Nyayasutra 2.1: Adhyāya 2, Āhnika 1
Nyāyasūtra 2.1
- Language
- Sanskrit
Contents
Adhyāya 2, Āhnika 1
2.1.1
samānānekadharmādhyavasāyāt anyataradharmādhyavasāyāt vā na saṃśayaḥ
{saṃśaya-}
2.1.2
viprattipattyavyavasthādhyavasāyāt ca
{saṃśaya-}
2.1.3
viprattipattau ca saṃprattipatteḥ
{saṃśaya-}
2.1.4
avyavasthā ātmani vyavasthitatvāt ca avyavasthāyāḥ
{saṃśaya-}
2.1.5
tathā atyantasaṃśayaḥ taddharmasātatyopapatteḥ
{saṃśaya-}
2.1.6
yathoktādhyavasāyāt eva tadviśeṣāpekṣāt saṃśaye na asaṃśayaḥ na atyantasaṃśayaḥ vā
{saṃśaya-}
2.1.7
yatra saṃśayaḥ tatra evam uttarottaraprasaṅgaḥ
{saṃśaya-}
[pramāṇasāmānyaparīkṣāprakaraṇam]
2.1.8
pratyakṣādīnām aprāmāṇyaṃ traikālyāsiddheḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.9
pūrvaṃ hi pramāṇasiddhau na indriyārthasannikarṣāt pratyakṣotpattiḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.10
paścātsiddhau na pramāṇebhyaḥ prameyasiddhiḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.11
yugapatsiddhau pratyarthaniyatatvāt kramavṛttitvābhāvaḥ buddhīnām
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.12
traikālyāsiddheḥ pratiṣedhānupapattiḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.13
sarvapramāṇapratiṣedhāt ca pratiṣedhānupapattiḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.14
tatprāmāṇye vā na sarvapramāṇavipratiṣedhaḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.15
traikālyāpratiṣedhaḥ ca śabdāt ātodyasiddhivat tatsiddheḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.16
prameyā ca tulāprāmāṇyavat
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.17
pramāṇataḥ siddheḥ pramāṇānām pramāṇāntarasiddhiprasaṅgaḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.18
tadvinivṛtteḥ vā pramāṇasiddhivat prameyasiddhiḥ
{pūrvapakṣasūtram}
2.1.19
na, pradīpaprakāśasiddhivat tatsiddheḥ
{siddhāntalakṣaṇam}
2.1.20
kvacit nivṛttidarśanāt anivṛttidarśanāt ca kvacit anekāntaḥ
{siddhāntalakṣaṇam}
[pratyakṣaparīkṣāprakaraṇām]
2.1.21
pratyakṣalakṣaṇānupapattiḥ asamagravacanāt
{pratyakṣalakṣaṇa-}
{pratyakṣalakṣaṇaparīkṣā}
2.1.22
na ātmamanasoḥ sannikarṣābhāve pratyakṣotpattiḥ
(do)
2.1.23
digdeśakālākāśeṣu api evaṃ prasaṅgaḥ
(do)
2.1.24
jñānaliṅgatvāt ātmanaḥ na anavarodhaḥ
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtram}
2.1.25
tadayaugapadyaliṅgatvāt ca na manasaḥ
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.26
pratyakṣanimittatvāt ca indriyārthayoḥ sannikarṣasya svaśabdena vacanam
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.27
suptavyāsaktamanasāṃ ca indriyārthayoḥ sannikarṣanimittatvāt
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.28
taiḥ ca apadeśaḥ jñānaviśeṣāṇām
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.29
vyāhatatvāt ahetuḥ
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.30
na arthaviśeṣaprābalyāt
{pratyakṣalakṣaṇa-siddhānta-sūtra}
2.1.30.p1
[viṣayaparīkṣā-prakaraṇām]
2.1.31
pratyakṣam anumānam ekadeśagrahaṇāt upalabdheḥ
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.32
na, pratyakṣeṇa yāvat tāvat api upalambhāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.33
na caikadeśopalabdhiravayavisadbhāvāt
{siddhānta-sūtra}
[prasaṅgopāttā avayaviparīkṣā]
2.1.34
sādhyatvāt avayavini sandehaḥ
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.35
sarvāgrahaṇam avayavyasiddheḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.36
dhāraṇākarṣaṇopapatteḥ ca
{siddhānta-sūtra}
2.1.37
senāvanavat grahaṇam iti cet na atīndriyatvāt aṇūnām
{siddhānta-sūtra}
2.1.37.p1
[anumānaparīkṣāprakaraṇam]
2.1.38
rodhopaghātasādṛśyebhyaḥ vyabhicārāt anumānam apramāṇam
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.39
na, ekadeśatrāsasādṛśyebhyaḥ arthāntarabhāvāt
{siddhānta-sūtra}
{vartamānakālaparīkṣā}
2.1.40
vartamānābhāvaḥ, patataḥ patitapatitavyakālopapatteḥ
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.41
tayoḥ api abhāvaḥ vartamānābhāve, tadapekṣatvāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.42
na atītānāgatayoḥ itaretarāpekṣā siddhiḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.43
vartamānābhāve sarvāgrahaṇaṃ pratyakṣānupapatteḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.44
kṛtatākarttavyatopapatteḥ tu ubhayathā grahaṇam
{siddhānta-sūtra}
2.1.44.p1
[upamānaparīkṣāprakaraṇam]
2.1.45
atyantaprāyaikadeśasādharmyāt upamānāsiddhiḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.46
prasiddhasādharmyāt upamānasiddheḥ yathoktadoṣānupapattiḥ
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.47
pratyakṣeṇa apratyakṣasiddheḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.48
na apratyakṣe gavaye pramāṇārtham upamānasya paśyāmaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.49
tathā iti upasaṃhārāt upamānasiddheḥ na aviśeṣaḥ
{siddhānta-sūtra}
[śabdasāmānyaparīkṣāprakaraṇam]
2.1.50
śabdaḥ anumānam arthasya anupalabdheḥ anumeyatvāt
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.51
upalabdheḥ advipravṛttitvāt
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.52
sambandhāt ca
{pūrvapakṣa-sūtra}
2.1.53
āptopadeśasāmarthyāt śabdāt arthasampratyayaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.54
pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheḥ ca sambandhābhāvaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.55
śabdārthavyavasthānāt apratiṣedhaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.56
na, sāmayikatvāt śabdārthasampratyayasya
{siddhānta-sūtra}
2.1.57
jātiviśeṣe ca aniyamāt
{siddhānta-sūtra}
[śabdaviśeṣaparīkṣāprakaraṇam]
2.1.58
tadaprāmāṇyam anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.59
na, karmakartṛsādhanavaiguṇyāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.60
abhyupetya kālabhede doṣavacanāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.61
anuvādopapatteḥ ca
{siddhānta-sūtra}
2.1.62
vākyavibhāgasya ca arthagrahaṇāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.63
vidhyarthavādānuvādavacanaviniyogāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.64
vidhiḥ vidhāyakaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.65
stutiḥ nindā parakṛtiḥ purākalpaḥ iti arthavādaḥ
{siddhānta-sūtra}
{arthavāda-bhedaḥ}
2.1.66
vidhivihitasya anuvacanam anuvādaḥ
{arthavāda-}
2.1.67
na anuvādapunaruktayoḥ viśeṣaḥ, śabdābhyāsopapatteḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.68
śīghrataragamanopadeśavat abhyāsāt na aviśeṣaḥ
{siddhānta-sūtra}
2.1.69
mantrāyurvedaprāmāṇyavat ca tatprāmāṇyam, āptaprāmāṇyāt
{siddhānta-sūtra}
2.1.69.p1
(iti nyāyasūtre dvitīyādhyāyasya prathamam āhnikam)
2.1.69.p2
(dvitīyam āhnikam)
[pramāṇacatuṣṭvaparīkṣāprakaraṇam]
Commentaries (5)
- Nyāyabhāṣya — Vātsyāyana, Sanskrit
- Vivaraṇa of Rādhāmohana Vidyāvācaspati Gosvāmin — Rādhāmohana Vidyāvācaspati Gosvāmin 1730, Sanskrit
- Nyāyasūtravṛtti — Viśvanātha Nyāyapañcānana 1634, Sanskrit
- Prakāśa of Keśava Miśra Tarkācārya — Keśava Miśra Tarkācārya 1500, Sanskrit
- Nyāyasūtroddhāra — Vācaspatimiśra (Maithila smārta), Sanskrit