Satsiddhantamartanda 34
Satsiddhāntamārtaṇḍa 34
- Language
- Sanskrit
Contents
- 34.40 — 15 parts
34.1
uttaram—
niveditānāṃ haraye vastūnāṃ grahasedhanam
sudurlabhaṃ kadācicettadabhaktaparaṃ bhavet
34.2
nirmālyādiniṣedhastu devāntaraparo mataḥ
niṣedhabhramakṛdvākyasyārthastūktaḥ purātanaiḥ
34.3
ato niveditaṃ nityaṃ grāhyaṃ bhagavato'khilam
śrutismṛtipurāṇeṣu tadbhojanavidhānataḥ
34.4
puṇyātiśayataścittādyatiśuddheraghakṣayāt
prasādaḥ śrīharerbhojyo'nekasatphalasādhakaḥ
34.5
anivedya na bhuñjīta yatkiñcidapi karhicit
haraye'nekadhā tatrātyantadoṣaprasaktitaḥ
34.6
sarvasādhāraṇagranthairvistareṇa pramāṇataḥ
guruṇā niraṇāyīdamiha kiñcitprapañcyate
34.40.1
viṣṇornivedyamaśnīyādvaiṣṇavastu viśeṣataḥ
śatajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati" || iti
hārīte—
"brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ
pāvanaṃ bhagavadyuktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam" || iti
bhāradvājaḥ—
"yo na dadyāddhareryuktaṃ pitṝṇāṃ śrāddhakarmaṇi
aśnanti pitarastasya viṇmūtraṃ tu saha dvijaiḥ
viṣṇorniveditaṃ nityaṃ devebhyo juhuyādbudhaḥ
pitṛbhyaśca viśeṣeṇa sarvamānantyamaśnute
viṣṇave kalpitaṃ cānnaṃ dadyādbhuktebhya eva ca
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāt śrāddhakarmādikaṃ tataḥ"
tathā—
"haribhuktaśeṣaṃ taddyātpitṝṇāṃ ca divaukasām
tadeva juhuyādagnau bhuñjīyācca svayaṃ naraḥ
yadā labheta siddhānnaṃ bhuñjīta prokṣyameva tat
viṣṇubhuktamiti dhyātvā sāttvikastu viśeṣataḥ"
naivedyabhakṣaṇābhakṣaṇavicārākhye granthe mātsye—
"viṣṇornaivedyaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ tataścaret
agnau dhyātvā ca madbījaṃ jāmadagnyaṃ mahādyutim
tadagnau vaiśvadevaṃ ca mama prītyai caredbudhaḥ
ye devāstatra tiṣṭhanti vaiśvadeve tu karmaṇi
sarveṣvapi ca māṃ dhyāyetsarvakāryārthasiddhaye
tathā vyāhṛtihomeṣu catūrūpaṃ smarettataḥ
aniruddhaśca pradyumnaḥ saṅkarṣaṇastathaiva ca
vāsudevastathā putra catūrūpaṃ prakīrtitam
brahmovāca—
chindhi sarvajña deveśa saṃśayaṃ me mahattaram
viṣṇornaivedyaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ kathaṃ caret
ityuktaṃ tu tvayā pūrvaṃ tatra me saṃśayo mahān
tvadarpitānnaṃ deveśa devānāmucitaṃ nṛṇām
bhaktānāṃ mokṣadaṃ yasmāttasmādrādyaṃ tu manmukhaiḥ
tvadarpitaṃ tu naivedyaṃ kathaṃ tvaṃ puruṣottama
gṛhṇāsi bho svadhiṣṭhāne tvaducchiṣṭaṃ yataḥ purā
śrīhaṃsa uvāca—
34.40.2
sādhu sādhu mahābhāga śṛṇuṣva kamalodbhava
tvayā pṛṣṭaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito bhava
yathā'gnau saṃskṛtājyaṃ vā prāgagnāveva hūyate
madarpitaṃ pragṛhṇāmi yajñahomadvijātiṣu
sarveṣaṃ māṃ samuddiśya te smṛtāḥ kāmakauśalāḥ
ayogyaṃ tu yathā home ghṛtaṃ saṃskāravarjitam
ṛte samarpaṇaṃ prājña yajñādau viphalaṃ bhavet
ahaṃ yadi na gṛhṇāmi teṣāṃ tu grahaṇaṃ kutaḥ
bhaktānāṃ modanārthāya gṛhṇāmi kamalāsana
tasmānniveditānnaṃ hi dadatāṃ nāsti pātakam
pitṛndevāṃstathā viprānuddiśya puruṣarṣabha
mama naivedyaśeṣeṇa yajanti ca madarpaṇam
pratimāyāmarpitaṃ tannārpayetpratimāntare
adhiṣṭhānaṃ tu deveśa te yānti hyadhamaṃ tamaḥ
agniviprādyadhiṣṭhāneṣvarcayettu sadājñayā"
"kṛtvā caivopavāsaṃ tu yo'śnāti dvādaśīdine
naivedyaṃ tulasīmiśraṃ hatyākoṭivināśanam" || iti
tathā tenaiva kamalākarabhaṭṭena kṛte āhnike viṣṇupūjānirūpaṇe vasiṣṭhaḥ—
"ucchiṣṭabhojanaṃ dāsān viṣvaksenādikāṃstathā
datvā śeṣaṃ tu bhuñjīyānnaivedyaṃ svayameva hi
yo'rcayetkeśavaṃ nityaṃ sa yāti paramāṃ gatim" || iti
tadbhakṣaṇaṃ vihitaṃ gautamakṛtācārasūtre prathamapraśnadvādaśakhaṇḍe—
"śālagrāmaśilātoyaṃ yaḥ pibettasya punaḥ stanyapānaṃ na vidyate, koṭijanmāghanāśanaṃ
viṣṇupādodakamavaśyaṃ peyaṃ, bhūmau bindunipātanāttadevāṣṭaguṇaṃ pāpaṃ bhavedrūpaṃ hadi nāma
mukhe harernaivedyamudare pādodakaṃ mastake tulasī yasya so'cyuto bhavatī"ti
śrībhāgavate navamaskandhacaturthādhyāye'mbarīṣopākhyāne (ślo0 18)—
"sa vai manaḥ kṛṣṇapadāravindayorvacāṃsi vaikuṇṭhaguṇānuvarṇane
karau harermandiramārjanādiṣu śrutiṃ cakārācyutasatkathodaye
34.40.3
mukundaliṅgālayadarśane dṛśau tadbhṛtyagātrasparśe'ṅgasaṅgam
ghrāṇaṃ ca tatpādasarojasaurabhe śrīmattulasyā rasanāṃ tadarpite
pādau hareḥ kṣetrapadānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśapadābhivandane
kāmaṃ ca dāsye na tu kāmakāmyayā yathottamaślokajanāśrayā ratiḥ" || ityādi
ācāraprakāśe viṣṇupūjāprakaraṇe pādye—
"śāṅkhodakaṃ harerbhuktaṃ nirmālyaṃ pādayorjalam
candanaṃ dhūpaśeṣastu brahmahatyāpahārakaḥ
dhūpaṃ cārārtikaṃ viṣṇoḥ karābhyāṃ yaśca vandate
kulakoṭiṃ samuddhṛtya yāti viṣṇoḥ paraṃ padam" || iti
madanapārijāte tṛtīyastabake devatārcanaprakaraṇe skānde—
"viṣṇumūrdhni sthitaṃ puṣpaṃ śirasā yo vahennaraḥ
aparyuṣitapāpaḥ syādyāvadyugacatuṣṭayam" || iti
aparyuṣitapāpaḥ utpattisamakālaṃ naśyatpātakaḥ
dharmapraśnau devapūjāprakaraṇe—
"pavitraṃ viṣṇunaivedyaṃ surasiddharṣibhiḥ smṛtam
anyadevasya naivedyaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
agrāhyaṃ śivanirmālyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam
śālagrāmasya samparkātsarve yānti pavitratām" || iti
gautamatantre'ṣṭamādhyāye (ślo0 1)—
"atha dvādaśadhā śuddhirvaiṣṇavānāmihocyate
gṛhopasarpaṇaṃ caiva tathā'nugamanaṃ hareḥ
bhaktyā pradakṣiṇaṃ caiva pādayoḥ śodhanaṃ punaḥ
pūjārthaṃ patrapuṣpāṇāṃ bhaktyaivottolanaṃ hareḥ
karayoḥ sarvaśuddhīnāmiyaṃ śuddhirviśiṣyate
tannāmakīrtanaṃ caiva guṇānāmapi kīrtanam
bhaktyā śrīkṛṣṇadevasya vacasaḥ śuddhiriṣyate
tatkathāśravaṇaṃ caiva tasyotsaṃvanirīkṣaṇam
śrotrayornetrayoścaiva śuddhiḥ samyagihocyate
pādodakasya nirmālyamālayorapi dhāraṇam
ucyate śirasaḥ śuddhiḥ praṇatasya harau punaḥ
34.40.4
āghrāṇaṃ gandhapuṣpādernirmālyasya tapodhana
viśuddhiḥ syādalaṃ tasya ghrāṇasyāpi vidhīyate
patrapuṣpādikaṃ yacca kṛṣṇapādayugārpitam
tadekaṃ pāvanaṃ loke taddhi sarvaṃ viśodhayet
nāradapañcarātre'pi caturtharātraikādaśādhyāye'nayaivānupūrvyā ime ślokā upalabhyante
sārasaṅgrahe brahmāṇḍe—
"hṛdi rūpaṃ mukhe nāma naivedyamudare hareḥ
pādodakaṃ ca nirmālyaṃ yasya mūrdhni sa vaiṣṇavaḥ"
tatraiva purāṇāntare—
"pādodakasya māhātmyaṃ jānātyeva hi śaṅkaraḥ
viṣṇupādodakaṃ pītvā śuddhimāpnoti tatkṣaṇāt
jñānapādodakaṃ vāpi piban śirasi dhārayet
puṇyapāpavinirmukto vaiṣṇavīṃ gatimāpnuyāt
viṣṇugātreṇa saṃspṛṣṭaṃ padmaṃ vā puṣpameva vā
śirasā dhārayedyo vai sa yāti harimañjasā
pādodakaṃ pibennityaṃ cakrāṅkitaśilāṃ hareḥ
prakṣālayati tattoyaṃ brahmahatyādikaṃ haret
pīte pādodake viṣṇorvaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ
tatra nācamanaṃ kuryādyathā some dvijottamaiḥ
tīrthaprasādasvīkārā'nantaraṃ vaiṣṇavo dvijaḥ
na hastakṣālanaṃ kuryānna tatrācamanakriyām"
padmapurāṇe—
"saṃsāramalapaṅkasya viṣṇupādodakaṃ vinā
prakṣālanaṃ na paśyāmi kalpakoṭiśatairapi
viṣṇuśrīpādatīrthaṃ hi koṭijanmāghanāśanam
tadevāṣṭaguṇaṃ pāpaṃ bhūmau bindunipātanāt
paramāṇusamaṃ tīrthaṃ yāvatsampatate'vani
tāvadvarṣasahasrāṇi patanti narake narāḥ" || iti
skānde mārgaśīrṣamāhātmye (a0 10 ślo0 38)—
"pādodakaṃ pibedyo vai śālagrāmasamudbhavam
pañcagavyasahasraṃ tu prāśitaiḥ kimprayojanam
śālagrāmaśilātoyaṃ yaḥ pibedbindunā samam
mātuḥ stanyaṃ punarnaiva sa pibenmuktimānnaraḥ
āśaucaṃ naiva vidyeta sūtake mṛtake'pi ca
34.40.5
yeṣāṃ pādodakaṃ mūrdhni prāśanaṃ ye prakurvate
antakāle'pi yasyedaṃ dīyate pādayorjalam
so'pi sadgatimāpnoti sadācārabahiṣkṛtaḥ
so'pi pūto bhavatyāśu sadyaḥ pādāmbudhāraṇāt
cāndrāyaṇātpādakṛcchrādadhikaṃ pādayorjalam
apeyaṃ pibate yastu bhuṅkte yaścāpyabhojanam
agamyāgamano yo vai pāpācāraśca yo naraḥ
aguruṃ kuṅkumaṃ vāpi karpūraṃ cānulepanam
mama pādāmbusaṃspṛṣṭaṃ tadvai pāvanapāvanam
dṛṣṭipūtaṃ tu yattoyaṃ bhavedyai viprasattama
tadvai pāpaharaṃ nṛṇāṃ kimpunaḥ pādayorjalam"
nāradapañcarātre daśamādhyāye brahmadevaḥ (ślo0 82)—
"viṣṇupādodakocchiṣṭaṃ bhuñjate ye ca nityaśaḥ
paśyanti ca śilācakraṃ pūjāṃ kurvanti nityaśaḥ
jīvanmuktāśca te dhanyā haridāsāśca bhārate
pade pade'śvamedhasya prāpnuvanti phalaṃ dhruvam
na hi teṣāṃ parābhūtāḥ puṇyavanto jagattraye
teṣāṃ ca pādarajasā tīrthaṃ pūtaṃ tathā dharā
teṣāṃ ca darśanaṃ sparśaṃ vāñchanti munayaḥ surāḥ
puruṣāṇāṃ sahasraṃ ca pūtaṃ tajjanmamātrataḥ ||" iti
tatraiva pañcadaśādhyāye nāradopākhyāne vyāsaḥ (ślo0 2)—
"sa jajñe śūdrayonau ca pituḥ śāpena daivataḥ
viṣṇuprasādaṃ prāpya ca babhūva brahmaṇaḥ sutaḥ"
atraiva caturtharātranavamādhyāye (ślo0 10)—
yāvadbhakṣaṃ bhavetpuṃsastāvaddyājjanārdane
naivedyaṃ yattu bhakṣyaṃ ca tadādikacaturvidham" || iti
atraiva rātra ekādaśādhyāye (ślo0 18)—
"śālagrāmaśilātoyaṃ na pītvā yastu mastake
prakṣepaṇaṃ prakurvīta brahmahā sa nigadyate
viṣṇoḥ pādodakaṃ pītaṃ koṭijanmāghanāśanam
tadevāṣṭaguṇaṃ pāpaṃ bhūmau bindunipātanāt
akālamṛtyuharaṇaṃ sarvavyādhivināśanam
34.40.6
viṣṇoḥ pādodakaṃ puṇyaṃ śirasā dhāryāmyaham
hatyā hanti tadaṅghrijāpi tulasī steyaṃ ca toyaṃ pade
naivedyaṃ bahu annapānajanitaṃ gurvaṅganāsaṅgajam
śrīśādhīnamatiḥ sthitirharijanaistatsaṅgajaṃ kilbiṣaṃ
śālagrāmaśilārcanasya mahimā ko'pyeṣa lokottaraḥ" || iti
"paraṃ śrīkṛṣṇabhajanaṃ dhyānaṃ tannāmakīrtanam
tatpādodakanaivedyabhakṣaṇaṃ sarvavāñchitam
atīva mūḍho vipraśca prāktanādrurudoṣataḥ
tāmaso hi na jānāti śrīkṛṣṇaṃ triguṇātparam
ajñānādathavā jñānātsatsaṅgādeva prāktanāt
bhuṅke naivedyamīśasya kṛṣṇasya paramātmanaḥ
sa ca mukto bhavetputra mucyate sarvapātakāt
sa yāti divyayānena golokaṃ lokamuttamam
śṛṇu vatsa pravakṣyāmi pūrvākhyānaṃ purātanam
"ramā brahmādayo devāḥ sanakādyāḥ śukādayaḥ
śrīnṛsiṃhaprasādo'yaṃ sarve gṛhṇantu vaiṣṇavāḥ ||"
"yathā kālopapanne tu bhojane haraye'rpite
kṛte'tha vaiśvadeve tu brāhmaṇān bhojayettataḥ
gogrāse tu tathā datte vāsudevārpitaṃ śubham
gāyatryā mūlamantreṇa samprokṣya śubhavāriṇā
ṛtaṃ satyamiti mantrābhyāṃ pātraṃ tatpariṣecayet" || ityādi
"koṭi cāndrāyaṇaiścaiva māsopoṣaṇakoṭibhiḥ
tatphalaṃ prāpyate tasmādviṣṇornaivedyabhakṣaṇāt
pāvanaṃ viṣṇunaivedyaṃ subhojyamṛṣibhiḥ smṛtam
anyadevasya naivedyaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret"
śrībhāgavata ekādaśaskandhe ṣaṣṭhādhyāya uddhavaḥ—
“śayyāsanāṭanasthānasnānakrīḍotsavādiṣu
kathaṃ tvāṃ priyamātmānaṃ vayaṃ bhaktāstyajemahi
tvayopabhuktasraggandhavāso'laṅkāracarcitāḥ
ucchiṣṭabhojino dāsāstava māyāṃ jayemahi” || iti
skānde mārgaśīrṣamāhātmye daśamādhyāye svapūjānirūpaṇe brahmāṇaṃ prati bhagavān
34.40.7
(ślo0 32)—
“paścāccheṣaṃ mayā dattaṃ śirasā''dhāya sādaram
evaṃ brūyāttato vatsa mama pūjāṃ pravartayet
mantrahīnaṃ krīyāhīnaṃ.........” ityādi
tatraiva caturdaśādhyāye (ślo0 30)—
“tīrthayajñādhikaphalaṃ kalidoṣavināśanam
mamocchiṣṭaṃ sugatidamapi duṣkṛtakarmaṇām”
“niveditaṃ tu yaddravyaṃ puṣpaṃ phalamathā'pi vā
nirmālyamiti tatproktaṃ tatprayatnena varjayet”
tathā''cāraprakāśe skānde—
“nirmālyaṃ ca nivedyaṃ ca viśeṣeṇa vivarjayet
rudreṇa bhuktaṃ nirmālyaṃ na tathā devatāntaraiḥ
naivedyaṃ viṣṇunā bhuktamamṛtaṃ cānyadevataiḥ
nirmālyaṃ ca nivedyaṃ ca bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret”
tathā śrībhāgavata ekādaśaskandhe (a0 11 ślo0 40)—
amānitvamadambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam
api dīpāvalokaṃ me nopayujyānniveditam
punaḥ sanatkumārasaṃhitāyām—
"nirmālyaṃ bhakṣayitvaivamucchiṣṭamagurorapi
māsaṃ payovrato bhūtvā japannaṣṭākṣaraṃ sadā
brahmakūrcaṃ tataḥ pītvā pūto bhavati mānavaḥ" || iti,
athaiṣāṃ vyavasthocyate—tatra, kathaścidapi bādhitumaśakyānāṃ pūrvopanyastādīnāṃ śrautasmārtapaurāṇānāmanekagrāmāṇikanibandhodāhatānāṃ viṣṇunaivedyabhakṣaṇapratyakṣavidhivākyānāṃ balātsāmānyato nirmālyādiniṣedhakānāṃ vacanānāmutsargāpavādanyāyena śivaprabhṛtidevatāntaranirmālyādiniṣedhaparatvamabhyupeyaṃ sāmānyato niryāsāśanādiniṣedhānāṃ hiṅgukarpūravarjamityādivacanāntaraikavākyatayā tadatiriktaniryāsādiniṣedhaparatvavat
śivāditattaddevatanāmanirdeśapūrvakaṃ tattannirmālyādiniṣedhakavacaḥsahasropalambhenāpi tathaiva yuktam | niryāsasya nāśyamiti niryāsāśananiṣedhakataittirīyaśruteḥ—
34.40.8
"atho khalu ya eva lohito yo vā vṛkṣanāniryeṣati tasya nāśyaṃ kāmamanyasya" ityagnimavākyabalāt
(manu0 a0 5 ślo0 6)—
"lohitān vṛkṣaniryāsān vṛkṣanaprabhavāṃstathā"
ityādivarjyaparigaṇakasmṛtibalācca lohitavṛkṣanoditaniryāsaniṣedhaparatvavat, hemādyādiṣu sāmānyato vṛntākabhakṣaṇādiniṣedhakānāṃ, vṛntākaṃ śvetavṛntākamityādivacanāntaropalambhena saṅkocāttattanniṣedhaparatvavacca | ye tu kaścidevatāntaranaivedyanirmālyabhakṣaṇadhāraṇādividhayo'pi kaiścidupanyastāste tu tattaddhaktaviṣayaḥ
"rudrāṅgalagnamagrau ca dahetsarvaṃ ca tatkṣaṇāt
śiṣṭebhyo'pyatha devebhyo yattu dīneṣu niḥkṣipet
viprebhyastvatha taddeyaṃ brahmaṇe yanniveditam
vaiṣṇavaṃ sātvatebhyaśca bhasmāṅgebhyaśca śāmbhavam
sauramaṅgebhyaḥ śāktebhyaḥ svānīye yanniveditam" || iti,
bhavadatyāddatācārādarśodāhṛtabrahmapurāṇoktasvānaghṛtādipratipattinyāyāt | ayaṃ devatāntaraniveditānnādigrāhyāgrāhyatvavicāro'nupadamevāgnimapraśnasyottare kartavya evetyatroparmyate | nacaivaṃ sati viṣṇunaivedyabhakṣaṇavidhīnāmapi sātvataparatvamastviti śaṅkyam; tatra svānaghṛtamātrasya prastutatvāt
tatraiva brahmapurāṇa eva—
"brahmāñjalamaṃ viprebhyo vaiṣṇavaṃ ca pradīyate"| iti
śrīviṣṇoḥ snānaghṛtāderapi sarvabrāhmaṇebhyaḥ pradānarūpapratipattyantaranirūpaṇena rudrasambandhivastuvacchiṣṭāgrāhyatvasyocchedācca | vakṣyamāṇādibhiranekasarvasādhāraṇanibandhadhṛtairatadbhakṣaṇe ca pratyavāyabodhakairvīpsādighaṭitairvacananicayaiḥ siddhāyā, viṣṇunaivedyabhakṣaṇasya
sarvasādhāraṇyena, nityatāyāḥ kenāpi pratyākhyātumaśakyatvācca
34.40.9
yattu, skāndavacanaṃ pūrvamuktaṃ tatrācāraprakāśe—"tvayopabhuktasraggandhe"ti śrībhāgavatavacanopanyāsena viṣṇunaivedyasya bhakṣyatvaṃ pratipādya agre tadeva skāndavacanadvayamupanyasya tadbhaktihīnaviṣayamityuktam | yuktaṃ caitat; bhaktirāhitye'pi sāmānyānnabuddhyā
tadbhakṣaṇasya—
"na copajīvedeveśaṃ na nirmālyāni bhakṣayet"
itīndrarātrādivacanaiḥ pratiṣiddhatvāt | bhaktimadbhistu, ekādaśaskandhādyuktarītyā
sarvalābhopaharaṇaṃ kṛtvā tanniveditānnādibhireva śarīranirvāho vidheyaḥ
bhāgavatatattvabhāskare bhāgavatadharmānupakramya viṣṇuyāmale "brāhme muhūrte utthāna"mityārabhya sarve bhojanātprākṛtyamuktvā,
"sādhūnāṃ svāgataṃ pūjāśeṣanaivedyabhojanam
tāmbūlaśeṣagrahaṇaṃ vaiṣṇavaiḥ saha saṅgamaḥ" || ityukteḥ,
vastrādikamapi bhagavate'rpayitvaiva dhāryam
tatraiva,
"viṣṇorniveditānāṃ tu vastrādīnāṃ ca dhāraṇam" ityukteḥ
tathā, gṛhādikamapi bhagavatsambandhitvādeva saṃrakṣaṇīyam | uktaṃ ca bhaktimīmāṃsādvitīyādhyāyaprathamāhnike (sū0 44)—"sammānabahusammāne"ti sūtravyākhyāne
tadīyatābhāvastu vasoruparicarasya
mahābhārate śāntiparvaṇi (a0 337 ślo0 12718)—
"ātmarājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanaṃ tathā
etadbhāgavataṃ sarvamiti tatprekṣyate sadā" || iti
yattu,
"api dīpāvalokaṃ me nopayujyāniveditam"
tathā, tatraiva viṣṇurahasye—
"mantrapūtaṃ hi naivedyaṃ niṣiddhāya dadāti yaḥ
siddho'pi pātakī nityamārurukṣustu kiṃ punaḥ
niṣiddhāstu bhaktihīnanāstikacāṇḍālādayaḥ | mantrapūtamityanenāmantraniveditadāne tu na doṣa ityanye
punastatraiva bhārate—
34.40.10
"antyajāya tu yo dadyādviṣṇuśeṣaṃ haviḥ svayam
nirayaṃ sa mahāghoraṃ rauravaṃ prāpnuyānnaraḥ
bhagavadbhaktihīnasya naivedyaṃ viṣamucyate
bhagavadbhaktiyuktasya tadeva cāmṛtaṃ bhavet"
vārāhe—
"viṣṇūcchiṣṭaṃ na dātavyaṃ nābhaktāya kadācana
dātā pratigrahītā ca ubhau narakabhāginau"
ato niṣedhā bhaktihīnasādhāraṇānbuddhirāgamātrabhojiviṣayāḥ, vidhayaśca, tadatiriktāstikacāturvarṇikaviṣayā iti śrīdharādyabhimatā vyavasthā
atha mahāprasādabuddhīnāṃ bhaktānāṃ tu rāgato bhojane'pi pāpanāśo bhavatyeva
"bhaktyā lobhātkautukādvā kṣudhāsaṃśamane'pi vā
ākaṇṭhaṃ bhakṣitaṃ taddhai punāti sakalādghāt" || ityādivacanebhyaḥ
anayaivārucyā śrīdharasvāminā yadyeti vyākhyānāntaraṃ kṛtam | ucitaṃ caitat
nāradapañcarātre caturtharātraikādaśādhyāye dvātriṃśadaparādhanirūpaṇe (ślo0 15)—
"śaktau gauṇopacāraśca aniveditabhakṣaṇam
tattatkālabhavānāśca phalādīnāmanarpaṇam
viniyuktāvaśiṣṭasya pradānaṃ vyañjanasya ca" iti,
itaradevādiviniyuktāvaśiṣṭavastvarpaṇasyā'parādhatvakathanāt
bhāgavatatattvabhāskare tu, idameva pradānavyañjanādikamiti pāṭhabhedena prāmāṇavacatvenopanyastam
āstāmetat—
ato niṣedhābhāvādbahulavidhisattvādanyāvaśyakatvācca, sarvairapyāstikairbhagavatprasādo bhojya eva
yāni tu kvacit—
"brahmāñjalae viprebhyo vaiṣṇavaśca pradīyate" | iti,
"vaiṣṇavaṃ sākvatebhyaśca"
ityādivacāṃsyuktāni tāni saṅkalpya niveditasya svayamabhojyatvāttathā niveditānnādipratipattibodhakānītyekaḥ pakṣaḥ
brāhmaṇebhyo vaiṣṇavebhyaścādatvā bhagavatprasādaḥ khena na bhojya ityevambodhakānītyaparaḥ
34.40.11
"sādhūnāṃ svāgataṃ pūjā śeṣanaivedyabhojanami"tyādi
viṣṇuyāmalādivacaneṣu tathā pratīteḥ | natu, khaniveditaṃ nivedakena naiva bhoktavyamiti
tātparyavanti | vacanasvārasyābhāvāt | vidhiśatavyākopācca
vidhīyate ca svayamarpitagrahaṇaṃ bhaktisutradvitīyādhyāye (sū0 68)—
"svayamarpitaṃ grāhyamaviśeṣādi"ti
nanvevaṃ parārpitasyāgrāhyatvaiva prasajyate iti cedayamasya sūtrasya niṣkarṣaḥ
yatra pratimādau bahavaḥ svasvasattākavastu nivedakā bhaveyustatra svayamarpitameva svena svenopabhoktavyaṃ na tu nivedakānabhyanujñātaṃ parārpitamapi | parasattākatadanabhyanujñātabhagavadarpitagrahaṇe doṣasmaraṇāditi
atha parārpitamapi tannivedakena bhagavaddhaktena dīyamānaṃ tu prasādaṃ yathāyogyaṃ gṛhṇīyādeva
"upavāsavratānāṃ ca bhaktānāṃ brahmacāriṇām
viṣṇutīrthaṃ prasādaṃ ca svīkuryādbhaktiyogataḥ" || iti,
bhṛgusaṃhitādiṣu tadvidhānāt | "vaiṣṇavaṃ ca pradīyate" iti brahmapurāṇādivacaḥsvapi tathaiva pratīteḥ | "annaṃ na nindyāt", "annaṃ paricakṣīta" ityādiśrutibhyaḥ sāmānyato'nnapratyākhyāne niṣiddhe prasādarūpasya tasya sutarāmapyanekavacasāṃ śrījagannāthamāhātmyādiṣūpalabdheśca | atha tatrāpi jñātyādivicārastvāvaśyaka eveti tattvam | tena parārpitasya
sarvathā agrahaṇaṃ pratyuktam
ihaṃ, kecittu, rāgato bhojananiṣedhaḥ parārpitaviṣayaḥ, bhṛgusaṃhitādivacanasvārasyāt
svayamarpitaṃ tu sarvadā grāhyameva, rāgārāgayoraviśeṣāditi sūtratātparyam | tena "bhaktyā
lobhātkautukādvā" iti pādmādivacāṃsi svārpitaviṣayāṇītyāhuḥ
34.40.12
athaitadgrāhye svameśvarastu pūjāyāṃ bhagavate dattanaivedyanirmālyādikaṃ "vaiṣṇavaṃ sākvatebhyaḥ" ityādinā pratipādyatvena vihitaṃ tadiha sākvatatvāviśeṣādeva bhagavadbhaktena
svayamapi grāhyam | bhojanadhāraṇādinā svopakāryamityarthaḥ | svayamapi grahaṇe pratipattiḥ
sidhyati | dharmaśāstraṃ tu varjanīyameva | yathā, adhyādyuddeśena puroḍāśasyāpi uttarārdhāparameṣṭhisaṃhitāyām—
"santyajya viṣṇunaivedyaṃ yaḥ kuryādannabhakṣaṇam
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandradivākarau" || iti
skānde—
"tīrthaiḥ pavitrito vāpi tapasvī vā jitendriyaḥ
nārāyaṇasya naivedyamabhuktvā patitaḥ kṣaṇāt" || iti
vārāhe—
"madnnatyājinaṃ mūḍhaṃ tathā madbhaktadrūṣakam
kalpakoṭiśatenāpi na kṣamāmi kadācana" || iti
uśanā āha—
"grāmapratiṣṭhāśeṣaṃ tu gṛhārcāyāṃ nivedayet
tato'ntaryāmiṇe dadyātsvayambhuñjīta vaiṣṇavaḥ
prāṇebhyo juhuyādannaṃ manniveditamuttamam
mamāpi hṛdayasthasya pitṛbhyaśca viśeṣataḥ
karpūracandranādi tāmbūlaṃ yo bhuṅkte nārpitaṃ hareḥ
kalpakoṭisahasrāṇi retoviṇmūtrabhugbhavet
aniveditamannādyaṃ yo bhuṅkte mūḍhacetasā
śvānaviṣṭhāsamaṃ cānnaṃ pānaṃ tatsurayā samam
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyamannapānādyamauṣadham
nārpayanti ca ye viṣṇostulyaṃ gomāṃsabhakṣaṇaiḥ || iti
pañcarātre—
"avaiṣṇavānāṃ pakvānnaṃ patitānāṃ tathaiva ca
anarpitaṃ tathā viṣṇoḥ śvamāṃsasadṛśaṃ bhavet" || iti
nāradapañcarātradvitīyarātradvitīyādhyāye nāradaṃ prati mahādevaḥ (ślo0 65)—
"kṛṣṇānugrahato vidvāṃśchutvā ca janma bhārate
na bhajetkṛṣṇapādābjaṃ tadatyantaviḍambanam
asārthakaṃ tasya janma vṛthā tadbharbhayātanā
34.40.13
niṣphalaṃ taccharīraṃ ca naśvaraṃ vyarthajīvanam
jīvanmṛto hi pāpī sa cāṇḍālādhamo'śuciḥ
bhuṅkte nityamabhakṣyaṃ ca nityaṃ bhuṅkte ca śūkaraḥ
na hi kṛṣṇamabhakṣyaṃ ca bhuṅkte sa śūkarādhamaḥ
abhakṣyaṃ brāhmaṇānāṃ tadanivedyaṃ hareraho ||"
annaṃ viṣṭhā jalaṃ mūtraṃ yadviṣṇoraniveditam
nityaṃ pādodakaṃ śuddhaṃ naivedyaṃ ca harerdvija
tanmantragrahaṇaṃ kṛtvā jīvanmukto hi bhārate
tasyaiva pādarajasā sadyaḥpūtā vasundharā
sarvaṇyeva hi tīrthāni pavitrāṇi ca nārada
sa eva śuddhaḥ sarveṣu sadyo mukto mahītale
pade pade'śvamedhasya labhate niścitaṃ phalam" || iti
tatraiva prathamarātradvitīyādhyāye sanatkumāranāradau prati brahmadevaḥ (ślo0 42)—
"brāhmaṇānāṃ svadharmaśca santataṃ kṛṣṇasevanam
nityaṃ te śujjate santastannaivedyaṃ padodakam
na datvā haraye yastu yadi śuddhe dvijādhamaḥ
annaṃ viṣṭhāsamaṃ sūtrasamaṃ toyaṃ vidurbudhāḥ
śuddhe svabhakṣyaṃ kolaśca mlecchaśca śvapacādhamaḥ
vipro nityamabhakṣyaṃ ca śuddhe ca patitastataḥ" || iti
tathā, skānde, mārgaśīrṣamāhātmyacaturdaśādhyāye brahmāṇaṃ prati bhagavān (ślo0 28)—
"anarpayitvā yo śuddhe annaṃ pānādikaṃ ca yat
śvānaviṣṭhāsamaṃ cānnaṃ pānaṃ ca madirāsamam
tasmānmamārpayetputra annapānādi cauṣadham
bhakṣayetparayā bhaktyā aśuceḥ śucikāraṇam" || iti
(anekagrantheṣvaniveditabhakṣaṇasyāparādhatvam, etanniṣedhikā śrutiśca)
tathā, kamalākarabhaṭṭakṛtāhnike bhagavatsevanaviṣayakadvātriṃśadaparādhanirūpaṇe vārāhe—
"nājighredaniveditami"ti bhagavate'niveditasyāghrāṇamapi niṣidhyate kimpunarbhakṣaṇam
34.40.14
nāradapañcarātre caturtharātraikādaśādhyāye dvātriṃśadaparādhakathane (ślo0 15)—
"śaktau gauṇopacāraśca, aniveditabhakṣaṇam
tattatkālabhavānāṃ ca phalādīnāmanarpaṇam" || iti
tadevocyate kamalākarāhnike, agastyoktāparādheṣu—
"kālodbhavaphalādīnāmaniveditabhakṣaṇam
ityete hyaparādhā vai agastyena pradarśitāḥ" || iti
tathā, naivedyabhakṣaṇavicāragranthe gāruḍe śātātapakathanaprastāve—
"aniveditamaśnāti śaṅkhacakragadābhṛte
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ"
"bhuñjīyācca svayaṃ naraḥ" ityupasaṃhāraḥ
nāradapañcarātre—
"nityaṃ te bhuñjate santastannaivedyaṃ padodakam" iti
evaṃ sadāśabdo'pi draṣṭavyaḥ
tathā, jīvanahetubhūtāhārārthaṃ sampāditavastuno'pi bhagavate nivedyaiva bhoktavyatvasmaraṇādārthikaṃ yāvadāyurgrahaṇaṃ darśitaṃ prāk
tathā gītāyām—
"yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam
śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ ||" iti
atra yadaśnāsītyādinā tadeva gamyate | yadi sāmānyanirdeśena annaṃ vā patrapuṣpādikaṃ vā yadā yadbhoktavyaṃ tadā tadeva samarpaṇīyamiti bodhyate
uktaṃ ca tatraiva—
"patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ"
nāradapañcarātre'pi—
"yāvadbubhukṣyaṃ bhavetpuṃsastāvaddadyājjanārdana" iti
ācāraprakāśe'pi pūjāprakaraṇātpṛthak, "viṣṇo idaṃ naivedyaṃ sampadyatām idaṃ viṣṇave" iti mantreṇānnasya nivedanamuktam
asyānatikramastu darśita ācāraprakāśe brahmāṇḍe—
"anivedya na bhuñjīta yadāhārāya kalpitam" iti
bhāgavatatattvabhāskare—
34.40.15
"prasādāgrahaṇaṃ viṣṇorvarjayedvaiṣṇavaḥ sadā" iti
atikrame doṣaśca śrūyate—
"kevalāgho bhavati kevalādī"
"anarpayitvā govinde",
"nārāyaṇasya naivedyamabhuktvā patitaḥ kṣaṇāt"
"samānaṃ niḥkṣipedyastu" ityādiṣu
atyāgacodanaṃ ca,
"santyajya viṣṇunaivedyaṃ"
"madabhatyājinaṃ mūḍham"
(catvāriṃśaḥ praśnaḥ uttarakārikāḥ viṣṇubhinnasya
naivedyabhakṣaṇaniṣedhaḥ)
devatāntaraniveditamannaṃ bhojyaṃ na vā ?
Linked texts (9)
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Gautamatantra — Sanskrit
- Gautamīyatantra (ed. Bhagiratha Jha) — Sanskrit
- Bhāgavatamāhātmya — Kṛṣṇacandra, Sanskrit
- Anvitārthaprakāśikā — Gaṅgāsahāya Śarman, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit