Satsiddhantamartanda 43
Satsiddhāntamārtaṇḍa 43
- Language
- Sanskrit
43.1
uttaram—
cayā vācāmanarvācāṃ mādhavāgharudāhṛtāḥ
ācāmācāramilitāḥ puṇḍrākāravicāraṇe
43.1-2
tathā hi—parāśaramādhavīye prathamādhyāye brahmapurāṇe—
"vartiṃ dīpākṛtiṃ vāpi veṇupatrākṛtiṃ tathā
padmasya mukulākāraṃ tathaiva kumudasya ca
matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāramataḥ param
daśāṅgulapramāṇaṃ tu uttamottamam ucyate
navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param
saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam
catustryaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet"
iti nīlakaṇṭhāhnikācārapradīpacaturviṃśatimatavyākhyāprabhṛtiṣu caitānyupalabhyante
imānyeva vākyāni sadanapārijāte brahmāṇḍe bhagavadvākyatvena ca likhitāni | ācāra-prakāśe tu daśāṅgulapramāṇamiti ślokadvayaṃ kiñcitpāṭhabhedena ādityapurāṇasthamudāhṛtam
ācāraprakāśabhaṭṭojidīkṣitāhnikakamalākarāhnikācāramayūkhādiṣu ca sthānaviśeṣeṇa ākāraviśeṣaḥ smaryate—
"niṭile bāhuvaccaiva daṇḍavatkarṇapallave
hṛdaye kamalākāramudare dīpavallikhet
adhaḥ pṛṣṭhe skandhadeśe likhejjambuphalākṛtim" || iti
niṭile lalāṭe
bhāgavatatattvabhāskare tu smṛtisāre—
"lalāṭe jyotiṣākāraṃ bāhvorvai vaṃśapatravat
hṛdaye'śvatthapatrābhaṃ śeṣāṅge tulasīdalam" || iti
tatrāpi niṣkāmavaiṣṇavavastu lalāṭe haricaraṇākāraṃ daṇḍākāraṃ vetyeva dhāraṇīyam, na tu veṇupatrākārādi mohanādyarthatvāditi samyagbhāti
ata evāvatāravādāvalyāṃ pādme—
"aśvatthapatrasaṃkāśo veṇupatrasamākṛtiḥ
padmakuḍmalasaṅkāśo mohanaṃ tritayaṃ smṛtam
mahābhāgavataḥ śuddhaḥ puṇḍraṃ haripadākṛtiḥ
daṇḍākāraṃ tu vā devi dhārayedūrdhvapuṇḍrakam" || iti
śuddho niṣkāmaḥ
nīlakaṇṭhāhnikācārapradīpādiṣu—
"nāsāmūlaṃ samārabhya veṇupatrākṛtiṃ śubham
vaśyakāmo dvijaḥ kuryāttilakaṃ candanādinā" || ityādi
tena niṭile bāhuvacaivetyaṃśastu sakāmaparaḥ | uktapāñcādinā tathāvagamāt
ata eva tattvadīpe śrīmadācāryāḥ—
"daṇḍākāraṃ lalāṭe syātpañcākāraṃ tu vakṣasi
veṇupatranibhaṃ bāhvoranyaddīpākṛtirbhavet" || iti
atra daṇḍākāramiti caraṇākārasyāpyupalakṣaṇam | uktavakṣyamāṇapāñcavacaneṣūbhayoḥ praśaṃsanāt | tayoḥ svarūpaṃ tu upari kiṃścidvistīrṇatve padākṛti jñeyam, samatve daṇḍākṛtīti prāñcaḥ | idaṃ ca sāntarālameva kartavyam
"ūrdhvapuṇḍraṃ tripuṇḍraṃ vā madhye śūnyaṃ prakalpayet
śṛṇu ṣaṇmukha tanmadhye umayā'haṃ śriyā hariḥ"
ityācāramayūkhe caturviṃśatimatavyākhyāyāṃ kamalākarādike ca prayogapārijātasaṅgrahāt
avatāravādāvalibhāgavatatattvabhāskarādiṣu mahānibandheṣu pādme—
"ekāntino mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ
sāntarālaṃ prakurvanti puṇḍraṃ haripadākṛti
ūrdhvapuṇḍramṛju saumyaṃ supārśvaṃ sumanoharam
daṇḍākāraṃ suśobhāḍhyaṃ madhye chidraṃ prakalpayet
ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare
sāntarāle samāsīno haristatra śriyā saha
nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ
sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati
acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu ye kurvanti dvijātayaḥ
te lalāṭe tu satataṃ śunaḥ pādaṃ na saṃśayaḥ" || iti
bṛhannāradīye puruṣottamamāhātmye viṃśādhyāye (ślo0 29)—
"ūrdhvapuṇḍramṛju saumyaṃ daṇḍākāraṃ prakalpayet
ūrdhvapuṇḍraṃ tripuṇḍraṃ vā madhye chidraṃ prakalpayet
nivasatyūrdhvapuṇḍre tu śriyā saha hariḥ svayam
tripuṇḍre dhūrjaṭiḥ sākṣādumayā saha sarvadā
vinā chidraṃ tu yatpuṇḍraṃ śunaḥ pādasamaṃ viduḥ" || iti
bhāgavatatattvabhāskare pādme—
nāsādikeśaparyantamūrdhvapuṇḍraṃ suśobhanam
madhye chidrasamāyuktaṃ taṃ vidyāddharimandiram
sāraṃ sāraṃ mayā proktamapāraṃ śāstramatra tat
nānāḍakāraṃ yathāḍacāraṃ savicāraṃ vidhīyatām
43.5
(pañcacatvāriṃśaḥ praśnaḥ, uttarakārike, bhārate'nupalabhyamānasyāpi
śrutyādisiddhasya nāpramitatvam, bhārate ūrdhvapuṇḍravidhivacanāni )
atha pañcamo'vāntaraḥ praśnaḥ
43.45
bhāratādimanvādismṛtiṣvācāradarśādyāhnikagrantheṣu ca
tilakavidhānaṃ neti kim ?