Satsiddhantamartanda 27
Satsiddhāntamārtaṇḍa 27
- Language
- Sanskrit
Contents
27.1
etāvāneva loke'smin puṃsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥ
ekāntabhaktirgovinde yatsarvatra tadīkṣaṇamiti ||"
atra caturṇāṃ varṇānāṃ devāsurādīnāṃ ca bhagavadbhaktāvadhikāra uktaḥ || bhaktisādhanaṃ
ca prathamataḥ sāmpradāyikagurūpasarpaṇamātmanivedanaṃ tatastadanusāreṇa satsaṅgabhagavatsevādikaṃ
cetaḥ pūrvameva ( ślo0 30 )—
"guruśuśrūṣayā bhaktyā sarvalabdhārpaṇena ce"tyādinoktam
evamevaikādaśaskandhe'pi (a0 17 ślo0 1 )—
"yastvayā'bhihitaḥ pūrvaṃ dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ
varṇāśramācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāmapi"
ityuddhavenā'pi bhagavaddhaktau cāturvarṇyādhikāra uktaḥ | tatraiva dvādaśādhyāye bhagavān
(ślo0 3)—
“satsaṅgena hi daiteyā yātudhānā mṛgāḥ khagāḥ
gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhāścāraṇaguhyakāḥ
27.2
vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo'ntyajāḥ
rajastamaḥprakṛtayastasmiṃstasminyuge'nagha
27.3
bahavo satpadaṃ prāptāstvāṣṭrakā yādavādayaḥ
vṛṣaparvā balirbāṇo mayaścātha vibhīṣaṇaḥ
27.4
sugrīvo hanumānṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ
vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajñapatnyastathā'pare”
27.4.p1
iti sarveṣāmapi svabhaktāvadhikāraṃ vakti | nirṇayasindhau (pari0 2) māghasnānaprakaraṇe pāṭhe—
“sarve'pyadhikāriṇo hyatra viṣṇubhaktau yathā nṛpe”ti
27.4.p2
brahmajñāne sarvavarṇānāmadhikārastatra prathamaṃ brāhmaṇasya
27.1-2
atha sampradāyasādhye brahmajñāne'pyasti sarveṣāṃ varṇānāmadhikāro'taḥ kramāt pratyekaṃ
sa nirūpyate | tatra prathamaṃ brāhmaṇeṣvapi brahmavidāmevātyutkarṣamāha manuḥ (a0 1
ślo0 96)—
“bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ
buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
27.2-2
brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ
kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedina” iti
27.2-2.p1
evamanyatrāpyanekatra brahmavida utkarṣo vacanasahasrairuktaḥ
27.2-2.p2
jñānabhaktiśca vipralakṣaṇam
27.2-2.p3
kiñca brāhmaṇasya bhagavadbharmāvaśyakatā śrībhāgavatādiṣvanekatrocyate (ska0 7
a0 9 ślo0 10)—
“viprādviṣaḍguṇayutādaravindanābhapādāravindavimukhācchvapacaṃ variṣṭham
manye tadarpitamano vacane hitārthaprāṇaṃ punāti sa kulaṃ na tu bhūri māna” iti
ekādaśaskandhe (a0 17) varṇadharmānupakramya bhagavān (ślo0 15)—
“śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam
madbhaktiśca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayastvimāḥ” iti
saptamaskandhe'pi (a0 11) varṇadharmānupakramya nāradaḥ (ślo0 21)—
"śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam
jñānaṃ dayā'cyutātmatvaṃ satyaśca brahmalakṣaṇam" iti
atraiva śrīdharakṛtavyākhyāyāṃ varṇānāmabhivyañjakarūpān dharmānāha | śama iti caturbhiracyutātmatvaṃ śrīviṣṇuparatvaṃ sarveṣāmiti vyākhyātamataḥ śrīharibhaktatvamapi śuddhakulodbhavaviprasya svābhāvikam | svarṇābhivyañjakatvāt
27.2-2.p4
kṣatriyasya tadāvaśyakatā
27.2-2.p5
evaṃ kṣatriyasyāpi ānvīkṣikyādivadbrahmavidyābhyāsasyā'vaśyakatāṃ vakti manū rājadharmānupakramya saptame (ślo0 43)
"trividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm
ānvīkṣikīṃ cātmavidyāṃ vārtārambhāṃśca lokataḥ" iti
ātmavidyāṃ brahmavidyāṃ cābhyudayavyasanayorharṣaviṣādapraśamanahetuṃ śikṣediti vyākhyātamanvarthamuktāvalyām—
"śāśvatīmityātmavidyāntānāṃ sarvāsāṃ viśeṣaṇam, vidyāyāṃ nityatvaṃ ca pāramparyagurusadupadeśāparaparyāyasampradāyalabdhatvameva" | ata eva pāramparyāgatatvena nityāmiti kullūkabhaṭṭaḥ | na caivamapyabhiṣiktasyaiva tadāvaśyakatvaṃ na tu kṣatriyasāmānyasyeti vācyam | (laghuparāśare a0 2 ślo0 1) "varṇadharmān pravakṣyāmī"tyupakramya (ślo0 3)—
"prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānamarīṇāṃ nigrahastathā
yajanādhyayane rājñi viṣayāsaktivarjanam" iti
atropakramānurodhena rājaśabdasya garbhādekādaśe rājña ityādivat, kṣatriyasāmānyapratvāttattaddharmeṣu ca brahmavidyaikasādhyasya viṣayāsaktivarjanasya parigaṇitatvena teṣvapi satsampradāyānusāreṇa jñānasyā'vaśyakatvaṃ niścīyate || api cābhiṣiktaviṣaye yājñavalkyasmṛtāvapi rājādidharmaprakaraṇe (a0 1 ślo0 1)—"mahotsāhaḥ sthūlalakṣaḥ" (ślo0 3) ityārabhya—"trayyāṃ caiva narādhipaḥ" ityantaṃ rājasvarūpavarṇane sthūlalakṣo vṛddhasevakaḥ sattvasampannaḥ śucirdhārmiko'vyasanaḥ prājña ityādibhiḥ sampradāyasevanakāryabhūtairviśeṣaṇaiḥ rājñastadadhikāro gamyate | idañca mitākṣarāparyālocanātsamyageva sphuṭati || mādhavīye rājadharmaprakaraṇe (a0 2) mārkaṇḍeyaḥ—
"sthānavṛddhikṣayajñānaṣāḍguṇyavijitātmanā
bhavitavyaṃ narendreṇa na kāmavaśavartinā"
iti kāmāsaktivarjanamukhena jñānāvaśyakatvaṃ vakti
dvijātibhiriti bahuvacanāt tribhirapi varṇairityarthaḥ | evamanyatrāpi brahmakṣatravat sandhyāsārthamapi vaiśyasya jñānāvaśyakatvamucyate | yathā''cāramādhave (a0 2) smṛtyantaram—
"ṛṇatrayamapākṛtya nirmamo nirahaṅkṛtiḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'tha vaiśyo vā pravrajedgṛhāt" iti
kiñca, śrīmadbhāgavate (ska0 7 a0 11) varṇadharmānupakramya (ślo0 23)—
"devagurvacyute bhaktistrivargaparipoṣaṇam
āstikyamudyamo nityaṃ naipuṇyaṃ vaiśyalakṣaṇam" iti
ato vaiśyasyāpi brahmakṣatrānusāryupaniṣadarthajñānadvārā brahmajñānasampattaye bhagavatsevādisampattaye ca sampradāyasevanamāvaśyakam
(śūdrasya brahmajñānādyadhikāraḥ purāṇādidvārā tatsampādanaṃ vedānadhikāraśca)
evaṃ śūdrasyāpyasti gurūpadeśadvārā brahmajñānādyadhikāraḥ | ata evādhyātmavidyayā śūdrasyāpi mānyatvamāha yājñavalkyo gṛhasthaprakaraṇe (a0 1 ślo0 8)—
"vidyākarmavayobandhuvittairmānyā yathākramam
etaiḥ prabhūtaiḥ śūdro'pi vārddhake mānamarhati" iti
na cāsya vedānadhikārāttadupajīvye'dhyātmaviṣaye'nadhikāraḥ śaṅkyaḥ | śrutyuccāramantarā bhāṣayaiva guruṇopadiśyamāne ādhyātmike śūdrasyāpyadhikāra ityanenaiva yājñavalkyavacanena jñāpanāt | itihāsādidvārāpīdaṃ sambhavati | viṣṇunāmasahasre "śūdraḥ sukhamavāpnuyā"dityatra śaṅkarācāryairapi svabhāṣye tasya śravaṇādhikārasvīkārāt "śrāvayeccaturo varṇān" iti bhāratoktaḥ "sugatimiyācchravaṇācca śūdrayoniri"ti harivaṃśokteśca | evamitaratrāpi purāṇetihāsādiṣu taṃtra tatrocyamānāni śūdrasyāpi svasvaśravaṇādiphalāni tasya tacchravaṇādyadhikāraṃ taddvārā jñānasampādanādhikāraṃ ca bodhayati | tathā''cāramādhave śāntiparvaṇi—
"śāstre svāhānamaskārau mantraḥ śūdre'bhidhīyate
tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñairyajeta brahmavān svayam" iti
atra brahmavattvaṃ hi na vedavattvamupanayanābhāvāt, kintu sampradāyasevanenāvagatabrahmasvarūpajñātṛtvameva | svayaṃ śāstradarśanānadhikārāt, "ekadeśo parokte tvi"ti vākyena mādhvabhāṣyaprathamasūtrodāhṛtena gurumukhādbrahmaśravaṇe'dhikāraniścayācca | na ca vedārthatvādbrahmaṇaḥ śravaṇe'nadhikāraḥ śaṅkyaḥ, vedaśravaṇānadhikāritve'pi bhāratādidvārā vedārthasya śravaṇe'dhikāritvokteḥ | yathoktaṃ śrībhāgavate (ska0 1 a0 4 ślo0 25)—
iti smaraṇādityudāhatā vijñāneśvareṇa vṛttāntaḥpātinī gurupūjā śūdrasyāpi darśitā
na hi ca tasyopanayanamasti yena tasyopanīyādhyāpaka ekadeśādhyāpako vā guruḥ syāt || ataḥ sampradāyagurureveha sambhavati
27.2-2.p6
dīkṣayā śūdrasyotkarṣaḥ
27.2-2.p7
evaṃ sāmpradāyikagurusakāśādvaiṣṇavadīkṣāgrahaṇe śūdrasyāpītaraśūdrāpekṣayotkarṣabodhanāyocyate, dharmasindhau (pṛ0 3) pūrvārdhe—
dīkṣāyuktaistathā śūdrairmadyapānavivarjitaiḥ
kartavyaṃ brāhmaṇadvārā śālagrāmaśilārcanamiti
evamitarāṇyapi śūdrasya vaiṣṇavasampradāyopasevanāvaśyakatākhyāpakāni bahūni niḥsandigdhavacanāni mahābhārataśrībhāgavatādiṣvārṣagrantheṣu śūdrakamalākarādiprāmāṇikānārṣagrantheṣu ca bahūni samupalabhyante, tathāpi vistarabhayāt svalpapraśopari bahulikhanaprayāsādiramyate
tasmādatyāvaśyakabhagavanmantragrahaṇārthaṃ tadbhaktisampattyarthaṃ yathādhikāramupaniṣadādyanusārijñānasiddhyarthaṃ tato mokṣārthaṃ ca caturṇāmapi varṇānāṃ satsampradāyopasaraṇameva śaraṇaṃ tadeva ca trividhatāpārtidustarasarasvattaraṇāya taraṇiriti yuktaṃ sampradāyasya caturvarṇaniṣṭhatvam
evaṃ sampradāyasya sarvavarṇasādhāraṇatve'pi bhagavatsevane vaidikamantroccāraṇādikaṃ śūdrānadhikārakaṃ tu traivarṇikamātraviṣayakam, kalau brāhmaṇamātraviṣayakaṃ vā | itarattu sādhāraṇameveti viśeṣaḥ
"evaṃ svadharmaśikṣāyai bhagavadbhaktisiddhaye
svādhikārānusāreṇa brahmajñānāya muktaye
tanmūlabhūtabhagavanmantrasaṅgrahaṇāya ca
caturṇāmapi varṇānāṃ sampradāyopasevanam
ato hareḥ sampradāyabhujacchāyāvinirbhayāḥ
maharṣibhiḥ sarvavarṇaniṣṭhāḥ śāstreṣu varṇitāḥ"
27.2-2.p8
saptamaḥ praśnaḥ
27.2-2.p9
athāsya ṣaṣṭhapraśnniveśitasya kiṃvarṇaniṣṭha iti vākyasya śākhābhūtameva vākyaṃ svatantratayā'vāntarasaptamapraśnatvena
likhitaṃ tadyathā
varṇaniṣṭhaścetsampradāyapūrvako varṇo varṇapūrvakaḥ sampradāyo vā ?
uttaram
27.2-2.p10
praśnārthe vikalpaḥ pakṣadvaye'pyuttarañca
27.2-2.p11
kimatra pūrvatvaṃ nāma avaśyaklṛptaniyatapūrvavṛttitvaṃ pūrvakālikatvamātraṃ vā tatrādyaścet
sampradāyānāṃ "vedāntakṛdvedavideva cāha" mityādismṛtibhirbhagavatkartṛkatvapratipādanena
varṇānāmapi "brāhmaṇo'sya mukhamāsīdvāhū rājanyaḥ kṛtaḥ" iti "mukhabāhūrupajjānā"mityādiśrutismṛtibhistathātvapratipādanena cobhayorapi sṛṣṭyārambhe parameśvarakartṛkatvaniścayādvarṇasampradāyayoranyatarasyānyatarakāraṇakatvaśaṅkāyāḥ kiñcijjñabālakabuddhāvapyanudayena
evā'yuktataraḥ || atha ca yadi sarvavarṇānāmapyāvaśyako vaiṣṇavasampradāyastarhi sampradāyagrahaṇādeva teṣāṃ tattadvarṇavaiśiṣṭyasiddhiruta prathamatastadvarṇaviśiṣṭānāmeva sampradāyagrahaṇamabhipreyata ityeva tava vicikitsitaṃ syāt | tadā tu etatsāmānayogakṣemo'sāvapi praśno bhavantaṃ
prati kuto na prasaret || dvijamātrādhikārakasya gāyatrīmantrasyopadeśādeva dvijatvasiddhiṃ
svīkurvatāṃ sarvaśiṣṭānāṃ mate gāyatryupadeśapūrvakaṃ dvijatvaṃ dvijatvapūrvakastadupadeśo veti
tathā sarveṣvapi varṇeṣu prasahya bhasmarudrākṣadhāraṇādiśivadīkṣācihnāgrahaṃ kurvato bhavato'pi mate
taddhāraṇapūrvako varṇo varṇapūrvakaṃ taddhāraṇaṃ veti ca || ataḥ svayaṃ pradeyenaitādṛśapraśnānāmuttareṇaiva prakṛte'pi santuṣyatāṃ samānayogakṣematvādityalam | anenaiva dvitīyapakṣo'pi
dattottaraḥ | nityatvāpratidvandviṇaṃ pratikalpaṃ cāvarttamānānāmubhayeṣāmapi sṛṣṭikāla eva
bhagavatā prakaṭitatvena samakālikatvasiddhyā'nyatarasmin pūrvakālikatvakathanasya gaganakusumasagandhasagandhatvāt || ato na varṇānāṃ sampradāyapūrvakatvaṃ, nāpi sampradāyasya
tatpūrvakatvaṃ veti bhavyam
27.2-2.p12
atha saptamapraśnāvayavaḥ
27.2-2.p13.1
atha svatantrapraśnakalpamapīdaṃ vākyamasya saptamapraśnasyaiva kukṣiniveśitamupalabhyate, tadyathā—
kimāśramaniṣṭhaḥ?
"praṇavābhyāṃ puṭaṃ kṛtvā namo'ntān daśavarṇakān
daśāṅguṣṭhādivāmāntaṃ nyāsaḥ syāt sṛṣṭirīritaḥ
vāmāṅguṣṭhādidakṣāntaṃ saṃhṛtiḥ parikīrtitā
ubhayoḥ karayorjyeṣṭhā pūrvikā sthitirīyate
saṃhṛtidoṣasaṅgānāṃ hāriṇī parikīrtitā
vidyāpradā syātsṛṣṭyantā varṇināṃ śuddhacetasām
sthityantā syāddhṛdayānāṃ trayī kāmyānurūpataḥ
sahajānau vānaprasthe sthityantaṃ kaścidicchati
saṃhārānto munīnāṃ ca viraktasya ca sarvaśaḥ
nyāsatrayaṃ sadā kāryamaśaktāvekameva hi" iti
"anena dhyānayogena mantrā sidhyanti nānyathe"tyanena sāmānyato
"pareṇa ca svamātmānaṃ kṛṣṇākhyena vibhāvayet
ahaṃ kṛṣṇo na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk
saccidānandarūpo'haṃ nityamuktasvabhāvavān
tvamevāhamahaṃ tvaṃ ca saccinmātravapurbhavet
āvayorantarā kṛṣṇa naśyatvājñābalāttava
ahaṃ tīrṇo bhavaṃ ghoraṃ kṛtyaṃ kiñcinna me'stivati
tathāpi dehi me nātha ājñāṃ tava niṣevaṇe
jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛttirjānāmyadharmaṃ na ca me nivṛttiḥ
kenāpi devena hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi
evaṃ samprārthya manasā kuryātpūrvāṅgikīṃ kriyām
dīkṣitasya vidhānena tathā ca brahmacāriṇām
vānaprasthasthitānāśca śaucādidviguṇakriyā
saṃnyāsināṃ viśeṣeṇa kṛtyaṃ caturguṇaṃ bhavedi"ti
27.2-2.p13.2
sampradāyetarasādhanāsādhye naiśreyasamupakramya samāsatastatsvarūpaṃ ca nirūpya tatra prakṛtātmajñānasya mukhyasādhanatvena "pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaścakṣuḥ sanātanam" ityādinā vedaśāstraṃ tatprayojanādikathanapuraḥsaraṃ stutvā tatsādhyajñānajanyamokṣasya sarveṣvapyāśrameṣvadhikāro'stītyāha—
"vedaśāstrārthatattvajño yatra tatrāśrame vasan
ihaiva loke tiṣṭhan sa brahmabhūyāya kalpate" iti
kiñca, āśramamātraṃ sampradāyaṃ vinā nirarthakam, liṅgamātrasya brahmajñānādidharmāsādhakatvāttasya ca sampradāyaikasādhyatvāt | yathāha yājñavalkyo'dhyātmaprakaraṇe (a0 3
ślo0 10 )—
"nāśramaḥ kāraṇaṃ dharme kriyamāṇo bhaveddhi saḥ
ato yadātmano'pathyaṃ pareṣāṃ na tathā carediti"
"bhūpito'pi careddharmaṃ yatra tatrāśrame vasan
samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇamiti"
"satyamasteyamakrodho hīḥ śaucaṃ dhīrdhṛtirdamaḥ
saṃyatendriyatā vidyā dharmaḥ sarva udāhṛtaḥ" iti
"piśunaḥ kūṭasākṣī ca dīrgharogī tathāśramī" iti ninditatvameva syāt | āśramavaiyarthyaṃ tu prātisvikadharmānācaraṇavat brahmāvabodhakasūtrabhāṣyakārasampradāyapravartakānanusāreṇa kevalaliṅgadhāraṇe'pi veditavyam—
ata evādhyātmaprakaraṇasamāptau yājñavalkyaḥ (ślo0 131)—
"satyaṃ dayā tapaḥ śaucaṃ titikṣekṣā śamo damaḥ
ahiṃsā brahmacaryaṃ ca tyāgaḥ svādhyāya ārjavam
santoṣaḥ samadṛksevā grāmyehoparamaḥ śanaiḥ
nṛṇāṃ viparyayehekṣā maunamātmavimarśanam
annādyādeḥ saṃvibhāgo bhūtebhyaśca yathārhataḥ
teṣvātmadevatābuddhiḥ sutarāṃ nṛṣu pāṇḍava
śravaṇaṃ kīrtanaṃ cāsya smaraṇaṃ mahatāṃ gateḥ
27.2-2.p13.3
sevejyāvanatirdāsyaṃ sakhyamātmasamarpaṇam
nṛṇāmayaṃ paro dharmaḥ sarveṣāṃ samudāhṛtaḥ
triśaḷlakṣaṇavān rājan sarvātmā yena tuṣyatī"ti
"śaucamācamanaṃ snānaṃ sandhyopāsanamārjanam
tīrthasevā japo'spṛśyābhakṣyāsambhāṣyavarjanam"
"sarvāśramaprayukto'yaṃ niyamaḥ kulanandana
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyasaṃyamaḥ"
"bhikṣordharmaḥ śamo'hiṃsā tapa ijyā vanaukasaḥ
gṛhiṇo bhūtarakṣejyā dvijasyācāryasevanam
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣo bhūtasauhṛdam
gṛhasthasyāpyṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajannityamananyabhāk
sarvabhūteṣu madbhāvo madbhaktiṃ vindate'cirāt
bhaktyodbhavānapāyinyā sarvalokamaheśvaram
sarvotpattyapyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ
iti svadharmanirṇiktasattvo nirjātamadbhatiḥ
jñānavijñānasampanno na cirātsamupaiti mām
varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāralakṣaṇaḥ
sa eva madbhaktiyuto niḥśreyasakaraḥ paraḥ
etatte'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yacca mām
yathā svadharmasaṃyukto bhakto māṃ samiyāt param
tasya samagre'pi svavratācaraṇe svabhaktisahakārāvaśyakatā bhagavatocyate | bhaktistu
sampradāyaikasādhyeti nirūpitaṃ prāk | ata eva tatrāpi (ślo0 25)—
"abhyarkārcāryagovipraguruvṛddhasurān śuciḥ
samāhita upāsīta sandhye ca yatavāg japanni"ti
guruśabdanirdiṣṭādvedādhyāpakācāryādvṛddhaśabdanirdiṣṭātpitrāditaśca bhedena nirdiśyācāryaśabdoktasya bhagavadbhaktijñānasampādakasya sāmpradāyikācāryasyāpyupāsanaṃ varṇino vidadhāti, saptamaskandhe'pi (a0 12 ślo0 10) brahmacāridharmānupakramya—
"kalpayitvātmanā yāvadābhāsamidamīśvaraḥ
27.2-2.p13.4
dvaitaṃ tāvanna viramettato hyasya viparyayaḥ" || iti
dvayādisaṅgavarjane hetuṃ vadatā bhagavatā nāradena dvaitanivṛtyudyame brahmacāriṇaḥ kartavyatā
bodhyate | tadupasaṃhāre'pi,
"agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣvadhokṣajam
bhūtaiḥ svadhāmabhiḥ paśyedapraviṣṭaṃ praviṣṭavat"
evaṃvidho brahmacārī vānaprastho yatirgṛhī
caran viditavijñānaṃ parabrahmādhigacchati" || iti
evaṃ sākṣād brahmavijñānaṃ tatsādhyaḥ puruṣottamaprāptilakṣaṇo mokṣaśca brahmacāriṇo'pyabhidhīyate | tatsādhanāya tasya bhagavatsevā'pyucyate tatraiva (ślo0 2)—
"sāyaṃ prātarupāsīta gurvabhyarkasurottamāni"ti
surottamo viṣṇuriti vyākhyātāraḥ | manurapi dvitīyādhyāye brahmacāridharmānupakramya (ślo0 176)—
"nityaṃ snātvā śuciḥ kuryādevarṣipitṛtarpaṇam
devatā'bhyarcanaṃ caiva samidādhānameva ca"
iti nityaṃ haripratimārcanamāha | kullūkabhaṭṭenāpyetadūrīkṛtam, kiñca vedādhyayanātpṛthagvāruṇyādyupaniṣadvidyādhyayanamāvaśyakatvadyotanāya phalakathanapūrvakaṃ yājñavalkyo
vidadhāti brahmacāriprakaraṇe (a0 1 ślo0 37)—
"itihāsāṃstato vidyāḥ śaktyā'dhīte hi yo'nvahami"tyādi | saṃvartaśca brahmacāridharmānirūpya (ślo0 32)—
"eṣa dharmaḥ samākhyātaḥ prathamāśramavāsinām
evaṃ saṃvartamānastu prāpnoti paramāṃ gatim" iti
mokṣādhikāritvamāha | paramā gatirhi mokṣaḥ
ityādinā naiṣṭhikadharmānupakramya (ślo0 244)—
"saṅgacchatyajñasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatami"ti
tathopasaṃhāre (ślo0 249)—
"evaṃ carati yo vipro brahmacaryamaviplutaḥ
sa gacchatyuttamaṃ sthānaṃ na cehā jāyate punaḥ"
27.2-2.p13.5
iti tasya mokṣalakṣaṇaṃ phalaṃ vadan brahmajñānasyāvaśyasampādyatvaṃ bodhayati | na cedaṃ brahmacaryasya phalamiti śaṅkyam | "ṛte jñānānna muktiri"ti niyamavirodhāt || brahmacaryasya tu tatropodbalakatvameva | evameva yājñavalkyo'pi naiṣṭhikasya mokṣamāha (a0 1) brahmacāriprakaraṇānte (ślo0 42)—
"anena vidhinā dehaṃ sādhayanvijitendriyaḥ
brahmalokamavāpnoti na cehā jāyate punari"ti
na cātra manuyājñavalkyavacanayorbrahmasadmabrahmalokaśabdābhyāṃ satyaloka eveti śaṅkyam | kullūkabhaṭṭavijñāneśvarakṛtavyākhyāvirodhānmūle'punarāvṛttikathanāliṅgabādhācca
"ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna"
iti tatra punarāvṛttismaraṇāt | na ca tasya ṛṇatrayanivṛttyabhāvānmokṣābhāvaḥ śaṅkyaḥ, tanmokṣasya śāstrasiddhatvāt | yathāha manuḥ (a0 5 ślo0 159)—
"anekāni sahasrāṇi kumārabrahmacāriṇām
divaṃ gatāni viprāṇāmakṛtvā kulasantatim" || iti
ato'sti naiṣṭhikasyāpyavaśyameva mokṣasādhakabhaktijñānādyarthaṃ sampradāyopayogaḥ | anyathoktena prakāreṇātmānaṃ niṣṭhāmupakrāntikālaṃ nayatīti naiṣṭhika iti mitākṣaroktalakṣaṇavyākopāt | evaṃ brahmacāriṇaḥ sampradāyopayogo vyākhyātaḥ
27.2-2.p14
atha gṛhasthasya sampradāyopayogaḥ samarpaṇabhaktijñānādikaṃ ca
27.2-2.p15
atha gṛhasthasyāpi tadupayogaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra śrībhāgavate saptamaskandhe (a0 14 ślo0 2) yudhiṣṭhireṇa gṛhasthadharmānpṛṣṭo nāradaḥ—
"gṛheṣvavasthito rājan kriyāḥ kurvan yathocitāḥ
vāsudevārpaṇaṃ sākṣādupāsīta mahāmunīn"
ityādinā sarvasvātmīyasya bhagavate samarpaṇaṃ tatsamarpaṇadvārabhūtānāṃ satsampradāyapravartakānāmācāryarūpamahāmunīnāmupāsanaṃ tatsakāśādbhagavatkathāśravaṇādikañca vidhīyate, agre cedaṃ mahāmunyupāsanaṃ sanmārgapravartakānāṃ tattatsampradāyapraveśamūlakaṃ sāmānyaṃ veti saṃśayavāraṇāya (ślo0 14) "padavīṃ mahatāmiyādi"ti spaṣṭatayā mahatpravartitasampra"evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityamarcati
sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtipathārjuna" || iti
punaścaturthādhyāye'pi sarvayajñāpekṣayā jñānayajñasya prādhānyamāha sa eva (ślo0 22)—
"etāneke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ
anīhamānāḥ satatamindriyeṣveva juhvati
vācyeke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā
vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttimakṣayām
jñānenaivāpare viprā yajantyetairmukhaiḥ sadā
jñānamūlāṃ kriyāmeṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā" iti
evaṃ sarvasatkarmaṇāṃ jñānamūlakatvamuktam, punastatraiva jñānasampattyarthaṃ vedābhyāsaṃ tato jñānasambhave pūrvajanmasmaraṇādikaṃ brahmabhāvānmokṣalakṣaṇasukhaṃ cāha (ślo0 148)—
"vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasaiva ca
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm
paurvikīṃ saṃsmaran jātiṃ brahmaivābhyasate punaḥ
brahmābhyāsena cājasramanantaṃ sukhamaśnute" iti
api ca brahmādvaitajñānasiddhyarthaṃ sāmpradāyikagurusakāśādīkṣāgrahaṇapūrvakamupaniṣad-dvyābhyāsasya sarvāśrameṣvāvaśyakatvamāha ṣaṣṭhe sa eva
"ṛṣibhirbrāhmaṇaiścaiva gṛhasthaireva sevitāḥ
vidyātapovivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye" || iti
etadvidyāsevanasya dīkṣāpūrvakatvaṃ pūrvaśloke sphuṭam, atra brāhmaṇairbrahmacāribhiḥ ṛṣibhiḥ parivrājakaiḥ upakramānurodhāccādyanasthaiśceti medhātithikullūkabhaṭṭādyāśayaḥ | atra gṛhasthasyāpi tadāvaśyakatvaṃ siddhameva
(pratyahaṃ brahmavidyābhyāsena japayajñasiddhiḥ, iha punarāvṛttiniṣedhavākyāni, jñānasahakṛtakarmabhirmokṣaśca)
kiñca brahmavidyāyāḥ pratyāhābhyāsenaiva japayajñasiddhiṃ smaratyācārādhyāye yājñavalkyo gṛhyaprakaraṇe (ślo0 5)—
"vedātharvapurāṇāni setihāsāni śaktitaḥ
japayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet" || iti
anyacca, brahmamīmāṃsānusāreṇa vedārthavicārasya pratyahakartavyatāmapi sa evāha tatraiva (ślo0 3)—
"hutvāgnīn sūryadaivatyān japenmantrān samāhitaḥ
vedārthānadhigacchecca śāstrāṇi vividhāni ca"
ṛte jñānānna muktiḥ | brahmasaṃstho'mṛtatvameti | "teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | dadāmi buddhiyogaṃ tam" (ska0 10 u0)
"mayi bhaktirhi bhūtānāmamṛtatvāya kalpate |",
"taṃ bhajannirguṇo bhavet"
ityādivirodhāpatteḥ
bhaktijñānabhagavatsevādhikārādikaṃ ca satsāmpradāyikagurukṛpaikasādhyamityuktaṃ prāk
27.2-2.p16
tasya devapūjā mukhyā, tatra harisevaiva mukhyā
27.2-2.p17
api ca manuḥ (a0 4 ślo0 152)—
"maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamajjanam
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāñca pūjanam
daivatānyabhigacchettu dhārmikāṃśca dvijottamān"
iti devārcanādikaṃ tatsiddhyarthaṃ dharmopadeṣṭṛsatsāmpradāyikopasarpaṇañca vidadhāti
laghuparāśaro'pi (a0 2 ślo0 1)—
"ataḥ paraṃ gṛhasthasya dharmācāraṃ kalau yuge"
ityādinā gṛhasthadharmakathanamupakramya—
"japyaṃ devārcanaṃ homaṃ svādhyāyaṃ caivamabhyaset" || iti tadeva vadati
tatrāpi viṣṇuvarcanameva sarveṣvapi varṇeṣvāśrameṣu cāvaśyakatvāt pradhānam | tathā ca brahmavaivartabrahmakhaṇḍaikādaśādhyāye nāradaṃ prati parameṣṭhī—
"vaiṣṇavānāṃ harerarcā tapasā ca śrutau śrutā
vaiṣṇavastvaṃ gṛhe tiṣṭha kuru kṛṣṇapadārcanam
antarbahie hariryasya tasya kiṃ tapasā suta
nāntarbahie hariryasya tasya kiṃ tapasā vṛthā
tapasā harirārādhyo nānyaḥ kaścana vidyate
yatra tatra kṛtaṃ kṛṣṇasevanaṃ paramaṃ tapaḥ" || iti
tathā brahmavaivarta eva prakṛtikhaṇḍe sāvitrīṃ pratyāha vidhireva—
"vatse caturṣu vedeṣu dharmeṣu saṃhitāsu ca
purāṇeṣvitihāseṣu pañcarātrādikeṣu ca
anyeṣu dharmaśāstreṣu vedāṅgeṣu ca suvrate
sarveṣṭaṃ sārabhūtaṃ ca maṅgalaṃ kṛṣṇasevanam"
iti kṛṣṇasevanasyaiva paramatapastvena sarveṣṭādirūpatvena ca kathanāttadevāvaśyakam
"evaṃ cīrṇena tapasā munirdhamanisantataḥ
māṃ tapomayamārādhya ṛṣilokādupaiti māmi"ti
ṛṣilokānmaharlokāt | evaṃ vānaprasthasyāpi bhagavadārādhanaṃ sādhanatvena tatrātmireva ca phalatvena smaryate | tadatiriktaphalābhilāṣiṇastu nindā tatraivānupadam—
"yastvetatkṛcchrataścīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat
kāmāyālpīyase yuñjayādvāliśaḥ ko'parastataḥ" || iti
atra brahmalokāntavaibhavo'pyīyaḥkāmatvena śrīdharasvāminā vyākhyātaḥ
27.2-2.p18
manuyājñavalkyoktastadupayogaḥ
27.2-2.p19.1
atha manurapi ṣaṣṭhe (ślo0 1)—
"evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivatsnānako dvijaḥ
vane vasettu niyato yathāvadvijitendriyaḥ" || iti
pūrvameva satsāmpradāyikagurūpāsanātpakkakaṣāyasyaiva vanyāśrame'dhikāraṃ nirūpya taddharmānupakramya (ślo0 29)—
"etāṃścānyāṃśca seveta dīkṣā vipro vane vasan
vividhāścopaniṣadīrātmasaṃsiddhaye śrutīḥ"
ityanyapadena vaiṣṇavadīkṣāṇāmapi sevanaṃ tatpūrvakaṃ granthato'rthataścopaniṣadbhyāsaṃ ca jñānasiddhaye vidadhāti | yājñavalkyo'pi vānaprasthaprakaraṇe (a0 3 ślo0 7)—
"yogābhyāsena vā tathā |"
ityupaniṣadabhyāsenaiva dine kālakṣepamāha | vijñāneśvareṇoktamanuvākyaikavākyatayā tathaiva vyākhyānāt | api ca manuḥ (a0 6 ślo0 8)—
"svādhyāye nityayuktaḥ syādānto maitraḥ samāhitaḥ
dātā nityamanādātā sarvabhūtānukampakaḥ"
iti dayādikamavaśyasampādyatvena vadati | yājñavalkyo'pi tṛtīyādhyāye vānaprasthaprakaraṇe (ślo0 4)—
"dāntakṣiṣavaṇasthāyī nivṛttaśca parigrahāt
svādhyāyavān dānaśīlaḥ sarvasattvahite rataḥ"
iti tadevānuśāsti | idaśca manūktaṃ niyatamanobuddhitvarūpaṃ samāhitatvaṃ brahmajñānaṃ vinā na bhavati | "manaḥ satyena śudhyati", "vidyātapobhyāṃ bhūtātmā", "buddhirjñānena śudhyatī"ti tenaiva pūrvaṃ smṛtatvāt | punarmānavaśāstra eva (a0 6 ślo0 25)—
"aprayataḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharāśayaḥ
śaraṇeṣvamamaścaiva vṛkṣamūlaniketanaḥ"
"gṛhastho brahmacārī vā vanavāsaṃ yadā vrajet
cīravalkaladhārī syādi"ti vānaprasthadharmānupakramya—
"trisandhyaṃ snānamātiṣṭhetsahiṣṇurbhūtajān guṇān
pūjayedatithīṃścaiva brahmacārī vaśavrataḥ
27.2-2.p19.2
pratigrahaṃ na gṛhṇīyātpareṣāṃ kiñcidātmavān
dātā caiva bhavennityaṃ śraddhānaḥ priyaṃvadaḥ
keśaromanakhaśmaśru na chindyānna ca kartayet
tyajan śarīrasauhārdaṃ vanavāsarataḥ śuciri"ti
viśeṣābhāvāt | atha atyantabhaktimattayā viṣṇuṃ rūpayati nirūpayati sa viṣṇurūpītyarthādaraṇe'pi tasya tadbhaktyāvaśyakatā siddhaiva | tasmādvaiṣṇavasampradāyasyāstyevāvaśyamupayogaḥ saṃnyāsino'pi yathārthaharibhaktijñānasampattyartham | anyathā tadasiddheḥ pūrvaṃ
vyutpāditavān
atha nanu vedāntābhyāsānantarameva saṃnyāsopadeśāt | saṃnyāsinastu na tadabhyāsakāraṇabhūtasampradāyasyopayogaḥ kaściditi cenmaivam | pravrajitasyāpi kuṭīcarādeḥ sāmpradāyikasadrūpasevanena vedāntamabhyasyato manvānasyottarottaravairāgyadārḍhyena bahūdakatvādyuttarottarasaṃsthāsevanāyāvaśyaṃ sampradāyopayogāt | vairāgyadārḍhyenottarottarasaṃsthā'dhikārastu darśitaṃ ācāramādhave purāṇe—
“viraktirdvividhā proktā tīvrā tīvratareti ca
satyāmeva tu tīvrāyāṃ nyasedyogī kuṭīcaraḥ
śakto bahūdake tīvratarāyāṃ haṃsasañjñite
mumukṣuḥ parame haṃse sākṣādvijñānasādhana” iti
kiñca, manurapi ṣaṣṭhe (ślo0 33)—
“vaneṣu ca vihṛtyaivami”tyādinā yatidharmānupakramya (ślo0 43)—
“upekṣako'saṅkusuko munirbhāvasamāhita” iti śarīrādyupekṣārthaṃ buddhisthairyāya ca
mananadvārā brahmaikatānavṛttitvaṃ yaterapi sampādyatvena vakti | tathā (ślo0 49)—
“adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ” iti bhagavaddhaktimapi tasya vidadhāti
adhyātmaratipadāt | evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa iti chāndogyabhūmavidyaikavākyatvāt
27.2-2.p19.3
ātmānaṃ brahmādhikṛtya ratiryasya so'dhyātmaratiriti kuṭṭūkabhaṭṭādibhirvyākhyānācca
nirṇīyate caitadbhaktimīmāṃsāyāṃ (a0 1 sū0 10) sāṃmukhyetarāpekṣitatvādityadhikaraṇe | ekādaśaskandhe'pi aṣṭādaśādhyāye yatidharmeṣu bhagavān (ślo0 20)—
“ātmakrīḍa ātmarata ātmavān samadarśanaḥ
viviktakṣemaśaraṇo madbhāvo vimalāśayaḥ
ātmānaṃ cintayedekamabhedena mayā muniḥ
anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā
bandha indriyavikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ
tasmānniyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena carenmuniri”ti
svabhaktiṃ sadā sarvatra tadbhāvapūrvakaṃ jñānaniṣṭhayā bandhamokṣādicintanaṃ ca pārāśariṇāṃ
vidadhāti
"surānātmānamātmasthaṃ nihute māṃ ca dharmahā
avipakvakaṣāyo'smādamuṣmācca vihīyate"
"āśramatrayamutsṛjya prāpnustu paramāśramam
yatiḥ samvatsarānte prāpya jñānamanuttamam
anujñāpya guruṃ caiva careddhi pṛthivīmimām
tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ
pidhāya buddhyā dvārāṇi dhyānaikamanā bhavedi"ti
"gurorapi hite yuktaḥ sa tu samvatsaraṃ vaset
niyameṣvapramattastu yameṣu ca sadā bhavet
prāpya cānte tataścaiva jñānayogamanuttamam
avirodhena dharmasya careta pṛthivīmimāmi"ti
"varṣāsu dhruvaśīlo'ṣṭau māsa ekākī yatiścared dvau vā caret"
"ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau
bhāvaśuddhiḥ pare bhaktiḥ santoṣaḥ śaucamārjavam
āstikyaṃ brahmasaṃsparśaḥ svādhyāyaḥ samadarśanam
anauddhatyamadīnatvaṃ prasādasthairyamārdavam
sannehaṃ guruśuśrūṣā śraddhā kṣāntirdamaḥ śamaḥ
upekṣā dhairyamādhurye titikṣā karuṇā tathā
hrīḥ stavo jñānavijñāne yogo laghvaśanaṃ dhṛtiḥ
27.2-2.p19.4
jñānaṃ surārcanaṃ dhyānaṃ prāṇāyāmo balistutiḥ
bhikṣāṭanaṃ japaḥ sandhyā tyāgaḥ karmaphalasya ca
eṣa svadharmo vikhyāto yatīnāṃ niyatātmanām
iti tasya mantavyatvaṃ japyatvañca vidadhāti| atastadupāsakāḥ sarve'pi brahmavādinaḥ
sadhatayo vaiṣṇavā eva| ata evārtharvaṇopaniṣadyapi vaiṣṇavacihnasyordhvapuṇḍrasya dhāraṇaṃ
parivrājakasyāpi vidhīyate| gṛhastho lalāṭādidvādaśasthaleṣvanāmikāṅgulyā viṣṇugāyatryā keśavādidvādaśanāmabhirvā dhārayet| brahmacārī vānaprastho lalāṭakaṇṭhahṛdayabāhumūleṣu vaiṣṇavyā gāyatryā kṛṣṇādipañcanāmabhirvā dhārayet| yatistarjanyā śirolalāṭahṛdayeṣu praṇavena dhārayediti| evaṃ sāmānyataḥ saṃnyāsāśrame vaiṣṇavasatsampradāyānāmāvaśyakatayopayogo vyākhyātaḥ| atha taddedeṣu caturdhvapyekaikaśastadupayogaṃ vyākhyāsyāmaḥ
27.2-2.p20
kuṭīcarādayaścatvāraḥ saṃnyāsibhedāḥ
27.2-2.p21
atha caturvidhairapi yatibhiḥ sampradāyaḥ sevanīyaḥ| tatsādhyānāṃ vedāntajñānādīnāṃ
sarveṣāmāvaśyakatvāt| teṣāṃ cāturvidhyaṃ tu hārītaḥ—
"caturvidhā bhikṣavastu proktāḥ sāmānyaliṅginaḥ
teṣāṃ pṛthak pṛthak jñānaṃ vṛttibhedātkṛtaṃ śrutam
kuṭīcako bahūdakaśca haṃsaścaiva tṛtīyakaḥ
caturthaḥ paramo haṃso yo yaḥ paścātsa uttama" iti
pitāmaho'pi—
caturvidhāḥ bhikṣavastu prakhyātā brahmaṇo mukhāt
kuṭīcaro bahūdako haṃsaścaiva tṛtīyakaḥ
caturthaḥ parahaṃsaśca sañjñābhedaiḥ prakīrtitā" iti
27.2-2.p22
tatra kuṭīcarasya lakṣaṇaṃ sampradāyopayogaśca
27.2-2.p23
tatra kuṭīcarasya tadupayogaḥ prathamaṃ darśyate| tatra prajāpatiḥ—
"kuṭīcaro nāma svagṛhe vartamānaḥ śucirakaluṣaḥ āhitāgniṣu bhikṣāṃ bhuñjāno'pagatakāmakrodhalobhamoho'haṅkāravarjī tapa ātmānugrahaṃ kurute|" vṛddhaparāśaro'pi—
"kuṭīcarā nāma putrādibhiḥ kuṭīṃ kārayitvā kāmakrodhalobhamohamadamātsaryabhayādīn hitvā vidhivatsaṃnyāsaṃ kṛtvā tridaṇḍajalapavitrakāṣāyavastradhāriṇaḥ snānaśaucācamanajapasvādhyāyabrahmacaryadhyānatatparāḥ putrādereva bhikṣākāle'nnaṃ yātrāmātramupayuñjānāstasyāṃ kuṭyāṃ nityaṃ santa ātmānaṃ mokṣayanta iti| atra kāmādyapagamastattaddhyāsāparaparyāyadehādiviṣayakāhaṅkārādivarjanamāntaraśaucaṃ praṇavāderarthāvabodhapuraḥsaro japaḥ suṣṭhāsamantācchandārthādiviṣayakasarvasandehanivṛttipūrvako'dhyāyo haridhyānādikaṃ ceti sampradāyaikasādhyaṃ vastujātaṃ vidhāya tāddaśānuṣṭhātureva ātmāmokṣaṇamupadiṣṭamiti tasya
sampradāyopayogo'vagamyate| anyathā kāmādyapagamaprabhṛtisādhanāsampattyā phalatayepsitasya mokṣapuruṣārthasya bhaṅgaḥ syāt
"bahūdakaśca saṃnyasya bandhuputrādivarjitaḥ" ityupakramya taddharmānvadannāha—
"śikhāṃ yajñopavītaśca devatārādhanaṃ caredi" ti
"tatra bahūdakā nāma tridaṇḍakamaṇḍalupadmapavitrapatrakaṣāyavastradhāriṇo vedāntārthāvabodhakāḥ sādhuvṛtteṣu brāhmaṇagṛheṣu bhaikṣacaryāṃ caranta ātmānaṃ mokṣayanta" iti
"bahūdakaḥ sa vijñeyaḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ
bandhuvarge na bhikṣeta svabhūmau naiva samvaset
niścalasthāṇubhūtaśca sadā mokṣaparāyaṇaḥ
na kuḍyāṃ nodake saṅgaṃ kuryādvastre ca cetasā
nāgāre nāsane nāmne nāstare ca tridaṇḍake
svamātrāyāṃ na kuryādai rāgaṃ daṇḍādike yatiri" ti
"haṃsaḥ kamaṇḍaluṃ śikyami"tyādinā haṃsadharmānupakramyocyate—
"devatānāmabhedena kuryāddhyānaṃ samarcayedi"ti
pitāmaho'pyāha—
"haṃsastritīyo vijñeyo bhikṣurmokṣaparāyaṇaḥ
nityaṃ triṣavaṇasnāyī tvārdravāsā bhavetsadā
cāndrāyaṇena varteta yatidharmānuśāsanāt
vṛkṣamūle vasennityaṃ guhāyāṃ vā sarittaṭe" iti
baudhāyano'pi "haṃsaḥ kamaṇḍaluṃ śikṣyami"tyādinā taddharmānupakramyāha—
"kṛcchrasāntapanādyaiśca mantraiḥ kuśavapurdharā" iti
atra sarvāsāmapi devatānāṃ śrutipurāṇeṣu bhagavadvayavatvaśrāvaṇena tasyāstasyāstattad-vayavābhedena dhyānam | tathaiva ca yajñopavītadhāraṇena tadvayavatantudhāraṇavat samyak cetonaiścalyādbhagavadarcanena tāsāṃ samarcanaṃ ca vidhīyate | athavā''sanyopāsanāvidhānāt "agnirvāg bhūtvā mukhaṃ prāviśadi"tyādinā aitareyādiṣu śrūyamāṇaprakāreṇa tattaddeva-tānāṃ tattatsvendriyābhedena dhyānaṃ sarveṣāṃ devabhāvena vilāpanārthaṃ tādrūpyeṇa tatraiva manasā tatsamarcanaṃ ca vidhīyate | pitāmahavacane ca "mokṣaparāyaṇo nityami"ti pūrva-brahmamīmāṃsāyāḥ sārvadiko devabhāvādisarveṣṭajātaphalako'bhyāsaścittaśuddhyādhāyakatvena tadupodbalakaṃ traikālikasnānādi madhye indriyakṛtoparodhanirodhāya pratyahamaṣṭakavalabhakṣa-ṇātmakaṃ yaticāndrāyaṇaṃ bādhakasaṅgrahyabhāvāya tarutalagahvarasarittīraparisarānyatamanivā-saścodyate | etatsarvaṃ tadānīmapi sampradāyasevanaikatatram | baudhāyanoktaṃ mantravattvaṃ ca sampradāyādeva sambhavati | anyathā mantranaiṣphalyāt
"sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā matāḥ"
iti gautamatantrokteḥ | ato haṃsasyā'pi tadupayogo'śakyapratividhiḥ | evaṃ trayāṇā-mapyupayogo vyākhyātaḥ | yadi sanyāsātpūrvameva vedāntaparicintanaṃ taduttaraṃ tu na ko'pyabhyasanīyaśeṣo brahmasampannatvādityeva siddhāntaḥ syāt, na tarhi yujyeta kuṭīcarādi-saṃsthānamuttarocaratvam | aviśeṣāt | na ca bāhyaliṅgairviśeṣaḥ kalpyaḥ || vṛttyanutthānena taddhāraṇasyaivāyogāt | "na liṅgaṃ dharmakāraṇami"tyādi ca pūrvamevopāpādayam || tāddaśasya kṛtya'sambhavena tattacodanāvaiyarthyaśca, tasmādastyeva nityaṃ tatrāpi vedāntābhyāsaḥ | nanvathāpi paramahaṃsasya tu na sampradāyopayogaḥ syāt | caramakoṭitvenābhyāsā-yogāt | atra prayojanābhāvāceti cedatra brūmaḥ | na hi tasyāpi sarvathā'nupayogaḥ śakyo vaktum | tathāhi,
27.2-2.p24
paramahaṃsasya vidvadvividiṣubhedena dvaividhyam
27.2-2.p25.1
asti hi paramahaṃsasyāpi dvaividhyaṃ vidvadvividiṣubhedena vājasaneyibrāhmaṇādiṣu spaṣṭataram | tathā ca vājasaneyibrāhmaṇe—
atrātmānveṣaṇaṃ kartavyatvenoktvā taduparodhakatyāgapuraḥsaraṃ tattvabrahmamārge tattvasūtrānusāriṇi parabrahmaṇaḥ puruṣottamasya mārge sampradāye samyak sampattiḥ śraddhāpūrvakacirābhyāsena jīvādivastutattvavyutpattistato manaḥśuddhiḥ punarmananididhyāsanārthaṃ dehasyopayogāt taddhāraṇamātrāya bhikṣāṭanaṃ lābhālābhayorharṣaśokatyāgo bharatādivatsaṅgavāraṇāyakāntavāso vedāntacintanātiriktakāyikādiprayatnaparihāṇaṃ krameṇa dehādiviṣayakamamatojjhitistadarthaṃ ca sadā śuklasya bhagavato dhyānaṃ etatsarvasiddhyarthaṃ ca gurūpadiśyamānāyāmadhyātmavidyāyāmeva nitarāṃ sthitistayaiva cāśubhakarmanirmūlanaṃ ca nirūpitamiti
spaṣṭatara evāsya vaiṣṇavasampradāyopayogaḥ| yadi cedaṃ vacanaṃ vidvadviṣayamabhaviṣyat śubhāśubhānāmubhayavidhānāmapi karmaṇāṃ tarhi nirmūlanamavakṣyat| iha tvaśubhānāmeva nirmūlanaṃ
vadantī śrutirvividiṣudaśāyāṃ jñānotpattibījabhūtānāṃ sampradāyasevanaviṣṇavarcanādiśubhakarmaṇāṃ vidhātavyatāṃ dhvanayati| evamāruṇiśrutāvapi—
"āruṇiḥ prajāpaterlokaṃ jagāma taṃ gatvovāca, kena bhagavan karmāṇyaśeṣato visujānīti taṃ hovāca prajāpatiri"tyupakramya, "brahmāṇḍaṃ ca visarjayeddaṇḍamācchādanaṃ
kaupīnaṃ parigraheccheṣaṃ visṛjeccheṣaṃ visṛje"dityantena putrādaihikānāṃ caturdaśalokānāṃ
daṇḍāditrayātiriktasarvavastūnāṃ tyāgaṃ vidhāya tato laukikāgnīnāmudarāgnau gāyatryā
vāgagnau cāropaṇamājñāpya punarheyāni cetarāṇi nirūpyocyate—
27.2-2.p25.2
"ūrdhvagamanaṃ visṛjet trisandhyādau snānamācaret sandhiṃ samādhāvātmanyācaret sarveṣu
vedeṣvāraṇyamāvartayedupaniṣadamāvartayedi"ti| atra hyāraṇyakānāmupaniṣadāṃ cāvṛttirna hi
punaḥ punarakṣaroccāraṇamātrarūpā vidhīyate, kintu sānubhavārthaparicintanapuraḥsaraiva
anyathā sākṣāt brahmajñānarūpavivakṣitaphalājananāt| atastadarthāvagamāya paricintanapūrvakāvṛttikāleṣu ca tatrotpadyamānā'sambhāvanāviparītabhāvanā'mandasandehasandohasandānārthaṃ ca sampradāyopasevanaṃ paramahaṃsasyāpyāvaśyakameva| paramahaṃsadharmeṣu ca viśvāmitro'pi hyātmānveṣaṇādikaṃ vidadhāti "atha paraṃ parivrājakaliṅgaṃ sarvataḥ parimokṣameke satyānṛte sukhaduḥkhe vedānimam̐llokamasuṃ ca parityajyātmānamanvicchedi"ti
atha kecidimāni pippalāyanaśākhāṃvākyāni codāharanti, yathā—
"yadakṣaraṃ parambrahma tatsūtramiti dhārayet
sūcanātsūtramityāhuḥ sūtraṃ nāma paraṃ padam
tat sūtraṃ viditaṃ yena sa vipro vedapāragaḥ
yena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva
tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavittattvadarśivāni"ti
“yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate” || iti
chāndogye'pi bhūmavidyāyām—
“sa vā eṣa evaṃ paśyennevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmimithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati, tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatī”ti
atra ratiśabdasya bhaktiparatvameveti tu mīmāṃsitaṃ bhaktimīmāṃsāprathamādhyāye (sū0 10) “sāṃmukhyetarāpekṣitatvādi”ti sūtre bhagavatā śāṇḍilyena | spaṣṭaṃ cedaṃ svameśvarabhāṣye | uktaśrutyarthaṃ smarati dakṣaḥ—
27.2-2.p25.3
“yaścātmimithuno nityamātmakrīḍastathaiva ca
ātmānandaśca satatamātmanyeva samāhitaḥ” ityādi
agre ca—
“īdṛkceṣṭaḥ smṛtaḥ śreṣṭho variṣṭho brahmavādināmiti”
tasya kartavyaśeṣābhāvastu mādhavīye smṛtyantare—
“jñānāmṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ
naivāsti kiñcitkartavyamasti cenna sa sarvavidi”ti
bahvṛcabrāhmaṇe—
“etaddha sma vai tadvidvāṃsa āhuḥ kāvaṣeyāḥ kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe kimarthā vayamadhyeṣyāmahe” iti
dakṣo'pyāha—
“nādhyetavyaṃ na kartavyaṃ na bhetavyaṃ kadācana
yo vai sarvasuniṣṇāto yatirbhavati nānyathe”ti
etādṛśasya tasya haribhaktijñānasampannatvenaiva tādrūpyamāha pitāmahaḥ—
“paraḥ paramahaṃsastu turyākhyaśrutirabravīt
yamaiśca niyamairyukto viṣṇurūpī tridaṇḍabhṛditi”
yatastasya sarvadā haricintanameva vidadhāti baudhāyanaḥ—
“vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
kāle'parāhṇabhūyiṣṭhe bhikṣāṭanamathācaret
ūrdhvaṃ jānoradho nābheḥ paridhāyaikamambaram
dvitīyamāntaraṃ vāsaḥ pātrī daṇḍī ca vāgyataḥ ||"
savye cādāya pātraṃ tu tridaṇḍaṃ dakṣiṇe kare
upatiṣṭheta sūryaṃ tu dhyātvā caikatvamātmanā
uttvā virajasaṃ matramākṛṣṇena pradakṣiṇam
kṛtvā punarjapitvā ca ye te panthāna ityapi
yo'sau viṣṇvākhya āditye puruṣo'ntarhṛdi sthitaḥ
so'haṃ nārāyaṇo deva iti dhyātvā praṇamya tam
bhikṣāpātrādiśuddhyarthamupamucyāpyupānahau
tato grāmaṃ vrajenmandaṃ yugamātrāvalokakaḥ
dhyāyan hariṃ ca taccitta idaṃ ca samudīrayet
viṣṇustiryagadhordhvaṃ me vaikuṇṭho vidiśaṃ diśam
pātu māṃ sarvato rāmo dhanvī cakrī ca keśavaḥ
abhigamya gṛhādvikṣāṃ bhavatpūrvaṃ pracodayediti"tyādi
27.2-2.p25.4
evaṃ manurapi ṣaṣṭhe (ślo0 72)—
"......dhyānenānīśvarān guṇān
ucāvaceṣu bhūteṣu durjñeyāmakṛtātmabhiḥ
dhyānayogena sampaśyedṛtimasyāntarātmanaḥ"
iti bhagavaddhyānamuktvā tenaiva sarvasaṃsāratyāgapūrvakaṃ puruṣottamaprāptilakṣaṇaṃ phalaṃ tasmāha (ślo0 79)—
"visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanamiti"
upasaṃhāre'pi (ślo0 85)—
"sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchatīti"
sampradāyasevanābhāve jñānabhaktyādisiddhirnaiva syāditi tu savistaraṃ pūrvaṃ prapañcitaṃ dvitīyapraśnottare ca prapañcayiṣyate | tathā ca sampradāyābhāve jñānarahitasya kevala-cihnadhāriṇaḥ phalaṃ tvāmnāyate mādhavīye—
"kāṣṭhadaṇḍo dhṛto yena sarvāśī jñānavarjitaḥ
sa yāti narakān ghorān mahārauravasaṃjñitāni"ti
kālikāpurāṇe—
"vaiṇavā ye smṛtā daṇḍā liṅgamātraprabodhakāḥ
liṅgavyaktyai hi dhāryāste na punardharmahetavaḥ
kāyajā ye budhairnityaṃ nṛṇāṃ pāpapramokṣaṇāt
jitendriyairjitakrodhairdhāryāste tattvadarśibhiri"ti
"vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍaḥ karmadaṇḍastathaiva ca
yasyaite niyatā buddhau sa tridaṇḍīti cocyate
tridaṇḍametaṃ nikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ
kāmakrodhau tu saṃyamya tataḥ siddhiṃ nigacchatī"ti
dakṣo'pyāha—
"vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍaḥ karmadaṇḍastathaiva ca
yasyaite niyatā daṇḍāstridaṇḍīti sa ucyate" iti
"evaṃ satsampradāyānāṃ vaiṣṇavānāmihoditaḥ
sarvāśrameṣvapayogo'tyāvaśyakatayā mayā"
kiyatkālātpravṛttaḥ ?
uttaram
"anādisiddhavedoktāḥ sampradāyāḥ anādyaḥ
praśnaḥ pravṛttikālasyānāditvāttatra nocitaḥ
pratikalpaṃ jagatsṛṣṭau pravartante harīcchayā
vedavadvedasiddhāste tirodhamati ca kṣaye"
27.2-2.p25.5
"sampradāyapraṇetā tu sṛṣṭyādau bhagavānsvayam
anye tadājñayā''cāryā vyāsādyāstatpravartakāḥ
brahmarudrādayo devā nāradādyā maharṣayaḥ
saryante sampradāyeṣu vaiṣṇaveṣu pratiṣṭhitāḥ"
api ca, bahavo devā maharṣayaśca vaiṣṇavasampradāyavartinaḥ santīti jñāyate | teṣāṃ vaiṣṇavasāmpradāyikamantragrāhitvasya pādmabrahmavaivartanāradapañcarātragautamīyatantrādiṣvanekatra nirūpitatvāt | sampradāyaśūnyamantrāṇāṃ naiṣphalyasya pūrvamevopapāditatvāt | tanmantragrahaṇenaiva sāmpradāyikavaiṣṇavatvasiddherapi pūrvaṃ vyutpāditatvācca | tatra prathamaṃ gautamatantre prathamādhyāye kṛṣṇamantraṃ praśasya (ślo0 14)—
"anenārādhitaḥ kṛṣṇaḥ prasīdatyeva tatkṣaṇāt
tasya saṅkṣepato vakṣye phalaṃ samyak śṛṇuṣva me
padmayonirnivāpāḍyaṃ devarājyaṃ śacīpatiḥ
avāpustridaśāḥ svargaṃ vāgīśatvaṃ bṛhaspatiḥ
pakṣiṇāmadhikaḥ so'bhūdgaruḍo'pi dvijottamaḥ
kaścitkṛṣṇaṃ samārādhya dhaneśatvamavāpnuyāt
mantreṇa kṛṣṇamārādhya candraḥ sarvajanapriyaḥ
karoti khavaśe kāmaḥ sarvāṃllokānanena ceti
punastatraiva dvitīyādhyāye (ślo0 67)—
"bhaktyā te praṇipatyā ca kathito mantranāyakaḥ
guhyādguhyataro hyeṣa vāñchācintāmaṇiḥ smṛtaḥ
śaunakādyāśca munayastathānye devamukhyakāḥ
mantrarājaparijñānāt sadyaḥ satsāmyatāṃ gatāḥ ||"
ityanekeṣāṃ brahmādīnāṃ devānāṃ bahūnāṃ maharṣīṇāṃ ca vaiṣṇavamantropadeśagrāhitvamuktam
punastatraiva caturthādhyāye bhagavanmantrajapakāle dhyānaṃ prakramya—
"nāradena ca siddhena viśvāmitreṇa dhīmatā
parāśareṇa vyāsena bhṛguṇāṅgirasena ca
dakṣiṇe sanakādyaiśca siddhena kapilena ca
27.2-2.p25.6
vāstuvāgīśahārītayājñavalkyośanā ṛtuḥ
mārkaṇḍeyabharadvājapulastyapulahādibhiḥ
vaśiṣṭhādyairmunīndraiśca stūyamānaṃ surāsuraiḥ
brahmalokagataiḥ siddhairnāgalokagatairapi
anyairapi suraśreṣṭhaiḥ stūyamānaṃ smareddharim
evaṃ sañcintayenmantrī cetasā kṛṣṇamavyayam
saṃsārasāgaraṃ ghoramapi vatsapadāyate"
“cūḍāmaṇimayo vakṣye mantrarājaṃ sudurlabham
yajjñānānmunayaḥ sarve bhūsthāstrailokyadarśinaḥ” iti
“athāparaṃ mantravaraṃ vakṣye sarvasamṛddhidam
yamupāsya surāṇāṃ tu pālako'bhūcchatakraturi”ti
“mayā pradattamantraśca purā mṛtyuñjayastathā
mṛtyuñjayāya goloke śuddhasattvaguṇāya ca
punaḥ sanatkumārāya dharmāya brahmaṇe tathā
kapilāya ca śeṣāya gaṇeśāya mahāmate
nārāyaṇarṣaye caiva dharmaputrāya dhīmate
punarmahāviṣṇave ca viśvāni yasya lomasu
kālādhiṣṭhātṛdevāya tasmai sarvāntakāya ca
upendrāya ca kāmāya bhṛgave'ṅgirase tathā
sarasvatyai ca padmāyai rādhāyai virajātaṭe
sāvitryai viṣṇumāyāyai pārṣadebhyaśca putrake”ti
“mayā śrīkṛṣṇamantraśca kṛṣṇālaye mune purā
goloke virajātīre nīre kṣīranibhe'male
śatalakṣajapaṃ kṛtvā puṇye vṛndāvane vane
śrīkṛṣṇānugraheṇaiva mantraḥ siddho babhūva me
brahmabhālodbhavo'haṃ ca sarvādisargato mune
prāptaṃ mṛtyuñjayaṃ jñānaṃ kṛṣṇāca paramātmanaḥ
siddho mṛtyuñjayo'haṃ ca nityanūtanavigrahaḥ
brahmaṇaḥ patanenaiva nimiṣo me yathā hareḥ
evaṃ teṣāṃ pārṣadānāṃ nāsti mṛtyuryathā hareḥ
yasmindehe labhenmantraṃ vaiṣṇavo vaiṣṇavādapi
pūrvakarmāśritaṃ dehaṃ tyaktvā sa pārṣado bhavet
paśyanvakreṇa satataṃ tannāmaguṇakīrtanam
27.2-2.p25.7
karomi bhāryayā sārdhaṃ putrābhyāṃ cā'pi nārada
taddinaṃ durdinaṃ manye meghācchannaṃ na durdinam
yaddinaṃ kṛṣṇasaṃlāpakathāpīyūṣavarjitam
tatkṣaṇaṃ niṣphalaṃ manye śrīkṛṣṇakīrtanaṃ vinā
āyurharati kālaśca puṃsāṃ tatkīrtanena ca
taṃ kṣaṇaṃ maṅgalaṃ manye sarvaharṣakaraṃ param
tasmātpāpāḥ palāyante vainateyādivoragāḥ
brahmaṇāpi purālabdhastasmāttanmantra eva ca
padmanābhanābhipadme śatalakṣaṃ jajāpa saḥ
tadā lalāpa jñānañca nirmalaṃ sṛṣṭikāraṇam
aṇimādikasiddhiṃ ca cakāra tatprabhāvataḥ
sṛṣṭiṃ ca vividhāṃ kṛtvā vidhātā ca babhūva saḥ
varaṃ tasmai dadau kṛṣṇo matsamastvaṃ bhaveti ca
śeṣastatkalayā pūrvaṃ babhūva kaśyapātmajaḥ
tasmātsamprāpa tanmantraṃ siddhiḥ koṭijapena ca"
dhanyo'si paṇḍito'si tvaṃ haribhakto'si putraka
mamāpi saphalaṃ janma jīvanaṃ ca tvayā budha"
iti sanatkumārādīnāmapi vaiṣṇavatvam | evamanyatrāpi gopālatāpanīyādyupaniṣatsu
śrībhāgavataviṣṇupurāṇapādmabrahmavaivartagāruḍādiṣu mahābhārate ca mokṣadharmādiṣu tatra tatra
śivādīnāmatiprācāṃ vaiṣṇavatvaṃ bhagavanmantragrahaṇaṃ tadbhaktistatsevādisampradāyikadharmācaraṇaṃ
cānekatra nirūpitameva vistarādastīti tatrata eva sarvatropalapyata evānekasacchāstragirivipinavihārakesaribhiḥ sudhībhirityalaṃ lekhanaśrameṇa—
"anādikālikāstatsamātsampradāyāstu vaiṣṇavāḥ
anādisiddhavedoktāḥ pratikalpapravartinaḥ
vaiṣṇavairbrahmarudrādyairdevatairnāradādibhiḥ
maharṣimunibhiścānyaiḥ prāktanairupasevitāḥ"
27.2-2.p26
navamaḥ praśnaḥ
27.2-2.p27.1
athāsya dvitīyasya mukhyapraśnasyāvāntarā aṣṭau praśnāḥ kṛtāstatrādyaḥ praśnaḥ
tatra bahukālātpravṛttaścenmanvādigrantheṣavadṛṣṭatvāttadvilakṣaṇatvācca kathaṃ pramāṇam ?
uttaram
"nūnaṃ manusmṛtirdiṣṭā nānyatkiñcitvayā yataḥ
vedoktasampradāyeṣu brūṣe manvādyadṛṣṭatām
svarūpāsiddhamantroktaṃ hetvābhāsadvayaṃ tvayā
taddūṣaṇādyaṃ praśno bhaveduttaro'cirāt"
asti hi manusmṛtau sampradāyavarṇanam | tathāhi ṣaṣṭhādhyāye (ślo0 74)—
"samyagdarśanasampannaḥ karmabhirna nibadhyate
darśanena vihīnastu saṃsāraṃ pratipadyate"
iti satsampradāyasampantyaiva mokṣaṃ tadabhāve saṃsāraṃ ca vadati | darśanaśabdo hi sampradāyāparaparyāyeṣu loke mataśabdena prasiddheṣu siddhānteṣu yogarūḍho jñānasādhakatamatvāt
idaṃ viṣṇusvāmidarśanamidaṃ rāmānujadarśanaṃ ṣaḍāstikadarśanāni ṣaṇnāstikadarśanānītyādividvajjavahārācca | vidyāraṇyādikṛteṣu sarvadarśanasaṅgrahādiṣu prāmāṇikagrantheṣvapi tathaiva
lekhācca | na cātra darśanaśabdena jñānaṃ śaṅkyam, phalarūpatvāt | tadutpatteḥ prāk saṃsārasya
svataḥ siddhatvena tadrahitasya punaḥ saṃsāraprāptikathanavaiyarthyācca | etadartha eva "sādhayantīha
tatpada"mityatra vyākhyāyāṃ pūrvaślokoktadarśanasya mokṣe bahiraṅgasādhanatvaṃ vairāgyādeścāntaraṅgasādhanatvamiti bodhanācca | ata uktārthaka eveha darśanaśabdaḥ | kiñca, sampradāyaśabdasyāvayavārthavicāreṇāpi pāramparikavidyādānarūpatvaṃ prapañcitaṃ prāk | tacca kaṇṭharaveṇaiva praśaṃsati manuścaturthe (ślo0 227)| "dānadharmaṃ niṣevete"tyādinā dānāvaśyakamuktvā (ślo0 229) "vāridastṛptimāpnoti"tyādinā dānaviśeṣaphalāni
27.2-2.p27.2
vadan sarvānte (ślo0 232)—
"......brahmado brahmasāṣṭitām
sarveṣāmeva dānānte brahmadānaṃ viśiṣyate" iti
"brahmado'dhyāpako vyākhyātā ce"ti kullūkabhaṭṭaḥ | vyākhyātṛtvaṃ ca kutarkanirāsapūrvakaṃ tāttvikavedārthabodhakabhāṣyādikartṛtvameva
kiñca, sāmpradāyikānācāryāt pratyāha caturthe eva (ślo0 175)—
"satyadharmāryavṛtteṣu śauce caivārametsadā
śiṣyāṃśca śiṣyāddharmeṇa vāgbāhūdarasaṃyata" iti
atraiva satyadharmasadācāraśauceṣu sadā ratiṃ kuryāditi vyākhyānam | na ca sampradāyikācāryāṇāmeva śāstreṣvaprasiddhatvāt smṛtiṣu tatra tatrācāryaśabdenopanāyakasyaiva
grahaṇācca tān prati nopadeśo yujyata iti vācyam | anekasmṛtivacaneṣu sampradāyapravartakācāryaviṣayatvenāpyācāryaśabdaprayogasyāvagamyamānatvāt | tathāhi yājñavalkyasmṛtau
vyavahārādhyāye dāyavibhāgaprakaraṇe (ślo0 1)—
"vibhāgaṃ cetpitā kuryādi"tyasya mitākṣarāyāṃ "tathotpattyaivārthasvāmitvaṃ labhetetyācāryā"iti gautamavacanam | atra nirviśeṣeṇācāryaśabdaprayogena satsampradāyapravartakācāryāḥ prāgapyāsannevetyavagamyate | na cātrācāryaśabdo vakturupanāyakaparaḥ śaṅkyaḥ | tasya
bahutvāsambhavena bahuvacanavirodhāt | kiñca, 'ityācāryā' ityupanyāso hi vacanīye
prāmāṇikatvāvagamāya svasamānakālikaviduṣām | sa ca yadi vakturupanāyakaparo'trācāryaśabdaḥ syāt tatsammato'rtho na sarveṣāṃ tātkālikaviduṣāṃ mānanīyaḥ sambhavatīti
nirarthakaḥ syāt | mānyatvena bahuvacanaprayogastu na kāpi smṛtipurāṇeṣu dṛśyate | ataḥ
sambhavadbahubhāvāḥ śiṣyabāhulyena sarvasammatāḥ sampradāyācāryā eva atrābhipretā iti
27.2-2.p27.3
niścīyate | evameva dattāpradānikaprakaraṇe (ślo0 1) "svakuṭumbāvirodhene"tyasya
mitākṣarāyāṃ nāradavacanam—
"āpatsvapi hi kaṣṭāsu vartamānena dehinā
adeyānyāhurācāryā yacānyasmai pratiśrutamiti
atrāpi ācāryapadaṃ pūrvavat | tathā tatraiva tṛtīyādhyāye (ślo0 2) "evaṃ mātāmahācārye"tyatra mitākṣarāyām "ācāryāṇāṃ ca pretānāṃ nityamudakakriyā kāryeti"
bahuvacananirdeśaḥ | parāśaramādhavīye prathamādhyāye gautamaḥ "ekāśramyaṃ vāḍcāryāḥ
sampratyakṣavidhānādgārhasthyasye"ti | itthaṃ granthāntareṣvapi nirīkṣaṇīyam |—
(smṛtiṣveṣāsupanāyakādibhyo bhedena nirdeśaḥ sarvāśramasādhāraṇā daśadharmāśca)
evameva dvitīyādhyāye upanayanapūrvakasampūrṇavedatadekadeśādhyāpakādīn (ślo0 140) "upanīya tu yaḥ śiṣyami"tyādinā nirūpya tataḥ pṛthak (ślo0 144)—
"yaḥ pūrayatyavitathaṃ brahmaṇā śravaṇāvubhau
sa mātā sa pitā jñeyastaṃ na druhyetkadācane"ti
pūrvoktasarvāpekṣayā brahmaṇā karṇapūrakācāryapraśaṃsā'pi manunā kṛtā''ñopanāyakādibhyaḥ
pṛthak sāmpradāyikācāryatvasya prāmāṇikatvāvagamāyā'nusandheyā | tathā vyavahāramitākṣarāyāmapi daṇḍapāruṣyaprakaraṇe (ślo0 1) "asākṣikahate cihnairi"tyasya
vyākhyāne "gurvācāryanṛpeṣu ce"ti nāradasmṛtau gurvācāryayorbhedena nirdeśaḥ | tasmādasti
sāmpradāyikācāryāṇāmapi sṛṣṭyārambhātparamparāprāptatvena sarvaśāstrasammatatvam | ata eva
hārītaḥ—
"ācāryaṃ saṃśrayetpūrvamanavadyaṃ vaiṣṇavaṃ dvijam
śuddhasattvaguṇopetaṃ navejyākarmakārakam
satsampradāyasaṃyuktam..........ll"
ityādinā mokṣasādhaneṣu satsāmpradāyikavaiṣṇavācāryapratipatteḥ prāthamikatvamuktvā
27.2-2.p27.4
tallakṣaṇajijñāsāyāmāha—
"ālokya sarvaśāstrāṇi purāṇāni ca vaiṣṇavaḥ
tadarthamācaredyastu sa ācārya itīryata" iti
ataḥ spaṣṭe'smin viṣaye bahuśāstraprasiddhe kiṃ bahunā | kiñca, brahmavidyāprāptireva
sampradāyasya pradhānaprayojanatvena pramāṇapuraḥsaraṃ prapañcitā prāk | tāṃ ca sarvāśramasādhāraṇatvena vakti manuḥ (a0 6 ślo0 91)—
"caturbhirapi caivaitairnityamāśramibhirdvijaiḥ
daśalakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayataḥ
dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam
daśalakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate
adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim
daśalakṣaṇakaṃ dharmamanutiṣṭhan samāhitaḥ
vedāntaṃ vidhivacchrutvā saṃnyasedanṛṇo dvija” ityādi
evamādiṣu smṛtyantareṣvapi ananyasādhyānāṃ sampradāyakāryāṇāṃ brahmavidyāprāptyādīnāṃ
nirūpaṇaṃ vartata eveti visphāritanetrābhyāṃ vīkṣaṇīyam | ata uktādiṣvanekeṣu manuvacaneṣu sampradāyatadācāryataddharmādīnāṃ nirūpaṇadarśanānna tatrādṛṣṭatvam
( manvanmuktatve'pi bahūnāṃ sadyaḥ pravrājādidharmāṇāṃ prāmāṇikatvaṃ praśnoktavailakṣaṇyabādhaśca )
nanu tathāpi sāmpradāyikānāṃ bhagavatsevāprakāratulasīkāṣṭhamālādhāraṇaprabhṛtīnāṃ
yāvaddharmāṇaṃ manusmṛtau spaṣṭatayā'nupalabhyamānatvātteṣāṃ tvaprāmāṇikatvaṃ susthameveti cet
tarhi manūkteṣveva dharmādiṣu prāmāṇikatvaṃ tadanukteṣu cāprāmāṇikatvaṃ manyamānena bhavatā
27.2-2.p27.5
jābālādiśrutyukto'pi “yadahareva virajettadahareva pravrajedi”tyāśramollaṅghanapakṣo na svīkarttavyaḥ | manunā “āśramādāśramaṃ gacche”diti pakṣasyaivoktatvāt | evameva ca manvanuktānāṃ mṛtapatyanvārohaṇādīnāmapi sarvaśiṣṭasammatānāmanekeṣāṃ dharmānāmapyaprāmāṇikatvamevorīkāryam | tathā bhasmarudrākṣadhāraṇaśivācārcanaikadaṇḍasaṃnyāsādīnāṃ bhavatsāmpradāyikadharmāṇāmapi svamukhenaivāprāmāṇyaṃ darśitameva | manusmṛtau tadgandhasyāpyabhāvāt, yadi tu
śrutyādisiddhatvānnāprāmāṇikatvaṃ teṣāṃ manuṣe tadā tu sāmpradāyikadharmāṇāmapi tādṛśatvānnāprāmāṇikatvamiti sarvaṃ sustham | etāvatā manvādigrantheṣvadṛṣṭatvāditi heturnirastaḥ
yaccoktaṃ tadvailakṣaṇatvāditi, naitatsāram | manusammate'rthe taduktādvailakṣaṇyopapādanasya
ākāśāliṅganakalpatvāt | kiñca, vaiṣṇavamantragrahaṇatulasīkāṣṭhamālādhāraṇordhvapuṇḍrakaraṇabhagavatsevādīnāṃ sāmpradāyikadharmāṇaṃ śrutisiddhānāṃ tatra tatra smṛtiṣu nirūpaṇāttadvacanānāṃ ca mādhavavijñāneśvarahemādrinārāyaṇakamalākarabhaṭṭādibhiḥ prāmāṇikasmārtairapi
svasvanibandheṣūdāharaṇācca | praśne manvādītyādiśabdaḥ sājātyātsmṛtisaṅgrāhakaṃtayā pratīyamāno nirarthaka eva | yadi tvādiśabdena sāmpradāyikadharmadveṣiṇaḥ śākyasmṛtibhagavatīsūtrādayo nāstikagranthā evābhipretāstadā tu na kimapi brūmaḥ | asmaddharmāṇaṃ teṣvadṛṣṭatvasya tadvailakṣaṇyasya ca yathārthatvāt
"ataḥ pramāṇamūrdhanyavedādyairvarṇiteṣviha
pravartiteṣu hariṇā sampradāyeṣvanādiṣu
kathaṃ pramāṇamityeṣa hetvābhāsadvayāśrayāt
praśnaḥ śāstrādarśanādvā vidveṣādveti bhāti naḥ"
Linked texts (25)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Gautamatantra — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmavaivartapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit
- Yājñavalkyasmṛti — Yājñavalkya, Sanskrit
- Yatidharmanirṇaya — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Sannyāsadharmadarpaṇa — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Uddhavagītā — Sanskrit
- Kṛṣṇauddhavasaṃvāda — Sanskrit
- Bhāgavatamāhātmya — Kṛṣṇacandra, Sanskrit
- Anvitārthaprakāśikā — Gaṅgāsahāya Śarman, Sanskrit
- Gautamīyatantra (ed. Bhagiratha Jha) — Sanskrit
- Sannyāsagītā — Yājñavalkya, Sanskrit
- Vyākhyānamālākathānaka (Acyutānanda Sarasvatī) — Acyutānanda Sarasvatī, Sanskrit
- Madhusūdanasaṃhitā — Madhusūdana Miśra, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Āryacarita — Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Sadācārasamuccaya — Harerāma Śarman, Sanskrit
- Śūdradharmatattva — Kamalākarabhaṭṭa 1591, Sanskrit
- Vādāvalī — Puruṣottama Pītāmbara 1668, Sanskrit