<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra) › [Nyayasutravritti](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha) › 5.4.1

# Nyayasutra 5.4.1

Nyāyasūtravṛtti 5.4.1

- **Language:** Sanskrit

### [5.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4.1)

utkarṣeṇa samautkarṣasamaevamapakarṣasamo'pi varṇyavarṇya sādhyeti bhāvapradhāneānirdeśaḥ varyyattvādinā samovarhyasamādiḥ 5 adhyāyaḥ avidyamānadharmmāropautkarṣaḥ vidyamānadharmmāpacayo 'pakarṣaḥ varṇyatvaṃ varṇanīyatvaṃ tacca sandigdhasādhyakatvādi tadbhāvo'varṇyatvaṃ vikalpo dvaividhyaṃ sādhyatvaṃ pañcāvayavasādhanīyatvaṃ sādhyadṛṣṭāntayo rdharmavikalpāditi pañcānāmutthānabījaṃ ubhayasādhyatvāditi ṣaṣṭhasya tadayamarthaḥ sādhyate'neti sādhyaṃ pakṣaḥ tathāca sādhyadṛṣṭā ntayorityasya pakṣadṛṣṭāntayoranyatarasminnityarthaḥ dharmavikalpo dharmasya vaicitryaṃtacca kvacitsattvaṃ kvacidasattvaṃ prakṛte sādhyasādhanānya tararūpasya dharmasya vikalpātsattvāyo'vidyamānadharmmāropaḥ sa utkarṣasamaḥ vyāptimapuraskṛtya pakṣadṛṣṭāntānyatarasmin sādhya sādhanānyatareṇāvidyamānadharmmaprasañjanaṃ utkarṣasamaiti phali tārthaḥ yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvāditi sthāpanāyāṃ anityatvaṃ kṛtakatvaṃ ghaṭe rūpasahacaritamataḥ śabdo'pi rūpavān syāt tathāca vivakṣitaviparītasādhanādviśeṣaviruddhohetustaddeśanābhā sāceyaṃevaṃ śrāvaṇaśabdasādharmyātkṛtakalādvaṭo'piśrāvaṇaḥsyād viśeṣāt vastutastu ghaṭe śrāvaṇatvāpādane'rthāntaramatauktalakṣaṇe dṛṣṭāntapadaṃ sādhyapadañca na deyaṃ apakarṣasamāyāntu dharmavikalpaḥ dharmasya sahacaritadharmasya vikalpo'sattvaṃ tataḥ apakarṣaḥ sādhya sādhanānyatarasyābhāvaprasañjanaṃ tathāca pakṣadṛṣṭāntānyatarasmin vyāptimapuraskṛtya sahacaritadharmābhāvena hetusādhyāmyatarābhāva prasañjanamapakarṣasamā yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityatra yadyanityatvasahacaritaghaṭadharmāt kṛtakatvādanityaḥ śabdastadā kṛtakatvānityatvasahacaritaghaṭadharmarūpavattvavyāvṛttyā śabde kṛta katvasyānityatvasya ca vyāvṛttiḥsyāt ādye'siddhideśanā dvitīye bādhadeśanā evaṃ śabde kṛtakatvasahacaritaśrāvaṇatvasya saṃyogā dāvanityatvakṛtakatvasahacaritaguṇatvasya ca vyāvṛttyā ghaṭe'nitya tvaṃ kṛtakatvañca vyāvartateti dṛṣṭānte sādhyasādhanavaikalyadeśanābhā sā'pīyaṃ yattuvārttikeśabdo nīrūpaiti ghaṭo'pinīrūpaḥ syāditya pakarṣaiti tadasat ghaṭe nīrūpatvāpādanasyārthāntaratvāt ācā ryyakharaso'pyevaṃ yattu vaidharmyasamāyāatraivāntarbhāvaḥ syāditi tanna upadheyasaṅkare'pyupādherasaṅkarāt varṇyasamāyāntu sādhyaḥ siddhābhāvavānsandigdhasādhyakādirvā tasya dharmaḥ sandigdhasādhya kādivṛtti hetustasya vikalpātsattvāt dṛṣṭāntevarṇyatvasya sandigdha sādhyakatvasyāpādanaṃ varṇyasamā tadayamarthaḥ pakṣavṛttirheturgama kaḥ pakṣaśca sandigdhasādhyakastathāca sandigdhasādhyakavṛttirhetu stvayā dṛṣṭānte'pi svīkāryyaḥ tathāca dṛṣṭāntasyāpi sandigdha sādhyakatvātsapakṣavṛttitvāniścayādasādhāraṇīhetustaddeśanābhā sā ceyaṃ hetuḥ sandigdhasādhyakavṛttiryadi na dṛṣṭānte tadāgama kahetvabhāvātsādhanavikalodṛṣṭāntaḥ syāditi bhāvaḥ avarṇyasa māyāntu dṛṣṭānte siddhasādhyake yodharmohetastasya sattvāt pakṣe śabdādāvasandigdhasādhyakatvāpādanamavarṇyasamā dṛṣṭānte hetoryā dṛśatvaṃ tādṛśohetureva gamakaityabhimānena evamāpādanaṃ dṛṣṭānte yohetuḥ siddhasādhyakavṛttiḥ sacenna pakṣe tadāgamakahai tvabhāvāt svarūpāsiddhiḥ syāttasmāttādṛśoheturavaśyaṃ pakṣatvābhi mate svīkāryyaḥ tathāca sandigdhasādhyakatvalakṣaṇapakṣatvābhāvā dāśrayāsiddhiḥ asiddhideśanābhāsā ceyaṃ vikalpasamāyāntu pakṣe dṛṣṭānte ca yodharmastasya vikalpo viruddhaḥ kalpyovyabhicāritvaṃ upalakṣaṇaṃ caitat anyavṛttitvadharmasyāpi bodhyaṃ vyabhicāro'pi hetordharmāntaraṃ prati dharmāntarasya sādhyaṃ prati dharmāntarasya dharmāntaraṃ prati vā tathāca kasyaciddharmasya kvacidvyabhicāradarśa nena dharmatvāviśeṣāt prakṛtahetoḥ prakṛtasādhyaṃ prati vyabhicārā pādanaṃ vikalpasamā yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityatra kṛta katvasya gurutvavyabhicāradarśanādgurutvasyānityatvavyabhicāradarśa nādanityatvasya mūrttatvavyabhicāradarśanāddharmatvāviśeṣāt kṛta katvamapyanityatvaṃ vyabhicaredityanaikāntikadeśanābhāsā ceyaṃ pakṣadṛṣṭāntādeḥ prakṛtasādhyatulyatāpādanaṃ sādhyasamā 'tatrādya māśrayaḥ etatprayogasādhyasyaivānumitiviṣayatvaṃ tathā ca pakṣā deranumitiviṣayatvāt sādhyavadetatprayogasādhyatvaṃ ataḥ sādhya samā tathāhi pakṣādeḥ pūrvvaṃ siddhatve etat prayogasādhyatvābhā vānnānumitiviṣayatvaṃ pūrvvamasiddhatve pakṣāderjñānādāśrayā

- [Previous: 5.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.3)
- [Next: 5.4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4.2)
- [Up: 5.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4)

## Linked texts (1)

- [Nyāyasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra.5.1.4) — Akṣapāda Gautama, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayasutra!visvanatha.5.4.1) · Pramāṇa
