāderanabhyupagame ghaṭo'yamityādijñānānāmasiddhi rityarthaḥ naca vāsanāvaśātsyāditi vācyaṃ vāsanāyāati riktatve bāhyopagamaprasaṅgāt vāsanāyāḥ santanyamānatayā cākṣuṣāderapi santānāpattiriti dik |
nanvasadviṣayā ahetukā api svāpnapratyayāiva bhāvanā pratya yāiva pare'pi pratyayābhaveyurityataāha |
4.69
pūrvvopalabdhaviṣayaitiśeṣaḥ saṅkalpaupanotabhānaṃ yathā smṛ tyādiḥ pūrvvopalabdhaviṣayakaḥ tathā svāpnapratyayo'pīti na nirvvi ṣayakaḥ naca svapne svamapi khādati nijaśiraḥkhaṇḍanamapi paśyati natvidaṃ pūrvvopalabdhamiti vācyaṃ svasya khādanasya ca nijaśirasaḥ khaṇḍanasya ca pūrvvopalabdhatvātsaṃsargabhānasya ca bhrāntatvāt navā' hetukatvaṃ smṛtyādidṛṣṭāntena saṃskārasya smṛteśca smṛtau viśiṣṭa buddhau ca hetutvasyābhimatatvāt tatra bhrame doṣaḥ kālaviśeṣo' dṛṣṭaviśeṣododhovetyanyadetat |
4.70
atha prasaṅgādavayaviprakaraṇaṃ vastutastu śarīre dharmadvayasya sambandhe'pi ekaṃ dhyeyamaparaṃ heyamiti niryuktikaṃ ato'vayavī nāsti kintu paramāṇupuñja iti tattvaṃ tadeva tanmumukṣubhirbhāvanīyaṃ paramāṇupuñjadattvasyāpātataḥ paramāṇorapyagre nirākariṣya māṇatvāditi saugataśaṅkāmapākarttumayamārambhaḥ yadyapi dvitīyādhyāye vyavasthāpita evāvayavī tathāpi khayuktidārḍhyena sautrāntikasya vaibhāṣikasya cātra pratyavasthānamiti tatra saṃśaya pradarśanāya sūtraṃ |
4.71
saṃśayaityasya avayavinītyādiḥ avayavinaḥ pratyakṣasiddha tvāttadapalāpoduḥśakya ityata uktaṃ vidyeti pramābhramabhedena jñānadvaividhyāt jñānatvalakṣaṇasādhāraṇadharmadarśanāt jñāne prāmāṇyasaṃśayādavayavini saṃśayaityarthaḥ |
samādhatte|
4.72
tatrāvayavini nasaṃśayaḥ pūrvvahetuprasiddhatvāt dvitīyādhyā yoktayuktyāvayavinaḥ prakarṣeṇa siddhatvāt |
avayavini bādhakaṃ śaṅkate|
4.73
apiravadhāraṇe tarhi saṃśayānupapattirvṛttyanupapattito'vaya vyabhāvādeva syādityarthaḥ vṛttyanupapattiṃ vivṛṇoti bhāṣyakāraḥ kṛtsnaikadeśavṛttitvādavayavānāmavayavyabhāvaḥ avayavīhi ekai kāvayave kātsnryena ekadeśena vā nādyaḥ viṣamaparimāṇatvāt anye'pi tenaivāvayavenānyena vā nādyaḥ svasminvṛttivirodhāt nānyaḥ avayavāntarasyāvayavāntarāvṛtteḥ tathāpi kathamavayavya bhāvaityatra bhāṣyaṃ teṣu cāvṛtteravayavyabhāvaḥ teṣu avayaveṣu pūrvoktayuktyā abhāvādavayavī nāsti nahyasāvavṛttistathā'bhyupe yataiti bhāvaḥ sūtramevedamityapi vadanti |
nanvāstāmavṛttirevāvayavīti śaṅkāyāṃ pūrvvapakṣisūtraṃ|
4.74
avayavebhyaḥ pṛthak avayavī nāstīti śeṣaḥ teṣucāvṛtteri tyasya sūtratve avayavyabhāvaityanuvarttate kutaḥ avṛtteḥ vṛttyabhāve' vayavino nityatvaprasaṅgaḥ naca nityodhvayavyupalabhyate tatonāstyevā vayavīti bhāvaḥ yadvā kṛtsnaikadeśābhyāmavayavī na varttate kintu svarūpeṇaiveti śaṅkāyāṃ pūrvvapakṣiṇaḥ sūtraṃ pṛthagiti avayavebhyaḥ pṛthagavayavī nāsti kutaḥ avṛtteḥ avṛttitvaprasaṅgāt tathā sati ca nityaṃ syāditi bhāvaḥ kaścittu avayavātirikto'vayavī varttatā mityatra pūrvapakṣiṇaḥ sūtraṃ pṛthagiti pūrvoktayuktyā'vayavebhyaḥ pṛtha gapyavṛtteḥ |
nanrvavayavāvayavinostādātmyameva sambandhaḥ syādatrāha |
4.75
nahi tantuḥ paṭaścakṣurgṛhṇātīti kaścitpratyeti navā'bhedenā dhārādheyabhāvaupapadyate |
siddhāntasūtraṃ |
4.76
avayavī kārtsnyena ekadeśena vā varttataiti praśnāna yuktaḥ ekasminnavayavini bhedābhāvādbheda niyataśabdaprayogasyāyukta tvāt anekasyāśeṣatā hi kārtsnyaṃ samudāthināṃ kiñcittvameka deśatvaṃ nacaikasya tatsambhavaiti bhāvaḥ |
itaśca dvābhyāmakalpāna yukta ityāha |
4.77
avayavī svāvayaveṣu naikadeśena varttate avayavāntarābhāvā
4.79
māndye tadgrahaṇasya māndyamapakarṣaḥ natu paṭutaraṃ cakṣuḥ śabdaṃ gṛhṇāti tadidamuktaṃ svaviṣayānatikrameṇeti phalitārthamāha nāviṣaye vṛttiriti tathāca svāviṣayaṃ paramāṇuṃ samūhatvāpanna mapi kathaṃ cakṣurgṛhṇīyāditi bhāvaḥ |
doṣāntarābhidhānāya sūtraṃ|
4.80
evamuktaprakāreṇa vṛttivikalpadoṣo'vayavinyavayave ca prasaktaḥ āpralayāta pralayo'bhāvastathāca sarvvābhāva eva syānna kasyāpi grahaṇamiti sādhūktaṃ sarvvāgrahaṇamavayavasiddheriti |
astu sarvvābhāvaityatrāha |
4.81
āśrayanāśādyabhāvena paramāṇūnāmabhāvena tatsambhavāt yadvā nanvavayavāvayavipravāhastvayā pralayaparyyantaṃ svīkāryyaḥ pralaye ca nikhilapṛthivyādināśātpunaḥ sargona syādityāśayena śaṅkate avayaveti samādhatte neti na sakalapṛthivyādināśaḥ paramāṇusadbhāvādityarthaḥ |
paramāṇureva kaityatrāha |
4.82
truṭeḥ paraṃ yadatisūkṣmaṃ tatparamāṇuḥ vāśabdo'vadhāraṇe atha vā truṭeravayavastadvayavovā paramāṇuriti vikalpārtho vāśabdaḥ yadvā truṭeḥ paraṃ sūkṣmaṃ paramāṇuḥ truṭāveva vā viśrāmadūti vikalpo'bhimataḥ |
samāptamavayavāvayaviprakaraṇaṃ |
atha viśvasya śūnyatvāt ka paramāṇusambhāvaneti matanirā karaṇāya niravayavaprakaraṇaṃ tatra pūrvapakṣasūtraṃ |
4.83
tasya niravayavasthāṇoranupapattiḥ kutaḥ ākāśavyatibhe dāt antarbahiścākāśasamāveśāt tathāca sāvayavastataścā nitya iti |
atha nākāśavyatibhedastarhi ākāśamasarvvagataṃ syādityāha |
4.84
syāditiśeṣaḥ |
4.90
anavasthākāritvāt prāmāṇikīyamanavasthā syādata āha anava syānupapatteśceti sarveṣāmanavasthitāvayavatve merusarṣapayostulya parimāṇatvāpattirityuktaṃ tatsaṃyogāvacchedakādivibhāgāna vā śūnytāyuktā niṣpramāṇatvātpramāṇasattve śūnyatvavirodhāt niṣpramāṇakaśūnyatā'bhyupagame kimaparāddhaṃ pūrṇatayeti dik |
nanu bāhyārthābhāvāt kuto'vayavāvayavivyavastheti matamapā karttuṃ bāhyārthabhaṅganirākaraṇamārabhate prameyatvaṃ jñānatvavyāpyaṃ naveti saṃśayaḥ tatra pūrvapakṣasūtraṃ |
4.97
samādhatte |
4.101
yathā mithyābuddhidṛṣṭāntena jñānamātrasyāsattvācaviṣayakatvaṃ 4 athavā sadviṣayakatvābhāvovā sambhavatītyāha |
4.102
tattvaṃ dharmisvarūpaṃ pradhānaṃ āropyaṃ tathāca bhrame dharmyaṃśe pramātvamāropyarajatatvādyaṃśe ca bhramatvamiti dṛṣṭāntasiddhi riti bhāvaḥ kecittu pramātvāpramātvayorvirodhānnaikatra samāveśa ityataāha tattveti tathāca viṣayabhedānna virodhaiti bhāva ityāhuḥ |
samāptaṃ bāhyārthabhaṅganirākaraṇaprakaraṇaṃ |
manu śāstrādhīnaṃ tattvajñānaṃ kṣaṇikamatastannāśe mithyājñānaṃ syādeva nahi tādṛśaṃ kiñcideva jñānaṃ dṛḍhabhūmisavāsanamithyā jñānasamunmūlanakṣamamatastattvajñānavivṛddhiprakaraṇamārabhate ta ttvajñānavivṛddheścatattvajñānavāsanā tataścātyantiko mithyājñāna nāśaḥ tatra tattvajñānavivṛddhau hetumāha |
4.103
samādhiḥ cittasyābhimataviṣayaniṣṭhatvaṃ tasya prakarṣoviṣayā ntarānabhiṣvaṅgalakṣaṇastasyābhyāsāt paunaḥpunyāt tattvajñāna vivṛddhiḥ tadeva ca nididhyāsanamāmanti tattvajñānavivṛddhyā ca mithyājñānavāsanātirobhāvastathāca yogasūtraṃ tajjaḥ saṃskāro
4.106
yogābhyāsasthānamupadiśati |
4.107
tatra sthiracittatā syāditi bhāvaḥ idaṃ na sūtraṃ kintu bhāṣya miti kecit |
taṭasthaḥ śaṅkate|
4.108
evaṃ prasaṅgaḥ arthaviśeṣaprābalyādviṣayāvabhāsaprasaṅgaḥ |
samādhatte|
4.109
niṣpannasya śarīrādeḥ avaśyambhāvitvāt kāraṇatvāt jñānā divbitiśeṣaḥ |
nanu kimetāvatetyata āha|
4.110
tasya śarīrāderabhāvaḥ tadārambhakadharmādharmavirahāditi bhāvaḥ |
nanu samādhimātrādeva niṣpratyūho'pavargaḥ syāt sādhanāntaraṃ vā'pekṣaraṇīyamataāha yadvā samādhisādhanānyāha |
4.111
tadarthamapavargārthamiti bhāṣyādau tadarthaṃ samādhyarthamiti vā yamānāha yogasūtraṃ ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahāyamāḥ niyamānāha śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niya māḥ svādhyāyaḥ svābhimatamantrajapaḥ niṣiddhānācaraṇantattadāśramavihitācaraṇe yamaniyamādityanye ātmasaṃskāraḥ ātma no'pavargādhigamakṣamatā nanu yamaniyamāveva sādhane utāho anyadastītyataāha yogāditi ātmavidhiḥ ātmasākṣātkāra vidhāyakavākyaṃ ātmāvā are draṣṭavyaātmānaṃ cedvijānīyādi tyādi yogāditi pratipādyatvaṃ pañcamyarthaḥ tathāca yogaśāstro ktātmatattvādhigamasādhanaiścātmasaṃskāraḥ karttavyaityarthaḥ tathāca yogasūtraṃ yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāviveka khyāteḥ tadarthasya yogāṅgānāṃ yamaniyamādīnāṃ anuṣṭhānācci ttasyāśuddheravidyādirūpasya kṣaye sati jñānasya dīptiḥ prakarṣaḥ saca vivekakhyātiparyyanto jāyate sā ca sattvapuruṣānyatāsākṣā tkāraḥ asmanmate tu dehādibhinnātmasākṣātkāraḥ saca nedānīṃ avidyāpratibandhāddehātmanormanaścakṣurādyayogyatvācca bhavati cāsau yogajadharmāt yogāṅgāni tatroktāni yamaniyamāsana prāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni āsa naṃ padmāsanādi kuśāsanādi ca cailājinakuśottaramiti bhagavadvacanāt prāṇāyāmamāha yogasūtraṃ tasminsati śvāsapra śvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ tasmin āsanasthairye prāṇavā yoreva nirgamapraveśarūpakriyāviśeṣāt śvāsapraśvāsavyapadeśaḥ vahirindriyāṇāṃ svasvaviṣayavaimukhyenāvasthānaṃ pratyāhāraḥ dhāra ṇāmāha yogasūtraṃ deśabandhaścittasya dhāraṇā deśenābhica krādau cittasya bandhoviṣayāntaravaimukhyenāvasthānaṃ dhyānamāha tatrapratyaikatānatādhyānaṃ dhāraṇeva dhārāvāhinī dhyānamityarthaḥ samādhimāha tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ arthasya dharmī jñānasvarūpañca yadi dhyāne na bhāsate tadā samādhi rityarthaḥ sūtrāntaraṃ trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ caramatrayaṃ sākṣādupa kārakamityarthaḥ |
nanvevaṃ kimānvīkṣikyetyata āha |
4.112
tadarthamityanuvarttate jñāyate'neneti jñānaṃ śāstraṃ prakṛtaṃ tasya grahaṇamadhyayanadhāraṇe tatrābhyāso dṛḍhatarasaṃskāraḥ tadvidyaistada bhiyuktaiḥ samvādaḥ svānubhavadārḍhyāya nahi yogāṅgajñānādya tatsā pekṣatvena na prakṛtaśāstravaiphalyaṃ dhyeyasvarūpavaiśadyāt |
4.116
5 adhyāyaḥ natvā śaṅkaracaraṇaṃ śaraṇaṃ dīnasya durgame taraṇaṃ | samprati nirūpayāmaḥ pañcamamadhyāyamatigahanaṃ || atha jātinigrahasthānayoruddiṣṭayorlakṣitayorvaktuṃ tadvi kalyāñjātinigrahasthānavaṅkalamityanena sūcitaṃ balavacchiṣya jijñāsānusāripramāṇādiparīkṣayā'ntaritaṃ sampratyavasarataḥ prapañcanīyaṃ tatra jātiparīkṣāsahitajātinigrahasthānaviśeṣa lakṣaṇamadhyāyarthaḥ jātiparīkṣāmahitajātiviśeṣalakṣaṇaṃ pratha māhnikārthaḥ saptadaśa cātra prakaraṇāni tatrādau satpratipakṣadeśa nābhāsāprakaraṇaṃ anyāni ca yathāsthānaṃ vakṣyante tatra ca viśeṣa lakṣaṇārthaṃ jātiṃ vibhajate |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit