Satsiddhantamartanda 23: athātrāṣṭasu pradhānapraśneṣvādyaḥ praśnaḥ
Satsiddhāntamārtaṇḍa 23
- Language
- Sanskrit
Contents
athātrāṣṭasu pradhānapraśneṣvādyaḥ praśnaḥ
23.1
(1) bhavatsampradāyaḥ kaḥ tatra sampradāyaśabdasya ko'rthaḥ ?
uttaram
atha śrīharidāsairyadbrahmarudrādibhiḥ suraiḥ
purā prāduṣkṛtaṃ vedādvaidāmedādibhedataḥ
23.2
samyak paramparāprāptaṃ harimantrādikarmakam
sarvaprakarṣavaddānaṃ sampradāya ihocyate
23.1-2.1
tathāhi—samprapūrvāddāterghañi āto yuk ciṇkṛtoriti yukti niṣpannaḥ sampradāyaśabdaḥ | tatrā'sya mantrādikarmakadānasya samupasargoktaṃ samyaktvaṃ nāma bhagavadājñayā
tadbhaktijīveṣu pūrṇakaruṇārṇavāntaḥkaraṇairbrahmarudrādibhiranādisiddhavedādudvṛtya pravartitatvena
tacchiṣyaparamparāprāptatvam | sampradāyānāṃ brahmādipravartitatvaṃ tu bhavatāmapi sammatam
yathā bṛhadāraṇyakabhāṣyārambha āhuḥ śaṅkarācāryāḥ | "oṃ namo brahmādibhyo brahmavidyāsampradāyakartṛbhyo vaṃśarṣibhyo namo gurubhya" iti | idaṃ ca viśeṣataḥ kiyatkālātpravṛtta ityasyottare prapaścayiṣyate | prakṛṣṭatvaṃ cāsya dānasya vedārthakarmakatvādeva | tathāhi—
dharmabrahmaṇī eva kāṇḍabhedena kṛtsnasya vedasya prameyatvādarthaḥ | dharmabrahmapratipādakāpauruṣeyavākyasyaiva vedatvāt | tatra sampradāyeṣu dharmapradānaṃ tu śiṣyebhyaḥ śikṣaṇopadeśādidvārā
"ajijñāsitamaddharmo guruṃ munirmupāvrajedi"tyādiṣuḥ tadarthaṃ sāmpradāyikagurūpasattervihitatvāt | dharmadānasya sarvotkṛṣṭatvaṃ tu tatra tatra śrutismṛtipurāṇeṣu prasiddhameva | atha
brahmapradānamapi tattanmahāmantropadeśadvārā mananididhyāsanopakṛtaśravaṇadvārā ca
tatra, ātharvaṇānāṃ kaivalyopaniṣadi | "oṃ athāśvalāyano bhagavantaṃ parameṣṭhinaṃ
parisametyovāca adhīhi bhagavan brahmavidyāṃ variṣṭhāṃ sadā sadbhiḥ sevyamānāṃ nigūḍhāṃ
yayā'cirāt sarvapāpaṃ vyapohya parātparaṃ puruṣamupaiti vidvān | tasmai sa hovāca pitāmahaśca
śraddhābhaktidhyānayogādavehi | na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaikenā'mṛtatvamānaśuri"ti
gītāyām—
23.1-2.2
"bhaktyā tvananyayā śakyaḥ" | "bhaktyā labhyastvananyayā"
śrībhāgavate—
"prīyate'malayā bhaktyā hariranyadviḍambanam" | "bhaktyaiva tuṣṭimabhyeti viṣṇurnānyena
kenacit" ityādibhiḥ śrautasmārtapaurāṇavacanairbhagavato bhaktimadekalabhyatvaśrāvaṇāt,
bhaktatvasya ca "evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām | mayi sañjāyate bhaktiḥ"
"bhaktirutpadyate puṃsām |" "vinā śrīvaiṣṇavaṃ dharmaṃ prasādaṃ sadgurorvinā | vinā śrīvaiṣṇavīṃ
dīkṣāṃ kathaṃ bhāgavato bhavedi" tyādiśrībhāgavatapājhādivacanairvaiṣṇavamantropadeśaikasādhyatvakathanāt mantrāṇāṃ ca pājhagautamīyatantrādiṣu "sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā
matāḥ" iti sarvathā sampradāyaikasādhyagrahaṇakatvavacanāt mantradvārā brahmadānaṃ sampradāyeṣu
atha vividhopaniṣatsutragītādiśrāvaṇadvārā brahmapradānamapi etadadhīnam | "tadvijñānārthaṃ
sa gurumevābhigacchedi"ti niyamena śravaṇasya pāramparikagurūpasatryekasādhyatvaśrāvaṇāt
phalaviśeṣaṃ vadannanuḥ sarvadānānte, "brahmado brahma śāśvatam | sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyata"iti sarvadānāpekṣayā asya dānasya sampradāyatvanirvāhakaṃ prakarṣamāha
tathā, mādhavakṛtāyāṃ parāśaravyākhyāyāṃ prathamādhyāye (ślo0 37 vyākhyāne)
23.1-2.3
bhaviṣyottare—"ārttānāmannadānaṃ ce"tyādyupakramya, "suvarṇaṃ yājakānāṃ ca vidyāṃ caivordhvaretasām | kanyāṃ caivānapatyānāṃ dadatāṃ gatiruttame"ti | vidyā brahmaprāpikā upaniṣanmahāmantrādirūpā | ūrdhvaretasāṃ brahmacāriprabhṛtīnāṃ trayāṇām | vidyāśabdasyedaśārthakatvaṃ tu "yadeva vidyayā karotī"tyādiṣu prasiddham | na caivaṃ gṛhasthasya sampradāyānadhikāraḥ śaṅkyaḥ | ūrdhvaretassu vidyādānasya śīghraṃ mokṣarūpaphalasampattyā dātuḥ phalādhikyamityeva vacanatātparyeṇa; itaratra taddānaniṣedhāsiddheḥ sarvāśrameṣvapi sampradāyāvaśyakatvaṃ ca vistarāt kimāśramaniṣṭha iti praśnasyottare nirūpayiṣyāmaḥ
evamārttādiṣu annādidānasyāpi phalādhikyameva vivakṣitam | anyathā anārttādiṣu taddānaniṣedhaprasaṅgāt
evamatrismṛtāvapi (ślo0 316)—
"kṣaumajaṃ vāstha kārpāsami"tyādinā dānāni nirūpya, sarvānte (ślo0 328)—
"sarveṣāmeva dānānāṃ vidyādānaṃ tato'dhikam | putrādisvajane dadyādṛiprāya ca vikaitave
"sakāmaḥ svargamāpnoti niṣkāmo mokṣamāpnuyādi"ti
phalotkarṣakathanena brahmavidyādānāparaparyāyasya sampradāyasya tattvanirvāhakaḥ sarvāpekṣayā prakarṣo darśitaḥ
etanmūlabhūtāṃ śrutimapi madhuvidyānte chandogā āmananti (a0 3 khaṃḍa 11)—
23.1-2.4
"tadvaitadbrahmā prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyastadvaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca idaṃ vāva tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyāt prāṇāyyāya vāntevāsine nānyasmai kasmaicana yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya antepūrṇāṃ dadyādetadeva tato bhūya ityetadeva tato bhūya itī"ti | prāṇāyyāya yogyāya vāsine śiṣyāya
ihāpi sampradāyapadaghaṭakasamupasargārthanirvāhikāṃ paramparāmuktvā praśabdārthabhūtaḥ sarvadānanirūpitaḥ prakarṣo'pi dhanapūrṇasamudrāntapṛthvīdānādapi bhūyastvakathanena darśitaḥ
bṛhaspatismṛtau "iṣṭvā kratuśataṃ rājā samāptavaradakṣiṇam | bhagavantaṃ guruśreṣṭhaṃ paryapṛcchadbṛhaspatim | bhagavan kena dānena sarvataḥ sukhamedhate | yadakṣayyaṃ mahārthaṃ ca tato brūhi mahātapa" ityakṣayyamahārthadānaviṣayapraśne sati—
"evamindreṇa pṛṣṭo'sau devadevapurohitaḥ | vācaspatirmahāprājño bṛhaspatiruvāca he"-tyupakramya, bhūmyādidānapraśaṃsānantaramucyate—
grāhakāṇi hi, vyākaraṇopamānakośāptavākyavyavahāravākyaśeṣavivṛttyādīni | tatra vyākaraṇamupanyastaṃ kośaścopanyastaḥ | āptavākyāni ca muṇḍakabhāṣyabhāvārthadīpikādiṣu
vidyāsampradāyakartṛtvapāramparyalakṣaṇasambandhamādāvevāheti sampradāyānurodhena "paurvāparyānusārata" ityādīni śaṅkarācāryaśrīdharasvāmyādivacanarūpāṇi prasiddhānyeva | vyavahāraśca
23.1-2.5
ayaṃ viṣṇusvāmisampradāyo'yaṃ rāmānujasampradāya ityādirūpaḥ sarvajanīna eva | uktasthalavyākhyāsudhāprabhṛtiṣu anekagranthavidyatiṣu cedaṃ sphuṭameveti nāsya śaktigrahe saṃśayaleśo'pi | tasmādyogarūḍho'yaṃ sañjñāśabdaḥ | sampradāyaśabdasya uktārthānurodhena bhāvārthaghañantatvaṃ tu vyākhyāsudhādiṣu bhānudīkṣitādayo bahavo vyācakhyuḥ | anye tu sampradīyata iti vyutpattiṃ vadantaḥ karmaṇi ghañaṃ dyotayanti | pare ca karaṇavyutpattimāhuḥ, sa
tu lyuṭā bādhād durlabho bāhulakādyagatikagatisādhyaścetyupekṣante prāñcaḥ
kiñca, tathāsati, sampradīyamānasya mantrādereva sampradāyatvaṃ siddhamiti "sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā matāḥ" ityādivirodhaḥ | brahmarudrādyācāryāṇāṃ tattatsampradāyakartṛtvavyavahāravirodhaśca | kvacidupadeśaviṣayavastunyapi sampradāyapadavyavahārastu
karmatayā śakyasambandhācchākṣaṇikaḥ | "trīṇyāhuratidānāni gāvaḥ pṛthvī sarasvatī"tyādivat | tasmādukta eva sampradāyaśabdārthaḥ sarvasammataḥ samyagiti bhāti
karaṇavyutpattyādipratyākhyāne tu nā'smākaṃ nirbandhaḥ
nanvevamapi sampradāyaśabdārthakathanasya prakāntatvāt kārikāyāṃ harimantrādikarmakamiti kathanamayuktam | śaivādisampradāyeṣvapi sampradāyaśabdavyavahārāt, tatra tattvābhāvāceti cennaiṣa doṣaḥ | praśne bhavatsampradāyastatra sampradāyaśabdasya ko'rtha iti bhavatsampradāyapadopāttaṃ vaiṣṇavasampradāyameva tatreti sarvanāmnā parāmṛśya tadarthasyaivānuyuktatvena
tacchakṣaṇasyaiva vaktavyatvāt
23.1-2.6
apare tu, śaivādimateṣu sampradāyaśabda aupacārika eva | paramparayā vaiṣṇavasampradāyapraveśahetutvāt | yathāha brāhme samāptidaśāyāṃ māyānukīrtanādhyāye vyāsaḥ
"anyadeveṣu yā bhaktiḥ puruṣasyeha jāyate
karmaṇā manasā vācā tadgatenāntarātmanā
tena tasya bhavedbhaktiryajane munisattamāḥ
sa karoti tato viprā bhaktiṃ cāgreḥ samāhitaḥ
tuṣṭe hutāśane tasya bhaktirbhavati bhāskare
pūjāṃ karoti satatamādityasya tato dvijāḥ
prasanne bhāskare tasya bhaktirbhavati tattvataḥ
sevāṃ karoti vidhivat sa tu śambhoḥ prayatnataḥ
tuṣṭe trilocane tasya bhaktirbhavati keśave
sampūjya taṃ jagannāthaṃ vāsudevākhyamavyayam
tato muktiṃ ca muktiṃ ca sa prāpnoti dvijottamaḥ" iti
tasmāt—
samyak prakṛṣṭaṃ dānaṃ sa mantrādeḥ śrutimūlakam
ityarthaḥ sampradāyeti śabdasyoktaḥ purātanaiḥ
23.1-2.p1
athāsyaiva praśnasyāvāntarapraśnā aṣṭau
tatrādyaḥ praśnaḥ
katibhedāḥ (1)
uttaram
23.1-2.p2
praśnārthe vikalpaḥ
23.1-3
kimayaṃ sampradāyatvavyāpyavibhājakatāvacchedakadharmaviśiṣṭaviśeṣyakasaṅkhyāprakārakaḥ praśnaḥ, āhosvidvaiṣṇavasampradāyatvavyāpyavibhājakatāvacchedakadharmavadviśeṣyakasaṅkhyāprakārakaḥ ?
tatrādye, vaiṣṇavahairaṇyagarbhaśaivaprabhṛtayo'nantā eva, te śāstre loke ca tatra tatra prasiddhāḥ
atha dvitīyaśceducyate—
caturbhujabhujacchāyāvyavasāyāṅganirbhayāḥ
sampradāyāstu catvāro mahāmāyābhayāpahāḥ
23.2-2
rudreṇa bhagavatpatnyā brahmaṇā sanakādibhiḥ
etaiścaturbhirācāryairjagaduddhārakāraṇaiḥ
23.3
samudraśāyinaḥ svāntaḥśāyitātidayāmbudheḥ
prabhoḥ sakāśāt samprāpya prakāśaṃ gamitāḥ purā
23.4
dvāpārānte harīcchāto mataiḥ kāpālikādibhiḥ
bauddhaiścābrahmavādaiśca devaiste śithilīkṛtāḥ
23.5
śrīviṣṇusvāmibhī rāmānujairmādhvābhidhaistadā
nimbārkaiścāvatīrṇaiste bhūya eva samarthitāḥ
23.6
2 sa0 mā0
ete prādhānyataḥ proktā anye tadupajīvinaḥ
prakāśānandamukhyāstvanantāḥ santo jayanti te
23.6.p1
tathāhi—
śrīmadviṣṇubhaktipravartakānāmanādisiddhānāṃ satsampradāyānāṃ catuṣṭayamevā'bhipretya prāha tṛtīyaskandhe dvātriṃśādhyāye bhagavān kapilaḥ (ślo0 37)—
"prāvocaṃ bhaktiyogasya lakṣaṇaṃ te caturvidhamiti
"bhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyata" iti pūrvavākyāt
"dharmāścaturvidhā loke śrutibhedamukhodbhavāḥ
dattadharmāśca dṛśyante kuladharmāstathaiva ca
jātidharmā vayodharmā guṇadharmāśca śobhane
śarīrakāladharmāśca āpaddharmāstathaiva ca
etaddharmasya mānyatvaṃ kriyate lokavāsibhi"riti
anye tvimāni pāñcavacanānyapyudāharanti—
"sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā matāḥ
ataḥ kalau bhaviṣyanti catvāraḥ sāmpradāyinaḥ
śrībrahmarudrasanakavaiṣṇavāḥ kṣitipāvanāḥ
catvāraste kalau bhāvyāḥ sampradāyapravartakāḥ
Linked texts (1)
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit