<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Enumeration (dualism of spirit and matter)](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya) › [Sāṃkhyakārikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika) › [Suvarnasaptati](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati) › 1.27

# Verses on Sāṃkhya 1.27

Suvarṇasaptati 1.27

- **Language:** Sanskrit

### [1.27.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27.1)

Ch: saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyate | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam || \[1252\] saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyata iti | mana indriyamubhayavidhaṃ saṃkalpātmakam | kathamevam | idaṃ mana indriyaṃ yadā buddhīndriyeṇa saṃyuktaṃ, tadā buddhīndriyamityākhyāyate yadā karmendriyeṇa saṃyuktaṃ tadā karmendriyamityākhyāyate | kasmāt | yasmād idaṃ mana indriyaṃ buddhīndriyavṛttiṃ saṃkalpayati | karmendriyavṛttiṃ ca saṃkalpayati | yathā 2 ekaḥ puruṣaḥ kadācitkarmakara ucyate | kadācitpravaktā | evaṃ mana indriyamapi | idaṃ manaḥ kathamindriyamucyate | \[taddhi\] daśendriyasadharma | daśendriyāṇi vaikṛtādahaṅkārādutpadyante | evaṃ mana indriyamapi | daśendriyasamāvṛtti ca | yad daśendriyāṇi kurvanti, \[tat\] mana indriyamapi samaṃ karoti | tasmādindriyamiti nāma labhate | para āha | indriyāṇāṃ vṛttayaḥ pratyekaṃ vilakṣaṇāḥ, manaindriyasya pratiniyatā vā na vā | ucyate | yaḥ saṃkalpaḥ saiva tasya 3vṛttiḥ | tadyathā, kaścitpuruṣaḥ kutracitpradeśe dhanamannaṃ vāstīti śṛṇvan manasi vadati ahaṃ tatra gatvā annaṃ tato lābhañca lapsye iti | etādṛśasaṃkalpo mana indriyasya pratiniyatā vṛttiḥ | utpattisāmyādvṛttisāmyāt saṃkalpavṛttipratiniyamācca tadindriyamityākhyāyate |

### [1.27.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27.2)

tasmādindriyāṇyekādaśavidhānyeva | para āha | indriyāṇāmekādaśānāmeṣāṃ kaḥ kartā | yadyucyate kathamayaṃ saṃśaya iti | ācāryāṇāṃ pratipattivaiṣamyāt | kecidāhuḥ | puruṣakṛtānīti | kecidāhuḥ | īśvarakṛtānīti | kecidāhuḥ | \[sva\] bhāvakṛtānīti | evamādipratipattayaḥ pratyekaṃ viṣamāḥ | ato mama śaṅkā jātā | eṣu indriyaviṣayeṣu ekādaśavidhāni \[indriyāṇi\] niyamena sacetanātpravartante | kathamevaṃ jñāyate | imānyekādaśendriyāṇi ekādaśaviṣayagrahaṇasamarthāni | pradhānamahadahaṅkārāṇāmacetanatvāttatsāmarthyaṃ na yujyate || lokāyataśāstre¹ uktam | idaṃ lokāyatikavacanam | ato mamedānīṃ saṃśayaḥ kasmādekādaśa \[indriyāṇi\] pravartante | ucyate | āsmin śāstre na puruṣaḥ kartā | nāpīśvaraḥ kartā | \[sva\] bhāvo nāmātirikto dharmo nāsti | tasmādbhavatoktaḥ \[puruṣādiḥ\] naikādaśendriyāṇi janayati | para āha | tathā cet ko dharmo janakaḥ | uttaramāha | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam| trayo guṇā ahaṅkārasthāḥ puruṣārthavaśādekādaśendriyāṇi pariṇamanti| kaḥ puruṣārthaḥ | ime ekādaśa bāhyaviṣayā bahavaḥ viṣamāśca | yadyekaminidrayaṃ pravartate | na sarva\[viṣaya\] grahaṇasamarthaṃ syāt | tasmātpravartante ekādaśendriyāṇi pratiniyataṃ ca viṣayān gṛhṇanti | ata ekādaśendriyāṇi vibhaktāni nānā ca | atha bhavān vadati acetano na bahūn janayituṃ śakta iti | naitadyujyate | acetanasya \[1252, c. 2\] bahuśaktidarśanāt | vakṣyati hyāsmin śāstre | Ch: vatsaviṛddhinimittaṃ ajñagauḥ kṣīraṃ pravartate | puruṣavimokṣanimittaṃ ajñaṃ tathā indriyaṃ pravartate² ||

### [1.27.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27.3)

atastrayo guṇā acetanā ekādaśendriyāṇi janayituṃ śaktāḥ | para āha | jānīma ekadaśendriyāṇi ahaṅkārādutpannānīti | eṣāmekādaśendriyāṇāṃ vibhinnaḥ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | cakṣuruccaiḥ sthitaṃ viprakṛṣṭarūpālokanakṣamam | śrotraṃ pratyekamekasmin pārśve \[sthitaṃ\] dūraśabdaśravaṇakṣamam | ghrāṇamekala niviṣṭaṃ prāpyagandhaṃ gṛhṇāti | rasanaṃ mukhamadhyaniviṣṭamāgataṃ rasaṃ gṛhṇāti | tvagindriyamantarbahirniviṣṭa sarvaṃ sparśājjānāti | vāk mukhamadhyaniviṣṭā nāmapadavyañjanānyuccārayati | pāṇī vāmadakṣiṇayossthitāvādānadhāraṇasamarthau | pādau nīcāvayavasaṃniviṣṭāvūrdhvamadhaḥ krāmataḥ | mithunendriyamanyadarśanaparihārārthaṃ guhyapradeśe niviṣṭamutsargānandajananasamartham | mana indriyamaniyatapradeśaṃ saṃkalpavṛttiṃ karoti³ | teṣāmindriyāṇāṃ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | kiṃ puruṣakṛtaḥ | īśvarakṛtaḥ⁴ | kiṃ vā\[sva\] bhāvenātiriktakāraṇena kṛtaḥ | samādhīyate | asmin śāstre puruṣo'pi na kāraṇamucyate | īśvaro'pi na kāraṇam | pradhānaṃ mukhyaṃ kāraṇam | pradhānaṃ triguṇānahaṅkārañca sṛjati | ahaṅkāraśca puruṣārthamanusṛtya pravartate | ebhiḥtribhirguṇaiḥ indriyāṇi sthāne nikṣiptāni | ata uktaṃ guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvamiti | saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭavṛttīnāmindriyāṇāṃ dvāvarthau, (1) ⁵heyaparihāraḥ⁶ (2) śarīrasaṃrakṣaṇam iti | heyaparihāra iti | viprakṛṣṭadarśanaṃ viprakṛṣṭaśravaṇaṃ heyaparihārāya | śarīrasaṃrakṣaṇamiti | \[aṣṭendriyāṇi\] aṣṭaviṣayāninirdeśaṃ prāptā- nupalabhante svaśarīrasaṃvardhanapālanāya |

### [1.27.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27.4)

para āha | etānyekādaśendriyāṇi kāṃ vṛttiṃ kurvanti | āryāyottaramāha |

## Linked texts (1)

- [Sāṃkhyakārikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika.26) — Īśvarakṛṣṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.samkhyakarika!suvarnasaptati.1.27) · Pramāṇa
