<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.2-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Logic and epistemology](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya) › [Manuals and primers](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana) › [Tarkikaraksha](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa) › 4.2-2

# Tarkikaraksha 4.2-2

Tārkikarakṣā 4.2-2

- **Language:** Sanskrit

### [4.2-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.2-2)

tyanaikāntikatvena pratyukte tarhi śabdopi nityaḥ syāditi | dvitīyastu tasminneva hetau tathaiva pratyukte tarhi  
kṛtakatvādastviti | tṛtīyastu anitye vāṅmanase  
mūrtatvādityukte bhāgāsiddhyā ca pratyukte tarhi mana  
evāstviti | caturthastu kṣityādikaṃ buddhimatkartṛpūrvakamityukte upādānādigocarajñānacikīrṣāprayatnavata  
eva kartṛtvādabuddhimaditi viśeṣaṇavaiyarthye 'bhihite  
tarhi sakartṛkamevāstviti | pañcamastu anityaḥ śabdaḥ  
prayatnakāryatvādityukte viśeṣaṇavaiyarthyoktau tatparityāgaḥ | ṣaṣṭhastu aindriyakaḥ śabdo nityaḥ kāryatvādityukte tathaiva pratyukte śabda evāstviti  
dṛṣṭānte 'pi hāniḥ pūrvavat ṣaṭ prakārāḥ  
ādyo yathā | anityaḥ śabdaḥ aindriyakatvāt ghaṭavadityukte sāmānyenānaikāntikatvodbhāvane ghaṭo'pi  
tarhi nityo'stviti | dvitīyastu tasyāmeva pratijñāyāṃ pratyakṣaguṇatvād dyaṇukūpavadityukte sādhanavaikalyodbhāvane kāryatvahetvādhāratayā sa eva dṛṣṭānta  
tadabhāvārthamityukte sati dṛṣṭānte cādyadvitīyādiiti | tṛtīyastu tasminneva dṛṣṭānte tathaiva pratyukte  
ghaṭarūpaṃ tarhi bhaviṣyatīti | yathā ca sādharmyadṛṣṭāntatvena pratyukte mābhūdayaṃ vaidharmyadṛṣṭānto'stviti  
caturthastu yatkāryaṃ tadbuddhimatkartṛpūrvakaṃ yathā ghaṭa  
ityudāhṛte pūrvavadviśeṣaṇavaiyarthyoktau tatparityāgaḥ  
pañcamastu yatprayatnakāryaṃ tadanityaṃ yathā ghaṭa ityukte  
prayatnaviśeṣaṇasya vaiyarthyoktau tyāgaḥ | ṣaṣṭhastu yathā  
sthūlapadānarthakyodbhāvane tasya tyāgaḥ  
dūṣaṇahānistu svarūpato viśeṣaṇataśca dvidhā  
tatrādyo yathā | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādityukte  
anaikāntikatvodbhāvane niranuyojyānuyogatvena dūṣite  
svarūpāsiddhistarhīti | dvitīyastu svarūpāsiddhiparihāre vyāpyatvāsiddhistarhīti  
nanu yaddarśanenāyamuktaṃ tyajati sa eva doṣo  
nigrahasthānamastu na hāniriti cet | na satastyāge  
tāvaddhāniriva nigrahasthānam asatastyāge 'pi tyāgenaiva  
pūrvadoṣasya parihṛtatvādiyameva nigrahasthānam | iyaṃ tu  
pratyuttarānupātinī taduttarakakṣyodbhāvyā | tatropekṣitānudbhāvayituṃ nigrahāpādikā satastyāge tu prativādino'saddoṣādbhāvanena niranuyojyānuyogāpātāt tadanudbhāvanenoktaṃ tyajataḥ paryanuyojyopekṣaṇasahacāriṇī  
hāniravaśyodbhāvyā ātmana ekanigrahāpatteḥ parasya  
dvayāpatteravaṣṭambhavijayāvahatvāt | vāde tu sadvānirudbhāvyā netaro | atra nirvāhyameva vadeduktaṃ ca  
nirvahediti rahasyam

- [Previous: 4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.2)
- [Next: 4.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.3)
- [Up: 4](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4)

## Linked texts (1)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.8.200) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.2-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.prakarana.tarkikaraksa.4.2-2) · Pramāṇa
