Satsiddhantamartanda 25
Satsiddhāntamārtaṇḍa 25
- Language
- Sanskrit
Contents
25.p1
śākapārthivādivatsamāsaḥ | mānyatvādevaṃ vacanam, śrīkṛṣṇādivat
mantrasāre—
“dīkṣitāya viśeṣeṇa prasīdennānyathā hariḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro'thavā punaḥ
evaṃ striyo vā yatnena gurumeva samāśrayet” || iti
tattvasāre—
“avaśyaṃ vaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ viśetsarvaprayatnataḥ
dīkṣitāya viśeṣeṇa saṃsiddhirnātra saṃśayaḥ” || iti
25.p2
avaiṣṇavasyopadeśakatvaniṣedhaḥ
25.p3
atha “yuge yuge tu dīkṣā syādupadeśaḥ kalau yuge” ityādivākyānusārāt pūrvokta-pañcarātrabrahmavaivartādivacaneṣu vaiṣṇavagurumukhānmantraśravaṇamātrasyaiva vaiṣṇavatvajanakatvakathanācca bahuśiṣṭasammata upadeśapakṣa evedānīmādriyate; tadāpi—
“mantropadeśamātreṇa narā muksāśca bhārate
pūrvaiśca koṭipuruṣaiḥ paraiḥ sārddhaṃ hareraho
koṭijanmārjitātpāpānmantragrahaṇamātrataḥ
muktāḥ śuddhyanti yatpūrvaṃ karma nirmūlayanti ca
putrān dārāṃśca śiṣyāṃśca sevakān bāndhavāṃstathā
yo darśayati sanmārgaṃ sadgatistaddhruveddhruvam” || iti
brahmavaivartabrahmakhaṇḍādhyāye brahmāṇaṃ prati nāradavākyairevamādibhiruktavakṣyamāṇavacanāntaraiścāvaśyakatāvodhanādbhagavanmantragrahaṇamāvaśyakameva
25.p4
punaḥ kaṇṭharaveṇa sampradāyāvaśyakatā
25.p5.1
nanvevaṃ mantragrahaṇe sampradāyāvaśyakatvamucyate | na tu vaiṣṇavasampradāyāvaśyakatvam | ato yataḥ kutaścidapi sāmpradāyikācchaivādeḥ sakāśādapi vaiṣṇavamantragrahaṇaṃ śakyavacanamiti naitadupadeśo'pyananyasāmānyaṃ vaiṣṇavasampradāyānāṃ prayojanaṃ siddhyatīti cet | alamalaṃ tūṣṇīṃ maivamanarthaṃ brūyāḥ | avaiṣṇavopadiṣṭo vaiṣṇavamantro narakasādhanamiti vad-dvirvacanasahasraiḥ karṇabadhirīkārāt
tathā hi—sārasaṅgrahe pañcarātre—
"nyāse vāpyarcane vāpi mantramekāntinaḥ śrayet
avaiṣṇavopadiṣṭena mantreṇa narakaṃ vrajet
avaiṣṇavā''dṛtaṃ mantraṃ yaḥ paṭhedvaiṣṇavo dvijaḥ
kalpakoṭisahasrāṇi pacyate narakāgninā" iti
tatraiva padmapurāṇe—
"avaiṣṇavopadiṣṭaṃ ca pūrvamantraṃ parityajet
punaśca vidhinā samyagvaiṣṇavādgrāhayenmanum" iti
punaḥ pādma eva—
"sahasraśākhādhyāyī ca sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ
kule mahati jāto'pi na guruḥ syādavaiṣṇavaḥ
yastu mantradvayaṃ samyagadhyāpayati vaiṣṇavaḥ
sa ācāryastu vijñeyo bhavabandhavināśakaḥ" || iti
vādāvalyāṃ pañcarātre—
"yo vakti nyāyarahitaṃ vinā nyāyaṃ śṛṇoti yaḥ
tāvubhau narakaṃ ghoraṃ vrajataḥ kālamakṣayam" || iti
"mahākulaprasūto'pi sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ
sahasraśākhādhyāyī ca na guruḥ syādavaiṣṇavaḥ" || iti
"avaiṣṇavopadiṣṭena mantreṇa narakaṃ vrajet
punaśca vidhinā samyagvaiṣṇavādgrāhayedguroḥ" || iti
pādmottarakhaṇḍe dvātriṃśādhyāye—
"avaiṣṇavopadiṣṭaṃ tu pūrvamantratrayam
punaśca vidhinā samyagvaiṣṇavādgrāhayedguroḥ" || iti
25.p5.2
evamādiṣvanekavacaneṣvavaiṣṇavānmantragrahaṇasya narakādyaniṣṭaprāptisādhanatvakathanenādharmatvabodhanādvaiṣṇavasāmpradāyika eva gururāvaśyakaḥ | na caivamapi vacaneṣu sāmpradāyikavaiṣṇavādupadeśagrahaṇasyānuktatvena vaiṣṇavatvamātrameva guruviśeṣaṇamastu, natu sāmpradāyikatvamapīti śakyam | dattottaratvāt | pādmagautamatantrayoḥ—
"sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā matāḥ" iti vākyāt
apare tu—
"na jātu mantradā nārī na śūdro nāntarodbhavaḥ
nābhiśasto na patitaḥ kāmakāmo'pyakāminām ||"
saptapuruṣātivijñeye santataikāntanirmale
kule jāto guṇairyukto vipraḥ śreṣṭhatamo guruḥ"
iti bhāradvājasaṃhitāvacanānyapyudāharanti, tenāpi paramparayā sampradāyena vikhyātācāryabhāvasyaiva gurutvaṃ yuktaṃ nānyasyaiveti siddhyati
kiñca, gautamatantre'pi triṃśādhyāye sampradāyalabdhopadeśatvameva mantrasya siddhihetutvenocyate
tathāhi tatra (ślo0 5)—
"idānīṃ kathaya brahman ! mantrasiddhestu lakṣaṇam
siddhyupāyaḥ katividhaḥ kathayasvānukampayā"
iti gautamapraśne nāradaḥ (ślo0 6)
manorathānāmekeśaṃ siddheruttamalakṣaṇam
ityādinottamamadhyamalakṣaṇānyuktvā, kramaprāptaṃ siddhyupāyamāha (ślo0 15)—
"siddhamantrastu yaḥ sākṣāt sa śivo nātra saṃśayaḥ
siddhilakṣaṇamityuktaṃ tadupāya ihocyate
pitṛmātṛviśuddhā ye śuddhācārā jitendriyāḥ
sampradāyenopadiṣṭāsteṣāṃ siddhirdhruvaṃ bhavet" || iti
tatraivopasaṃhāre (ślo0 42)—
"dīyamānasya mantrasya daśaitā mantrasaṃskriyāḥ
yāḥ kṛtvā sampradāyena mantrī vāñchitamaśnute" || iti
25.p5.3
tasmādbhagavanmantropadeśena vaiṣṇavatvasampādanamapi sarvathā'nanyasāmānyamevā''satsampradāyānāṃ prayojanam
(tata eva nityārcanādi) ·
api caivaṃ mantrasya sampradāyaikalabhyatve siddhe tamantarālabdhamantrasya ca niṣphalatve siddhe
sampradāyopasaraṇamāvaśyakameva | anyathā nityatvena nirūpitānāmapi devārcanajapādīnāmasambhavāpatteḥ | tathāhi parāśaramādhavīye (a0 1) kaurme—
"yo mohādathavā''lasyādakṛtvā devatārcanam
śuddhe sa yāti narakaṃ śūkareṣvabhijāyate" || iti
devatārcanaṃ nityaṃ vidhīyate
tatraiva hārīto'pi—
"kurvīta devatāpūjāṃ japayajñādanantaram" || iti
“tataḥ prabhṛtimantrajño guruśāsanasaṃsthitaḥ
yathā mantre tathā deve yathā deve tathā gurau
paśyedabhedato mantrī evaṃ bhaktikramo bhune
abhaktibhajanālloke devatākleśadāyakaḥ” || iti
“adhiyajñaṃ brahma japedādhidaivikameva ca
ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaśca yat
idaṃ śaraṇamajñānāmidameva vijānatām
idamanvicchatāṃ svargamidamānantyamicchatām
anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ
sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati”
“apamānāttapovṛddhiḥ sammānāttapasaḥ kṣayaḥ
arcitaḥ pūjito vipro dugdhā gauriva gacchati
āpyāyaye yathā dhenustṛṇairamṛtasambhavaiḥ
evaṃ japyaiśca homaiśca punarāpyāyate dvijaḥ” || iti
"tānupasīdata harergadayābhiguptānnaiṣāṃ vayaṃ naca vayaḥ prabhavāma daṇḍe" || ityādi
svasmeśvarabhāṣye ca vacanam—
"narake pacyamānastu yamena paribhāṣitaḥ
kiṃ tvayā nārcito devaḥ keśavaḥ kkeśanāśanaḥ" iti
25.p6
mokṣo'pi bhagavaccharaṇagamanādeva
25.1
kiñca, mokṣo'pi sāmpradāyikagurudvārā bhagavaccharaṇagamanādeva | ata eva gopāla-pūrvatāpanīye mumukṣoḥ śaraṇagamanaṃ vidhīyate—
"yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vidyāstasmai gopāyati kṛṣṇaḥ yastaṃ devamātmabuddhi-prakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamanuvrajet" || iti
gītāyāmapi saptamādhyāye (ślo0 14)—
"daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te" iti
punardvādaśādhyāye—
"teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt
bhavāmi na cirātpārtha mayyāveśitacetasām"
punaraṣṭādaśe—
"sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja" iti
laghutrismṛtau navamādhyāye—
"vidveṣādapi govindaṃ damaghoṣātmajaḥ smaran
śiśupālo gataḥ svargaṃ kiṃ punastatparāyaṇaḥ" iti
idaṃ bhaktimīmāṃsābhāṣye'pi prathamānhikaṣaṣṭhasūtravyākhyāne udāhṛtam, ittham—
prayojanānyanantāni tatsantānaṃ kiyanmayā
sarvasatphalasantānasampradāyasya varṇyatām
25.2
vidviṣāṃ roṣapoṣārthaṃ toṣārthaṃ viduṣāṃ satām
ajñamohapramoṣārthaṃ tathāpyuktāni kānicit
25.3
atha tṛtīyo'vāntaraḥ praśnaḥ
25.1-2
kena kena vailakṣaṇyena sammatāḥ?
uttaram
vailakṣaṇyaṃ bahuvidhaṃ sampradāyeṣu vartate
ācāreṣu ca cihneṣu sādhaneṣu phaleṣu ca
25.2-2
bhaktyādīnāṃ prakāreṣu siddhānteṣu ca vistarāt
tadyathā tulasīkāṣṭhaghaṭitāṃ mālikāṃ gale
25.3-2
dadhatyeke sadā deva pūjādyavasare'pare
ūrdhvapuṇḍre ca mudrādau sevādiṣu harestathā
25.4
prakārabhedā bahavastattadgrantheṣu darśitāḥ
śuddhādvaitaṃ tathā dvaitaṃ viśiṣṭādvaitamapyatha
25.5
dvaitādvaitaṃ ceti bhedā api vedādinirṇayāt
vilakṣaṇatvamanyonyamevaṃ grantheṣu vistarāt
25.6
teṣu teṣu vinirṇītamanantāḥ santi te bhuvi
atyantavistarabhayāttatsarvamiha sarvathā
25.7
vaktuṃ na śakyate syāccejjijñāsā te samutkaṭā
tattadgranthān samabhyasya tattadācāryasannidhau
25.8
kṛtvopasṛtiṃ tatsarvaṃ vailakṣaṇyaṃ vibudhyatām
jīvā nānā prakṛtayaḥ sāttvikādivibhedataḥ
25.9
sarveṣāmuddhṛtisteṣāṃ tattadyogyopadeśataḥ
kartavyā sampradāyairityanyonyamavirodhitā
25.4-2
atha turīyo'vāntaraḥ praśnaḥ
25.1-3
bhedeṣu bhavatsammatirna vā ?
uttaram
vedaśāstrāviruddheṣu bhedeṣvasyeva sammatiḥ
na kasyāpyāstikasya syāttadviruddheṣu sammatiḥ
parasparoktau visammatirasti, kintu vratādīnāṃ kacitsamuccayāt kacidvikalpācca puṃsāṃ
svarucyanusāreṇānyatame pravṛttirevābhipretā
āha ca laghupārāśarasmṛtivyākhyāyāṃ mādhavaḥ—
"muninaikena yatproktastadanyo na niṣedhati
pratyutodāharettasmātsarvoktiḥ sarvasammatā" || iti
tathaiva bhagavadājñayā samagraṃ jagaduddhidhīrṣatāṃ niratiśayakāruṇikānāṃ paramācāryāṇāṃ
vedādimūlakā'nādisiddhasatsampradāyabhedaḥ pravartate 'nekavidhavicitraprakṛtijīvānāṃ rucyanusāreṇānyatame pravṛttyā tattadiṣṭāvāptireva sisādhayiṣitatvenā'bhiprāyagocaro natvitaretararāddhānteṣu visammatiriti vedādyanukūleṣu śiṣṭasammatabhedeṣu sarvatra sarveṣāṃ sakṣujāgarti
sammatiriti śivam
ataḥ—
khedāraṇyasya lokānāṃ ye dāvāgnaya utthitāḥ
vedādimūlakā mārgabhedāsteṣvasti sammatiḥ
25.1-3.p1
pañcamaḥ praśnaḥ
athāsmin praśne upanyastayoḥ sammatibhāvā'bhāvakoṭyorekatarasvīkāre krameṇa doṣaniḥkṣepakaṃ vākyadvayaṃ pañcamaṣaṣṭhapraśnatvena likhitam | tatrādyaṃ praśnavākyam—
sammatiścettadācaraṇaṃ kuto na ?
uttaram
25.1-3.p2
uttarakārikāḥ
25.1-4
vedānusāribhedeṣu prokto'bhyupagamastu naḥ
tathāpi na svadharmātiriktācaraṇamiṣyate
25.2-3
kṛtervidhiniṣedhābhyāṃ śāstre svetaradharmayoḥ
tathāstikānāṃ sarveṣāṃ bhinneṣvapi parasparam
25.3-3
tattacchākhīyapāṭheṣu tattatsūtroktakarmasu
sattve'pi sammateḥ pūrvaṃ svaśākhādhyayanaṃ matam
25.4-3
sadaivācaraṇaṃ cāpi svasvaśākhīyakarmaṇām
svakīyamevācaraṇaṃ tathāste sampradāyinām
25.5-2
evaṃ sammatisattve'pi nānyadharmakṛtiḥ kacit
prāpyate'to'tyayukto'pi hevaṃ praśnastu cāturī
25.5-2.p1
yājñavalkyavacane sarvasmṛtipradhānamanuvacane ca kaṇṭharaveṇa tathaivoktaḥ | tasmātsarvasampradāyeṣu sammatisattve'pi dharmācaraṇaṃ tu svasvasampradāyānusāreṇaiva yuktam
ata evācāramādhave prathamādhyāye—
"vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ
taddhi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim"
iti vedoditamapi svakaṃ svasāmpradāyikameva nityaṃ kuryāt, natvitarasampradāyaprāptamapi | dharmāṇāṃ sampradāyabhedena vyavasthitatvāditi bhāvaḥ
atraiva tṛtīyādhyāye yamaḥ—
"vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ
svadharmaniratāḥ śāntāḥ kriyāvantastapasvinaḥ
tebhyo havyaṃ ca kavyaṃ ca prasannebhyaḥ pradīyatām" iti
kiñca, atrismṛtāvapi—
"tāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo'pi mānavāḥ
priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇyupasthitāḥ" || iti
dakṣasmṛtāvapi—
gṛhastho'pi kriyāyukto na gṛheṇa gṛhī bhavet
tathaiva putradāraiśca svakarmaparivarjitaḥ" || iti
tathā punaḥ sa evāha—
"vibhāgaśīlasampannaḥ kṣamāyukto dayālukaḥ
svakarmaṇi sadā yukto gṛhasthaḥ śeṣabhugbhavet" || iti
25.5-2.p2
anyasāmpradāyikakarmakaraṇe doṣaḥ
25.5-2.p3
anyacca—svasāmpradāyikaṃ karma tyaktvā'nyasāmpradāyikakarmakaraṇe doṣaṃ smaratyatriḥ—
"ye'pyapetāḥ svadharmātte paradharme vyavasthitāḥ
teṣāṃ śāstikaro rājā svargaloke mahīyate ||"
"pāramparyagato yeṣāṃ vedaḥ saparibṛṃhaṇaḥ
tacchākhaṃ karma kurvīta tacchākhādhyayanaṃ tathā" || iti
svaśākhāparityāgaṃ ca sa eva niṣedhati—
"yaḥ svaśākhāṃ parityajya pārakyāmadhigacchati
sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvakarmasu sādhubhiḥ
svīyā śākhojjhitā yena brahma tenojjhitaṃ param
brahmahaiva sa vijñeyaḥ sadbhirnityaṃ vigarhitaḥ
adhītya śākhāmātmīyāṃ paraśākhāṃ paṭhediti"
ata eva sāyanamādhavīyabhāṣye svādhyāyabrāhmaṇavyākhyāne svādhyāyaśabdaḥ "svasvādhyāyaḥ svādhyāyaḥ" iti vigraheṇa svaśākhāparatayā vyavasthāpitaḥ
āstāṃ kimihānenāprakṛtena vicāreṇa
25.5-2.p4
anyasāmpradāyikacihnādidhāraṇaniṣedhaḥ
25.5-2.p5
tasmādanyaśākhīyakarmavadanyasampradāyoktaprakārakaṃ cihnadhāraṇabhagavatsevādikamapi śiṣṭā nācaranti uktavacaneṣu tanniṣedhāt
25.5-2.p6
anācaraṇe'pi sammatyanucchedaḥ
25.6-2
yadi tvanācaraṇamātreṇaivāsammatiṃ manyate bhavān, tarhi sarveṣāmapi svānyaśākhīyaṃ karmānācaratāṃ tatra tatrāsammatimabhyupagacchatastava sarveṣvapi vedabahirmukhatvādayo doṣā abhimatā bhaveyuḥ
kiñca, sarveṣāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca parasparasya vihitān dharmān ananutiṣṭhatāmitaretaradharmeṣvasammatiṃ manyamānena bhavatā sarvatraiva varṇāśramadharmacyutatvamabhyupagantavyaṃ syāt | yadi ca śāstraprāptvātparasparadharmācaraṇasya na doṣaprayojakatvaṃ nāpyanyonyadharmeṣvasammatatvaṃ ceti brūṣe, tarhyuktamanuyājñavalkyādivacanabalātprātisvikadharmācaraṇe svasampradāyasyaiva pramāṇatvaṃ sidhyatītyanyatra sammatisattve'pyācaraṇaṃ tu svasampradāyānusāreṇaivetyatra na ko'pi śaṅkāvakāśaḥ
ata eva mahābhārate ājagare yudhiṣṭhiravākyam—
"tarko'pratiṣṭhitaḥ śrutayo vibhinnā naiko muniryasya vacaḥ pramāṇam
dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ ||" iti
"sādhūnāṃ samayaścāpi pramāṇaṃ vedavadbhavet" || iti mitākṣarādibahuprāmāṇikanibandhalikhitabrahmāṇḍavākye kalau tu sampradāyasyaiva viśeṣataḥ prāmāṇyaṃ ca bodhyata iti śrīḥ | tathā ca, sammatyācaraṇayorvyāpyabhāvātsammataścettadā''caraṇaṃ kuto neti
athāvāntaraṣaṣṭhapraśnarūpaṃ dvitīyaṃ vākyam
asammatiścetkuto'ṅgīkriyate ?
Linked texts (5)
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Vedāntacintāmaṇi — Govardhana Āśukavi 1739, Sanskrit
- Sannyāsagītā — Yājñavalkya, Sanskrit