Pramāṇa · Search · About · API

Vadavali 3.1-14

Vādāvalī 3.1-14

Language
Sanskrit

3.1-14.1

iti śrīrāmakṛṣṇabhaṭṭaviracitā śuddhādvaitapariṣkṛtiḥ samāptā
puṣṭimārgasiddhāntavāṅmālāyāṃ
śrīmatpuruṣottamaviracita
upadeśaviṣayaśaṅkanirāsavādaḥ
yathādhikāraṃ śaraṇabhaktimārgopadeśataḥ
ya uddhāra sarvāṃstaṃ vande śrīvallabhaṃ prabhum
gurūpasattibodhanādbrahmajñānārthameva ca tadupasatterupadeśasya tadeva prayojanamiti nānarthakatvamiti vācyam | evamapi tadatiriktopadeśānarthakyasya durvāratvāt | brahmaṇa aupaniṣadatvāt
atha 'adīkṣitasya vāmoru kṛtaṃ sarvamanarthakam | paśuyonimavāpnoti dīkṣāhīno naro mṛtaḥ | vinā śrīvaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ
prasādaṃ sadgurorvinā | vinā śrīvaiṣṇavaṃ dharmaṃ kathaṃ bhāgavato
bhavedi'tyādipādmottarakhaṇḍīyavākyebhyastasyāvaśyakatvaṃ vibhāvyate
tadāpi śrīvaiṣṇavyā dīkṣāyāstathātvamastu | na tvanyasyā api
avācanikatvāt | na ca 'kṛte śrutyuktamārgaḥ syāttretāyāṃ smṛtibhāvitaḥ | dvāpare tu purāṇoktaḥ kalāvāgamasambhavaḥ
aśuddhāḥ śūdrakalpā hi brāhmaṇāḥ kalisambhavāḥ | teṣāmāgamamārgī syācchuddhirna śrautavartmanā | abhāve vedamantrāṇāṃ pañcarātrodito vidhiḥ | vaidikī tāntrikī dīkṣā dvividhāpi hi
siddhide'ti viṣṇuyāmalavākyāttāntrikyāstathātvaṃ śaṃkyam | etasyā'vaidikaparatvāt | abhāve vedamantrāṇāmiti kathanāt | idānīṃ
ca kalerārambhādvedādisattve tasyāprayojakatvāt | ata eva kaurme
yāmalādīnāṃ mohakatvamuktam | tathāhi-pūrvabhāge dvādaśādhyāye
himācalaṃ prati devīvākye | 'na ca vedādṛte kiñcicchāstraṃ
brahmābhidhāyakam | yāni śāstrāṇi dṛśyante yuge'sminvividhāni tu | śrutismṛtiviruddhāni teṣāṃ niṣṭhā hi tāmasī

3.1-14.2

kāpālaṃ pāñcarātraṃ ca yāmalaṃ vāmamārgajam | evaṃvidhāni
cānyāni mohanārthāni tāni tu | ye kuśāstrābhiyogena mohyantīva mānavān | mayā sṛṣṭāni śāstrāṇi mohāyaiṣāṃ
bhavāntara’ iti | 1tathā tatraiva ṣoḍaśādhyāye devadāruvanasthānāṃ
gautamaśaptānāṃ munīnāṃ prasaṅge śivaṃ prati nārāyaṇavākyam | ‘na
vedavāhye puruṣe puṇyaleśo'pi śaṃkara | saṃgacchati mahādeva
dharmo vedādvinirbabhau | tathāpi bhaktavātsalyādrakṣitavyā maheśvara | asmābhiḥ sarva evaite gantāro narakānapi | tasmādvai
vedabāhyānāṃ rakṣaṇārthāya pāpinām | vimohanāni śāstrāṇi
kariṣyāvo vṛṣadhvaja | evaṃ sambodhito rudro mādhavenāsurāriṇā | cakāra mohaśāstrāṇi keśavo'pi śiveritaḥ | kāpālaṃ
lāṅgalaṃ vāmabhairavīṃ pūrvapaścimām | pāñcarātraṃ pāśupataṃ tathā'nyāni sahasraśa’ iti
yadi cai vāmamārgavyatiriktatantrāṇāmaduṣṭatvaṃ vibhāvyate | tadāpi dīkṣāyāḥ sārthakatvamastu | evaṃ satyupadeśānarthakyaṃ tu durvārameva | dīkṣāpadāt ‘mantramārgānusāreṇa sākṣātkṛtveṣṭadevatām
guruścedbodhayecchiṣyaṃ mantradīkṣeti socyata’ iti tantre tallakṣaṇāt
na copadeśe mantramārgānusāritvam | ‘narāṇāṃ svalpavittānāṃ kuryādvittānusārataḥ | mahāmaṇḍapayogena vittārthānāṃ tathā bhavet
vittalābhādvimuktasya svalpavittasya dehinaḥ | saṃsārabhayabhītasya

3.1-14.3

viṣṇubhaktasya tattvataḥ | annāvājyanvitairbījaiḥ satilaiḥ kevalaistu vā | dravyahīnasya kurvīta vacasānugrahaṃ gururti nāradapañcarātre vijñānopaniṣatsaṃhitāyāḥ ṣoḍaśe paṭale dīkṣātraividhyamupakramya mantramārgānusārasvarūpakathanāt | ‘brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyānsacchūdrānsatstriyo'pi vā | viṣṇubhaktiratānsādhūndīkṣayedvidhinā guruḥ | guruḥ parīkṣayecchiṣyaṃ saṃvatsaramatandritaḥ | niyamānvihitānvarjyāñśrāvayecca catuḥśatamityādiviṣṇuyāmale'pi
kathanācca | upadeśasya tvito vailakṣaṇyaṃ sphuṭameva | 'candrasūryagrahe
tīrthe siddhakṣetre śivālaye | mantramātraprakathanamupadeśaḥ sa kethyata iti rāmārcanacandrikāyāṃ rudrayāmalakavacanāt
atha yathākathaṃcidupadeśasārthakyaṃ vibhāvyate, tadāpyavaidikānṛtyastu | ataḥ śiṣṭānmaiti gāyatryādyatirikta upadeśaḥ sarvathā
nocita eveti prāpte-ucyate
yena śāktatvasya sāhajikatvaṃ brūṣe sā jātiḥ kiṃ sāmānyabhedarūpā bhavato'bhimatā | uta dehasambhavurūpā | kiṃ vā'tiśayarūpā
nā''dyā | puṃso mlecchādibhāve tasyā vyaktiparityāgājjātitvasya
vaktumaśakyatvāt | parityāgā'naṅgīkāre mlecchatvena sāṃkāryānniyatavyaṃjakābhāvācca | nā'pi dharmāntaramupādhirūpam | jātipadasya
virodhāt | na dvitīyā | uttarārdhasya, 'janmanā jāyate śūdra'
ityādivākyānāṃ ca virodhāpātāt | tṛtīyā cet, tathā sati na
śāktatvasya sāhajikatvam | saṃskārottarabhāvitvāt | uttarārdha upāsanokteśca | evaṃ sati vākyāntare 'janmanā jāyate śūdra' iti

3.1-14.4

prathamaṃ śūdratvasyoktatvācchaivādyupadeśaistadanapāyātsmārtakarmādyadhikārarūpadvijatvasampādako gāyatryupadeśastata uttama ityevaṃ stutvottarārdhe
tadevaṃ dṛḍhīkriyate| tāvatā smārtakarmādhikārasampādakatvamasya
siddhyati, na tu vaiṣṇavatvādīnāṃ jaghanyatvamapi| nahinindānyāyāt
kiṃca| pāribhāṣikatvaṃ tadā bhavati yadā sa dharmastatrāsannapi
kiñcitkāryakaraṇārthaṃ vacanādāropyate| yathā, ādityodayamātravyāpinyāstitheḥ pūrṇatvam| nahi vaiṣṇavatvādikaṃ tathā| upadeśādinā
tatsiddheḥ| anyathā dvijatvasyā'pi pāribhāṣikatvāpatteḥ| ataḥ
svargādisampādakajyotiṣṭomārthaṃ saumikadīkṣāvanmokṣādyarthakanivṛttidharmārthaṃ vaiṣṇavādyupadeśastato'dhika eva
vastutastvasminvākye vedamātṛpadādgāyatrīpratipādyabrahmā'nabhijñasyaiva
śāktatvamatra siddhyati, na tu jyotiścaraṇādhikaraṇoktarītyā janmādyasya yato'nvayāditivākyoktarītyā vā pratipādyabrahmasvarūpābhijñasya| atam̐stathā tadupāsane'pi na śāktatvamiti na kiñcidetat| na caupaniṣadopadeśena gatārthatvaṃ śaṅkyam| idānīṃ
tadanadhikārāt| nirvedādyabhāvādāhāraśuddhyabhāvācca| yathākathaṃcittatsambhave'pi jñānasya vilambena sādhakatvāt| 'vedāntavijñāne'ti
śrutyā tathānirṇayāt
nā'pi śrīvaiṣṇavyā dīkṣayā| tasyā api prāvāhikabhaktāvevāntaḥpātāt| mokṣaphalakatvena tathānirṇayāt| nā'pi tāntrikyā

3.1-14.5

upāsanāmārgīyatvāt| na copāsanaiva bhaktiriti vācyam| rūpabhedaphalabhedakāṇḍabhedadharmabhedaistasyā bhaktibhinnatvasya bhaktihaṃse nipuṇataramupapāditatvāt| ataḥ svatantrabhaktīcchūnāṃ svatantrabhaktānusāriṇāṃ ca sādhanabhaktau phalamukhādhikārasampādakatvādvaktimārgīyopadeśaḥ sarvānpratyāvaśyakaḥ | ‘devo'suro manuṣyo vā yakṣo gandharva
eva vā | bhajanmukundacaraṇaṃ svastimānsyādyathā vayami’ti
saptame prahlādavākye svarūpayogyatvasya sarvatra tulyatvātphalamukhādhikārasya tadarthināmapekṣaṇāt | ata eva śukravasiṣṭhādīnāṃ parīkṣidupabarhaṇādyupadeṣṭṛtvaṃ śrībhāgavatabrahmavaivartādiṣu yujyate
'nā'hamātmānamāśāsa' iti navame durvāsasaṃ prati ca bhagavadvākyasya virodhāt | 'bhaktyā māmabhijānātī'tyetattu phalātmakajñānaparam 'samāsenaiva kaunteye'ti vākyasandarbhe jñānaniṣṭhākathanena brahmabhāvānantaraṃ bhaktilābhakathanācca | tajjanyasya jñānasyā'pi nāntarīyakatvena tadabhinnatvāt | bhakterapi paryavasānadaśāyāṃ phalatvameva
'sālokyasārṣṭisāmīpyasārūpyaikatvamapyuta | dīyamānaṃ na
gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janāḥ | sa eva bhaktiyogākhya
ātyantika udāhṛta' iti tallakṣaṇāt
na ca bhakteraśrautatvānnairbalyaṃ śaṅkyam | māhātmyajñānārthaṃ sṛṣṭyādivākyāni sudṛḍhasnehārthamātmavākyāni ca vadantyāḥ śrutermāhātmyajñānapūrvakasudṛḍhasnehasvarūpikāyāṃ bhaktāveva tātparyāt | tadarthameva
ca karmādīnāṃ nirūpaṇāt | 'bhagavānbrahma kārtsnyena triranvīkṣya

3.1-14.6

manīṣayā | tadadhyavasyatkūṭastho ratirātmanyato bhavedi'ti dvitīyaskandhavākyādityupapāditaṃ tattvadīpe | ato bhakterāvaśyakatvāttadadhikārasampādaka upadeśaḥ śiṣṭānāṃ vaidikamukhyānāmatyāvaśyaka
iti siddham | 'mantropadeśamātreṇa narā muktāśca bhārata | pūrvaiśca
koṭipuruṣaiḥ paraiḥ sārdhaṃ hareraho | koṭijanmārjitātpāpānmaṃtragrahaṇamātrataḥ | muktāḥ śuddhyanti yatpūrvaṃ karma nirmūlayanti ca
putrāndārāṃśca śiṣyāṃśca sevakānbāndhavāṃstathā | yo darśayati
sanmārgaṃ sadgatistaddbhaveddhruvam | yo darśayatyasanmārgaṃ śiṣye viśvāsite guruḥ | kumbhīpāke sthitiratasya yāvaccandradivākarā'viti brahmakhaṇḍāṣṭamādhyāye brahmāṇaṃ prati nāradavākya upadeśamātreṇa
sadgatikathanādvimārgopadeśe durgatikathanācca | caturthaskandhadvādaśādhyāye ‘jñānamajñātatattvāya yo dadyātsatpathe sthitaḥ | kṛpālordīnanāthasya devāstasyānugṛhṇata’ iti vākyāccāpi tathā
kiñca | vijñānopaniṣatsaṃhitāyāṃ yathoktaprakāreṇa dīkṣākaraṇe
śiṣyeṇa gurave svīyadhanārddhaṃ turīyāṃśo vā sarvathārpaṇīya ityuktvā
tadakaraṇe doṣo darśitaḥ| tadidānīntanānāṃ śiṣyāṇāṃ lubdhatvāduruṇā
tathoktau tasyāpi lubdhatvasambhāvanayā heyatāpatteśca tadaśakyamata
upadeśa eva doṣā'janakatvāducita iti | etenaivai śrīvaiṣṇavyā
eva dīkṣāyā āvaśyakatvamityapāstam | brahmavaivarte rāseśvaramantrasyāgre
nāradāyopadekṣyamāṇasya prastāvena tadabhāvācca | atasteṣu teṣu purāṇeṣu tattanmantropadeśakathanāttaduktabhaktau phalamukhādhikārāya ca tadupadeśa āvaśyaka iti siddham | etenaiva ‘vaiṣṇavaṃ hi samuddiśya

3.1-14.7

ekādaśyādi kathyate | brahma nānāpurāṇeṣu japapūjādikarmasu
na cātrādhikṛtā yūyaṃ dīkṣābhāvādavaiṣṇavāḥ | adīkṣito
vaiṣṇavaśca kathyate bhavatāṃ naye | akṛtādhānakarmāpi āhitāgnirniṃgadyatāmi’tyādirūpo durjanapralāpo'pi parihṛto bodhyaḥ
na caivaṃ sati sarveṣāṃ mantrāṇāṃ taulyācchrīkṛṣṇamantro'pi
vaiṣṇavena mantrāntareṇa vikalpyatāmiti vācyam | ‘gāṇapatyeṣu
śaiveṣu tathā śākteṣu suvrata | sarveṣu mantravargeṣu vaiṣṇavaṃ śreṣṭhamucyate | vaiṣṇaveṣu ca mantreṣu kṛṣṇamantrāḥ phalādhikā’ iti gautamīyatantraprathamādhyāyavākyena phalepsūnāṃ ta evā''vaśyakāḥ | astu
vā tattadadhikāribhedādvikalpaḥ | tathāpi kṛṣṇamantrāṇāmutkarṣastu na
kṣudyate | idamapyupāsanāmārgavicāreṇoktam | bhaktimārgavicāre tu
śaraṇopadeśa ātmanivedanopadeśa eva ca yathādhikāramāvaśyakaḥ
na tu mantrādīnām | bhagavatā bhaktyupāyopadeśe'dhikāriviśeṣaṇatvena
tayorevoktatvāt | tathā hi ekādaśa ekādaśādhyāye pūrvaṃ jñānamārgamupasaṃhṛtya tatrā'śaktau tatphalāya bhaktiṃ vadiṣyatā bhagavatā
‘yadyanīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam | mayi sarvāṇi
karmāṇi nirapekṣaḥ samācare’diti phalāpekṣārahitasya svasminkarmārpaṇaṃ
bhaktyarthamupadiśya, tatkathaṃ kāryamityapekṣāyāṃ ‘śraddhālurme kathāḥ
śṛṇvansubhadrā lokapāvanīḥ | gāyannanusmarankarma janma cābhinayanmuhuḥ | madarthe dharmakāmārthānārcaranmadapāśrayaḥ | labhate niścalāṃ
bhaktiṃ mayyuddhava sanātanā’ iti dvābhyāṃ prakārānuvādātsvāśritasya
svakathanaśravaṇasvajanmakarmagānasmaraṇatadabhinayanapūrvakaṃ dharmakāmārthā

3.1-14.8

ācaraṇīyā iti tatprakāra uktaḥ | tatrā'pāśrayapadena śaraṇagamanamevā'dhikāriviśeṣaṇatvenoktam | śaraṇapadaṃ ca rakṣitari rūḍham
‘śaraṇaṃ gṛhrarakṣitrori’ti kośāt | tathā ca sarvato bhagavānneva
rakṣaka ityanusandhānameva śaraṇagamanamiti
vaktā cātra svayameveti macchabdenaiva śrīkṛṣṇanāmani prāpte
śrīkṛṣṇaḥ śaraṇaṃ mametyevānusandhānā''kāraḥ siddha iti tasyaivopadeśaḥ siddhyati | ata eva vākyāntare ‘tasmāttvamuddhavotsṛjya
nodanāṃ pratinodanām | pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca śrotavyaṃ śrutameva ca | māmekameva śaraṇamātmānaṃ sarvadehinām | yāhi
sarvātmabhāvena yāsyase hyakutobhayami’ti śaraṇapadamuktam | gītāyāmapi ‘māṃ hi pārtha vyapāśritye’ti, ‘māmekaṃ śaraṇaṃ vraje’tyuktam | upadeśāvasara ubhayatrā'pi svasya pratyakṣatvādupadeśasyāpi
tathātvānmāmityasya madhyamapuruṣasya ca prayoga iti parokṣadaśāyāṃ
pūrvokta evakāraḥ | na tāvatā śabdasya kasyā'pi laukikatvaṃ
ūhātprastutamityarthaḥ | 'padapadaikadeśādiprakṣepa ūha' iti hi jaiminīyatantre tallakṣaṇam | sa ca svayamamantro'pi svaghaṭitavākyasya mantratvanirvāhaka eva, na tu vighaṭakaḥ | anyathā 'sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmī'tyādāvapi tathātvāpatteḥ | śrutāvannaya ityapi pāṭhāt | na ca
śaraṇa evopadeṣṭavye śrīmanmukundacaraṇaiḥ, 'sadā śaraṇamahaṃ prapadya'
iti 'śaraṇāgatagopāla' ityaṣṭādaśārṇā'ṣṭārṇayoranyataraḥ kuto vā
nāhṛta iti śaṅkyam | upāsanāmārgīyatvādityuktam
nanu tadādare ko doṣa iti cet | atroktasya phalasyā'bhāva
eveti brūmaḥ | ata eva jainadayāyā anādaro'pi yujyate | anyathā

3.1-14.9

'brahmacaryamahiṃsāṃ cāparigrahaṃ ca satyaṃ ca yatnena saṃrakṣedi'ti
śruticchāyāyāstatrāpi śakyavacanatvāttasyā api upādeyatvāpattiḥ
ata eva mādhavācāryaiḥ smṛtipāda uktaṃ 'śākyoktā'hiṃsanaṃ
dharmo na vā dharmaḥ śrutatvataḥ | na dharmo na hi pūtaṃ syādgokṣīraṃ śvadṛtau bhṛtami'ti
kiṃca | śrutivicāre'pi gopālapūrvatāpanīye 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vidyāstasmai gopayati kṛṣṇaḥ | yastaṃ devamātmavṛttiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamanuvrajedi'ti śaraṇagamanaṃ vihitam
ārambhe ca 'śrīkṛṣṇo vai paramadaivatami'ti śrāvitam | evaṃ
sati tadanusandhāne prathamānta śrīkṛṣṇapadopasthitau bhāvanāyāṃ śaraṇapadasyāpi viśeṣaṇatayā prathamāntasāmānādhikaraṇyainaivopasthitau svavācakapadasya ṣaṣṭhyantasyaivopasthitiḥ | śrutyantare 'mumukṣurve śaraṇamahaṃ
prapadya' ityahampadādasacchabdasyaiva copasthitiriti vibhaktimātrasyaivārthabalādvipariṇāma iti na kasyāpyaśrautatvam | na ca
mantreṣu vipariṇāmo'nucita iti śaṃkyam | navamasya prathamapāde
kakārastatpradhāne syādityadhikaraṇe 'ayaṃ yajamāna āyurāśāste'
ityādirūpe phalaprakāśake sūktavākamantre 'satriṇāmete yajamānā
āśāsata' ityādirūpasya vibhaktyantasyā'ṅgīkārāttasya ca vipariṇāma eva praveśātpratīyamāne'rthe tātparyanirvāhāya padaikadeśā'nyathātvakalpanasyaiva vipariṇāmatvānna ko'pi śaṃkāleśaḥ
kecittu sahasranāmādau bhīṣmavaiśampāyanāvivātrā'pi sañjayaṃ
nyasya vyāsacaraṇānāmevarṣitvamabhisandadhānā 'yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo

3.1-14.10

yatra pārtho dhanurdharaḥ | tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmame'ti vākyāduddhāramāhuḥ | tathā hi—yatra yoge'nvaye, īśvaro
mukhyaḥ kṛṣṇastatra śrīḥ | brahmavaivarte śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍadvipaṃcāśadadhyāye
rādhākṛṣṇetyuccāraṇaprasaṅge 'jaganmātā ca prakṛtiḥ puruṣaśca jagatpitā | garīyasī trijagatāṃ mātā śataguṇaiḥ pituri'tyādibhiḥ śrīnāmnaḥ pūrvakathanasyoktatvātprathamāntaśrīkṛṣṇapadoddhāraḥ
yatra pārthaḥ, pātīti pā rakṣako'rtho'bhidhyeyo yasya tādṛśo dhanurdharaḥ | dhanuḥ dharo yasyā'sau dhanurdharaḥ śaraḥ | sa ca śṛṇāte rakṣākarmaṇo lyuḍantasyaiva prasiddhaḥ | 'śaraṇaṃ gṛharakṣitrori'ti kośāt
tathā ca yatra saḥ tatra mameti | evaṃ ca yattadaurnityasambandhādubhayatra tatretyasya prāptau mūlasthaṃ tatreti padaṃ vijayādipadairanveti
tathā sati yatra śrīkṛṣṇaḥ śaraṇaṃ mama tatra vijayo bhūtirnītirmatidhruveti phalabodhanārthatvāt | atra vijayādipadairehikaṃ, matipadena
jñānaṃ dhruvamucyate | bhaktirabhayaṃ ca pūrvamevoktam | śaraṇāgatau pāpamocanaṃ ca sarvadharmānparityajyetyatraivoktam | tathā ‘nāmnāṃ mukhyāntaraṃ nāma kṛṣṇākhyaṃ yatparaṃtapa | prāyaścittamaśeṣāṇāṃ pāpānāṃ
mocanaṃ parami’ti prāyaścittamayūkhe skāndaprabhāsakhaṇḍīye bhagavadvākye nāmamātrasyāpi tathātvamuktam
ataḥ sarvaphaladatvametasyaitadevābhisandhāyobhiyuktairuktam
‘kiṃ mantrairbahubhirvinaśvaraphalairāyāsasādhyairmakhaiḥ
kiñcillopavidhānamātraviphalaiḥ saṃsāraduḥkhāvahaiḥ
ekaḥ sannapi sarvamaṃtraphalado lopādidoṣojjhitaḥ
śrīkṛṣṇaḥ śaraṇaṃ mameti paramo mantro'yamaṣṭākṣaraḥ ||’

3.1-14.11

iti | kecittvenaṃ mantramimaṃ ślokaṃ ca nāradapaṃcarātroktamāhuḥ
tadapi nāsmākaṃ rocate | ākṛtitaulye svarūpabhedasya, lokavedādhikaraṇakhaṇḍananibandhe vidvanmaṇḍane ca ‘bahūni santi nāmānī’tyetadvākyārthavicāre bhaktihaṃse ca prapaṃcitatvena bhaktimārgīyasya tato
bhinnatāyā eva yuktatvāt
kiñca | śiṣṭācāravicāre'pyayamevopadeśa āvaśyakaḥ | ‘tarko'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā naiko muniryasya vacaḥ pramāṇam
dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthā’
iti bhārata ājagare yudhiṣṭhiravākyāt | 'sādhūnāṃ samayaścāpi
pramāṇaṃ vedavaddbhavedi'ti mitākṣarādisarvanibandhalikhitam | brahmāṇḍavākye kalau tasya viśeṣataḥ prāmāṇyabodhanācca | ata eva prathamasubodhinyāṃ śrīmadācāryacaraṇaiḥ 'datvājñāṃ ca kṛpāvalokanapaḍuri'ti, 'vaiśvānarādvākpateri'ti svānubhavaḥ svasvarūpaṃ coktam
nanu tādṛśatadanubhave tādṛksvarūpatve ca kiṃ mānamiti cet
ācāryatvameveti brūmaḥ | dṛśyante hi sarveṣveva prasthāneṣu prasthānapravartakānāṃ svasvānubhavabodhakāni vākyāni | tathāhi—mādhvasampadāye 'viṣṇoḥ pade parame madhva utsa' iti śrutau madhvapadena
madhvācāryā vyākhyātāstathā marudavatāratvaṃ ca teṣāmucyate | jayatīrthaśca balīvarda ācāryājñayotpanno bhāṣyavyākhyātā jāta iti
tathā rāmānujasampradāye rāmānujācāryāḥ śeṣāvatārā iti | māyāvādisampradāye'pi vyāsaśaṅkarayorvicārastatra gaṇeśasya sākṣitvam
tatra gaṇeśenokto 'vyāso nārāyaṇaḥ sākṣācchaṅkaraḥ śaṅkaraḥ
svayam | tayorvivāde samprāpte kiṅkaraḥ kiṃ karomyahami'ti

3.1-14.12

ślokaśca prasiddhaḥ | gauḍeṣu kṛṣṇacaitanyā bhagavadavatāratvena prasiddhāḥ
saundaryalaharyāṃ 'tava stanyaṃ manye dharaṇidharakanye hṛdayataḥ payaḥpārāvāraḥ parivahati sārasvata iva | dayāvatyā dattaṃ druhiṇaśiśurāsvādya tava yatkavīnāṃ prauḍhānāmajani kamanīyaḥ kavayite'ti svānubhava uktaḥ | ata ācāryatvādeva na tadvākye śaṅkodayaḥ | kintu vedaviruddhatva evāprāmāṇyam | ato mantralakṣaṇādhikaraṇe śiṣṭānāṃ mantra iti prasiddhereva siddhāntalakṣaṇatvādānupūrvyā
mantratvamanayāpi rītyā nirbādham
athavā | asminvākye śrīkṛṣṇa iti nāmaiva mantraḥ | nāmno
mantratvaṃ ca sarvaśāstraprasiddham | śeṣastu śaraṇopadeśaḥ | ata eva
nāmadattaṃ nāmaprāptaṃ nāmadhārītyeva prasiddhiriti na ko'pi śaṅkāleśa
iti dik | evameva ‘vaiṣṇavānāṃ harerarcā tapasyā ca śrutau śrutā
vaiṣṇava tvaṃ gṛhe tiṣṭha kuru kṛṣṇapadārcanam | antarbāhye hariryasya tasya kiṃ tapasā suta | nāntarbāhye harairyasya tasya kiṃ
tapasā tathā | tapasā harirārādhyo nānyaḥ kaścana vidyate | yatra
tatra kṛtaṃ kṛṣṇasevanaṃ paramaṃ tapa’ iti brahmavaivartabrahmakhaṇḍīyaikādaśādhyāye nāradaṃ prati brahmavākyāt | ‘vatse caturṣu vedeṣu dharmeṣu
saṃkaṃleṣu ca | purāṇeṣvitihāseṣu pañcarātrādikeṣu ca | anyeṣu
dharmaśāstreṣu vedāṅgeṣu ca suvrate | sarveṣṭaṃ sārabhūtaṃ ca maṃgalaṃ kṛṣṇasevana’miti brahmavaivartaprakṛtikhaṇḍe sāvitrīṃ prati brahmavākyācca
kṛṣṇasevanasyaiva paramatapastvena sarveṣṭādirūpatvena kathanāttadevāvaśyakam | tasya ca kāyikādivyāpārarūpasya ‘bhaja ityeṣa vai dhātuḥ

3.1-14.13

sevāyāṃ parikīrtitaḥ | tasmātsevā budhaiḥ proktā bhaktiḥ
snehena bhūyase’ti gāruḍasaptatidaśāsthyaviṣṇubhaktyadhyāyavākyādbhaktirūpatve'pi mukhyatā''tmasamarpaṇamantareṇa na bhavati | ekādaśīyaikonaviṃśādhyāye ‘punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ parami’ti
premabhaktiparamakāraṇakathanaṃ pratijñāya ‘śraddhāmṛtakathāyāṃ me’ityādinā
śravaṇakīrtanādīnupadiśatā bhagavatā samāptau ‘evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām | mayi saṃjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyata' ityātmanivedanasyādhikārarūpatābodhanāttadabhāvena
kṛtasyā'pi śravaṇādermukhatvasyā'śakyavacanatvāt
evaṃ ca tasya navamatvaṃ yatprahlādavākye uktaṃ tadapi saṃkhyāpūraṇāyaiva na tvantimakakṣātvāya | vandanadāsyayoḥ kakṣāyyabhicārācca
na | na hi śravaṇādipañcakottarameva vandanādikaṃ kāryamiti niyamaḥ
kvāpi siddho'sti | na ca sakhyāderubhayakṛtisāpekṣatvena bhagavatyaśakyakaraṇatvādavidheyatvaṃ śaṅkyam | sakhyasya tadviśvāsādhirūpatayā''tmanivedanasya vikrītagavāśvādiṣu svatvā'bhāvānusandhānavaddehādau tathānusandhānarūpatāyāḥ śrīdharīye vyākhyānena tasyā'śakyakaraṇatvābhāvādvidheyatvasya sukhena sambhavāditi
kiñca tathā gautamīyatantre 'kṛṣṇeti dvyakṣaro mantra' iti pādme
'kṛṣṇeti vaiṣṇavaṃ maṃtraṃ śrutvā mukto bhavennara' iti | brahmavaivarte
śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe 'gṛhāṇa mama mantraṃ ca kṛṣṇa ityakṣaradvayam
sarveṣāmeva mantrāṇāṃ sārātsārataraṃ parami'ti vākyāt | brahmāṇḍātmarāmāyaṇe yuddhakāṇḍe 'sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca

3.1-14.14

yācate | abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mame'ti vibhīṣaṇamuddiśya sugrīvaṃ prati rāmavākyam | sakṛdeva prapanno yastavāsmīti
ca yo vadet | abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadyādetadvrataṃ hareriti gāruḍe
viṣṇubhaktyadhyāyavākye cā'bhayasādhakatvakathanānmantrasyāpi | 'naṣṭo
moha' iti vākye 'acyute'ti sambodhanena kṛṣṇanāmna eva smaraṇāttat‘stavāsmi sthito gatasandeho vacanaṃ kariṣya’ iti vacanavyaktyā
gītāsthatvātpaurāṇatvena bhaktimārgīyatvādupāsanāmārgīyatāgandhasyāpyabhāvāt
kiñca | bṛhadāraṇyake madhuvidyāyāṃ yathā ‘ayamātmā sarveṣāṃ
bhūtānāmadhipatiḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā tadyathā rathanābhau rathanemau cārāḥ samarpitā evamevāsminnātmani sarve prāṇāḥ sarve
lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni sarva evātmānaḥ samarpitā’
iti sarveṣāṃ samarpitatvamupadiṣṭam | atra prathamaṃ bhūtapadaṃ jaḍaparam
mahābhūteṣu tathā prasiddhatvāt | śraute sarveṣāṃ jaḍānāṃ pañcīkṛtabhūtopādeyatvāt | dvitīyaṃ dehaviśiṣṭajīvaparam | ‘na hiṃsyātsarvābhūtānī’tyādau tathāprayogāt | tathāsatyatra jaḍādhipatitvaṃ jīvarājatvaṃ ca siddhyati | tatra rājavākyaṃ jīveṣvanugrahabodhanāya | anyathā'dhipativākyādeva cāritārthyādetadvaiyarthyāpatteḥ | tadyathetyādidṛṣṭānte ca prāṇādyātmāntānāmubhayoravadhyoḥ saṃyuktatvena tadviṣṭabdhatvam | tenā'yamupadeśa etāvadanusandhānārthaḥ | tena prāṇādyātmānteṣu svīyatvādikubuddhiṃ tyaktvā tadīyatvatadviṣṭabhyatvabuddhiḥ kartavyeti

3.1-14.15

phalati | īdṛśabuddhikaraṇameva cāsmacchāstre brahmasambandhakaraṇamityātmanivedanamiti ca vyavahriyate | etasya ca guruṇā śrautatvenopadeśe śrautatvamāgamoktatvenopadeśe ca tāntrikatvam | ‘evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmi’tyādibhagavaduktatvenopadeśe bhaktimārgīyatvamiti śāstrādibhedātphalabheda iti | etenaiva ‘kṛṣṇa tavāsmī’tyasya laukikatvaṃ
vadanto'tibhrāntā api nirastā bodhyāḥ | idamapi bahirmukhānāṃ
paryanuyoganirāsāyoktam
vastutastu sākṣādbhagavatā śrīgovardhaneśvareṇaitau mantrāvācāryebhya
upadiṣṭāviti siddhāntarahasyavākyātsampradāyāccāvasīyate | ata eva
ca sarveṣāmevādhikāra iti | yattūtsṛṣṭyādyabhāvātkathaṃ mantratvamityuktaṃ
tadapyasaṅgatam | chandarṣyādijñānasya phalapauṣkalyādisādhakatayā
mantratvajñānāya tadanupayogāt
kecittu śāradātilakādau lakṣmīmantrādīnāmṛṣyādyanuktyā vyabhicārādyathāsthitānāmeva teṣāṃ japātsiddhirityāhuḥ
yadapi ‘kṛṣṇa tavāsmī’tyatra dāsādipadasāpekṣatvamuktaṃ tadapi
mauryyam | atrā''tmana eva samarthatvena tasya cāsmīti kriyādhyavasitā'hampadādeva prāpteḥ śaṅkāyā evānudayāt | ātmanivedanasyāśrautatvaṃ tu prāgeva nirastam | vājasaneyināṃ bṛhadāraṇyake ‘ime
videhā ayamahamasmī’ti janakakṛtasya gurau yājñavalkye ātmasamarpaṇasya śravaṇādbhagavati samarpaṇasyā'rthādeva siddheśca
yattu dehaḥ strīṇāṃ, dhanaṃ putrāṇāmataḥ parasvatvanivedanaṃ kathaṃ
kāryamiti laukikāḥ śaṅkante, tatkadaryameva | ‘krīḍārthamātmana idaṃ

3.1-14.16

trijagatkṛtaṃ te svāmyaṃ tu tatra kudhiyo'para īśa kuryuuri’tyādivākyaiḥ sarvasya bhagavadīyatvena laukikasvāmikatāvicārasyaiva bhrāntimūlakatvāt | kiñca | tathā manvānānāṃ bhaṭānāṃ yuddhārthagamanāderdānādeścāpi bādhāpattiḥ, parasvatvāditi na ko'pi śaṅkāleśaḥ
etena brahmasambandhakaraṇasvarūpamapyuktaprāyam | tena 'dehāderbrahmasambandhakaraṇaṃ nāma kiṃ matam | brahmādhyāso'tra dehādau tadadhyāso'thavā pare | saṃyogo vā'rthāntaraṃ vai'tyādirūpā etatpathapradveṣiṇāṃ śaṅkā nirastā veditavyāḥ
nanvatra praṇavaḥ kuto na paṭhita iti cet-gopālādimantreṣu
tamapaśyansarvamantreṣu praṇavapāṭhaniyamābhāvamanusandadhāno bhrāntaḥ
śaṅkate, tathāpi vadāmaḥ | śūdrādyuddhārakatvāya kevalabhaktimārgīyatvena
snehaprādhānyabodhanāya ceti budhyasva | na ca bhaktermāhātmyajñānāṅgatvātpraṇavasya sṛṣṭyantaḥsthitibodhakasya kathane'pyadoṣa iti śaṅkyam
atratyamāhātmyasya lokavedoditavilakṣaṇatvena mūlanāmnaitasyāpi siddherityākareṣūpapāditatvāt | bhaktimārgīyatvādeva ca jape'pi na bhūtaśuddhimudrānyāsādyupayogaḥ | mārgasya śāstrasya ca bhedāt
kiñca | yathā ‘ya evaṃ vidvānmahārātra uṣasyudite vrajaṃstiṣṭhannāsīnaḥ śayāno'raṇye grāme ve’ti śrutyā nityamadhyayanaṃ svādhyāyasya brahmayajñarūpasya | tathā ‘gacchatā tiṣṭhatā vāpi svapatā
jāgratā tathā | śayānenopaviṣṭena japyo nārāyaṇaḥ sade’ti

3.1-14.17

kāśīkhaṇḍairkāviṃśādhyāyavākyādbhagavannāmāpi sarvadā sarvatra japtavyamato'pi tathā | ‘prāyaścittānyaśeṣā’ṇīti garuḍapurāṇadhyānastutyadhyāyasya sūtavākyādajāmilopākhyānācca nāmna evā'sahāyaśūratvāvagamāt | etenaiva ‘japasaṃkhyā tathā homadravyaṃ kimanayormatamiti
praśno'pi dattottaraḥ | ‘pratyagāśiṣo mantrāñjapatyakaraṇāni’ti kalpena
pratyagāśīrmantrāṇāṃ homādikaraṇatāniṣedhāt | śaraṇamantre tathātvasya
sphuṭatvāt | samarpaṇamantre ca gamyatvāditi | na ca nāmno'sahāyaśūratve sevādyanupayogaḥ | adhikāribhedena sārthakyāt | ata eva
‘kāścinmamānudhyānena nāmasaṃkīrtanācca ma’ iti bhagavatoktam | tena
‘sāṃketyaṃ pārihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā | vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāghaharaṃ viduāri’tyatrāpyaśeṣapade saṃkoco jñeya ityalam
vastutastu nāyaṃ japaḥ | kintu kīrtanameva | smaraṇaṃ vā | ata
eva prathamaskandhe ‘ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ
gurum | puruṣasyeha yatkāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā | yacchrota
vyamatho jāpyaṃ yatkartavyaṃ nṛbhiḥ prabho | smartavyaṃ bhajanīyaṃ vā
brūhi yadvā viparyayami’ti rājñā pṛṣṭe śrīśukena dvitīyaskandhe
'tasmādbhārata sarvātme'tyanena, 'taṃ satyamānandanidhiṃ bhajete'tyanena
ca śravaṇakīrttanasmaraṇabhajanānyevoktāni na tu japaḥ | ekādaśe
gītāsu ca śaraṇagamanamevoktam | taccānusandhānarūpamevāto'pi
tathā | yastu maunenaikāgrasthityādiḥ, sa tu yugasya duṣṭatvena bādhakatayā bahukālaikāgryā'bhāvātkiñcitkālaṃ tu nirbandhenāpyaikāgryaṃ

3.1-14.18

vidheyamityāśayena sāmpradāyikaiḥ samayaḥ kṛtaḥ | tena dharmasāmyadrśanālloke japavyapadeśaḥ | paraṃ na tāvatā taddharmāṇāmapi prāptiḥ
svarūpabhedādityuktam | ata eva śrīmadācāryairapi navaratne 'tasmātsarvātmanā nitya'manena sarvadā vadanameva śaraṇamantrasyoktam | nivedanasmaraṇaṃ ca 'nivedanaṃ tu smarttavyami'tyanena | na tu kvāpi
japasyāpyājñāpanaṃ kṛtam | ata eva 'smarttavyaḥ satataṃ viṣṇur'tyādīnyapi vākyāni saṃgacchante ato na śaṅkāvakāśa iti dik
nanu bhavatu mantrasya bhaktimārgīyatvaṃ, tathāpyupadeṣṭṛṇāṃ śiṣyaparīkṣā
tvāvaśyakīti cet—satyam | paraṃ śiṣye kiṃ vā parīkṣaṇīyam
śraddheti cedomiti brūmaḥ | paraṃ tasyā manodharmatvena tajjñaireva bahirdharmaistasyā unneyatve'pi tatparīkṣāyāḥ putropanayanādivadanāvaśyakatvāt
'mantropadeśamātreṇe'tyādi brahmavaivartavacanena tathāniścayāt | upasannatyāpi śraddhāyā anumātuṃ śakyatvācca | dambhādinopasannatatāvapi
gurau doṣāsaṃcārasyoktavākyenaiva siddheḥ | kiñca | 'durlabhe sadgurūṇāṃ
tu syāttatsaṅga upasthite | tadanujñā yadā labdhā sa dīkṣāvasaro
mahān | grāme vā yadi vā'raṇye kṣetre vā yadi vā niśi
āgacchati gururdaivānmudā dīkṣā tadājñayā | yadaivecchā tadā
dīkṣā gurorājñānurūpataḥ | na tithirna tathā homo na snānaṃ na
japakriyā | dīkṣāyāḥ kāraṇaṃ kintu svecchāvāse tu sadgurau
iti śuddhistu sarvasya jñātvā dīkṣeta sadbidhiri'ti tattvasāgare
guruśiṣyayoricchotkaṭye dīkṣāyāmapi dharmāntaraparīkṣāyā anāvaśyakatāvasthāpanenopadeśe sutarāṃ tathātvasya tāntrikāṇāmapyabhimatatayā bhaktimārgasya sutarāmaparyyanuyojyatvāt

3.1-14.19

na ca 'rājñi cāmātyajā doṣāḥ patnīdoṣāśca bhartari
tathā śiṣyārjitaṃ pāpaṃ guruḥ prāpnoti niścitami'ti vākyāddopasaṃcāraḥ | etasya śiṣyapāpopekṣayā tadtyāgaparatvāt | anyathā
'mantropadeśamātreṇe'tyādipūrvoktabrahmavaivartavākyavirodhaprasaṅgāt | evaṃ
ca 'caitre bahuvidhaṃ duḥkhami'tyādīni māsapakṣatithyādiśodhanabodhakavākyāni guroḥ sādṛśye guruṇā tadanumaোদne bodhyāni
'tadanujñā yadā labdhe'tyādivākyāt | bhaktimārgīyatvādeva ca
svasyā'nyasyaikamantratve'pyadoṣaḥ | 'svamantro nopadeṣṭavyo vaktavyaśca na
saṃsadī'tyasya niṣedhasya pāñcarātrikatvena tatparatvāt | ata eva
bhagavatā śivāyopadiṣṭaṃ mantrakavacādikaṃ śivena nāradāyopadiṣṭamiti brahmavaivartoktaṃ saṃgacchate
nanvevaṃ śāstrāntarā'nanurodhena tatroktasya sampradāyagurvanurodhasyāpyakartavyatvādyasya kasyacana yathākathaṃcana yataḥkutaścana mantragrahaṇamāyātītyasamaṃjasamiti cet | na | viruddhasyaiva śāstrāntarasyā'nādaraṇīyatvenehāpi sampradāyasya sadgurośca sarvathaivā'nuroddhavyatvāt
'āsīnamurvyāṃ bhagavantamādyami'tyādiṣu paurāṇikopadeśeṣu 'dadhyaṅkātharvaṇābhyāmṛce' tyādiṣu śrauteṣvapi guruparamparāyāḥ pradarśanena
tathā niścayāt | 'dharmārthakāmamokṣāṇāmālayaḥ sāmpradāyikaḥ
sampradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalā matā' iti gautamīyatantraikonaviṃśādhyāyavākyasyāpyaviruddhatvenā''daraṇīyatvāt
evaṃ ca gurvanujñāyāṃ kṣatriyādīnāmapyānulomyenopadeṣṭṛtvamaduṣṭameva
'kṣatraviṭśūdrajātīnāṃ kṣatriyo'nugrahe kṣamaḥ | kṣatriyasyāpi ca

3.1-14.20

gurorabhāvādīdṛśo yadi | vaiśyaḥ syāttena kāryaśca dvayornityamanugrahaḥ | sajātīyena śūdreṇa tādṛśena mahāmate ! anugrahābhiṣekau ca kāryoṃ śūdrasya sarvadā | upāyo na bhavellobhānmuktvā
sarvadvijottamami'ti | 'kṣatraviṭśūdrajātīyaprātilomyaṃ na dīkṣayedi'ti nāradapañcarātrīyavijñānopaniṣatsaṃhitāṣṭādaśapaṭalavākyasyāpyaviruddhatvena śiṣṭādṛtatvāt | pañcāgnividyādau yacchrutiṣu kṣatriyairbrāhmaṇopadeśanaṃ tadapi nopadeśarūpam | 'vyevatu jñāpayiṣyāmī'ti
vijñāpanāśruteḥ | ataḥ sampradāyasyā'nuroddhavyatvānnāsamaṃjasa iti
dik | ata eva 'yadṛcchayā śrutaṃ vāpi cchadmanāpi cchalena vā
patre sthitaṃ vā gāthāyāṃ varjayettadanarthavadi'ti tāṃtrikamapi śiṣṭairādriyata eva | yattu rājñīprabhṛtiṣu patradvāropadeśanaṃ tattu tāsāmasūryaṃpaśyatvenārtyā gurordayotpattau tadabhyanujñāyāṃ pratinidhidvārakatvādadoṣāvahameva
nanu bhavatvevaṃ tathāpi dampatyoḥ satīrthyatvaṃ tvanucitameva | satīrthyayorbhrātṛtvasya loke prasiddhatvāt | ataḥ sāmpradāyikaiḥ kathaṃ
tāvupādiśyeta iti cet | ucyate | dharmādharmau hi śāstragamyau na
lokānnirṇituṃ śakyau | śāstraṃ tu na niṣedhati | yadi niṣedhaścedṛśyeta
prāyaścittaṃ vā smaryeta | ‘catasrastu parityājyāḥ śiṣyagā gurugā

3.1-14.21

ca yā | patighnī ca viśeṣeṇa juṃgitopagatā ca ye’tivatsatīrthyagamane striyā vā tyāgaḥ smaryeta | bhaginīgamane gurutalpātideśavat | śiṣyastrīguruputryośca gamane tadatideśavat | satīrthyāgamane'pi tadatidiśyeta | agamyātvaṃ vā satīrthyāyāḥ smaryeta | tadgamanasyopapātakatā vā smaryeta | krodhādbhāryāṃ mātrādisadṛśīmagamyāmuktvā punargamane'pi parāśareṇa prāyaścittaṃ smṛtam | tadgalakīrṇeṣu
vā smaryeta | ato niṣedhādyabhāvānnānucito dampatyoḥ satīrthyabhāvaḥ
pratyuta purāṇeṣu dṛśyate dampatyoḥ satīrthyatvam | tathā hi-brahmavaivarte
brahmakhaṇḍa ekonaviṃśādhyāya upabarhaṇajīvanottaraṃ ‘mahāpuruṣastotraṃ
ca pūjāṃ ca kavacaṃ manum | vismṛtaṃ bodhayāmāsa svayaṃ rahasi
suvrata | purā dattaṃ vasiṣṭhena stotrapūjādikaṃ hareḥ | gandharvāya
ca mālatyai mantramekaṃ ca puṣkara’ iti dampatyorvasiṣṭhopadiṣṭatvaṃ
kaṇṭhāduktaṃ sūtena | tadagre śaunakena ca pṛṣṭaṃ ‘kiṃ stotraṃ kavacaṃ
viṣṇormantrapūjāvidhiḥ purā | dadau vasiṣṭhastābhyāṃ ca tadgavānvaktumarhatī’ti | anyatra ca ‘ācāro dharmamārgaśca gururmaṃtraśca
devatā | dampatyapatyabhṛtyādyairekīkṛtya mahatphalami’tyuktam
ataḥ satīrthye doṣasambhāvanāpi na | kiñca | nāradapañcarātre
vijñānopaniṣatsaṃhitāyāṃ ṣoḍaśe paṭale ‘viṣṇutattvaṃ parijñāya ekaṃ
vā'nekabhedavat | dīkṣayenmedinīṃ sarvāṃ kiṃ punaścopasannatāni’ti
sāmānyataḥ sarveṣāṃ dīkṣaṇamuktam | ato dampatyorekenopadeśadānepi
na doṣaḥ | etenaiva ‘striyāḥ kevalāyā dīkṣā nocite’ti ye vadanti

3.1-14.22

te'pi nirastāḥ | 'māṃ hi pārtha vyapāśrityetyā'dirūpe bhagavattattvajñānopadeśe kriyamāṇe upasannatimātrasyaiva prayojakatvāditi
kiñca | yadi satīrthyāyā bhaginītvaṃ syātsutāyāḥ sutarāṃ syāttathā
sati śiṣyāya na tāmṛṣayo dadyuḥ | dharmasthāpakatvāhaṣīṇām | dānaṃ
ca smaryate | bhārata āśvamedhika uttaṅkopākhyāne gautamenottaṅkāya
svaśiṣyāya svaputrī pariṇāyitetyukteḥ | 'itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ
vijānīhi bhṛgūdvaha | yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yadadya bhavitā
bhavān | dadāmi putrīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija | etāmṛte'ṅganāṃ nānyāṃ tvattejo'rhati sevitum | tatastāṃ pratijagrāha
yuvā bhūtvā yaśasvinīmi'ti | taduttaramahalyāṃ prati 'ājñāpayasva māṃ māta'riti mātṛttvamuktam | kārtikamāhātmye ca 'aputraḥ
sa ca śiṣyāya candranāmne dadau sutāmi'tyuktam
yā tu devayānyā bhaginītvamaṅgīkṛtya kacena taduktirnādṛtā | sā
tvekodaranivāsitāprayuktatvena nātra doṣamādhātuṃ śaknoti | 'yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane | tatrāhamuṣito bhadre
kukṣau kāvyasya bhāminī'ti kacena śukrodare nivāsakathanāt
ṣāṭkauśike (?) dehe'sthyāditrayasya pitṛupādeyatvāt | ata eva
vyabhicāra eva gurutalpātideśo guruputryāmiti dik
kiñca | 'annadātā bhayatrātā patnītātastathaiva ca | vidyādātā
janmadātā pañcaite pitaro nṛṇāmi'ti brahmavaivarte brahmakhaṇḍīyadaśamādhyāye sūtavākyādannadānādīnāmapi pitṛtvena śvasurapoṣyatve, dampatyorekapoṣyatve, ekena bhayātrāṇe ca, bhrātṛbhaginībhāvāpattiriti
vivāho mudhaiva syāditi na kiñcidetat | ataḥ putravatyāḥ patnyā

3.1-14.23

mātṛtvamiva satīrthyayorbhrātṛtvamapyanavajñeyatvāyaiva, na tu vyavahārāntaravirodhā̍yeti dik
nanu bhavatvevaṃ tathāpi sadguruprāpteridānīṃ durlabhatvātpūrvoktaṃ sarvaṃ
sādhitamapyasādhitaprāya̍meva | ‘yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu virāgī gatamatsaraḥ | jitendriyaḥ śucirdakṣaḥ sarvāṅgāvayavānvitaḥ | karmaṇā
manasā vācā bhīteṣvabhayadaḥ sadā | samabuddhipadaprāptastatrāpi
bhagavanmaya’ iti nāradapañcarātrīyavijñānopaniṣatsaṃhitāṣoḍaśapaṭalīyavākye tasya lakṣitatvāt | aviruddhasya śāstrāntarasyāpyādaraṇīyatvāditi cet | satyamevam | tathāpi mārgamūlabhūtānācāryānādāya
na daurlabhyamiti vadāmaḥ | anyathā karmopāsanādimārgeṣvapyasya
doṣasya tulyatvānmārgāḥ sarva evocchidyeran | yugasya sārvatrikatvāt
ato bhagavadanugrahe teṣāmeva niyāmakatvādidānīntanānāṃ dvāratvānna
ko'pi doṣaḥ | tenedānīntaneṣu sampradāyānusāritvameva sadgurutvamiti dvārabhūtagurvatikrame'pi doṣo na syāditi na vācyam | tasyāpyanulaṅghyatāyā āvaśyakatvāt | ata evā''dityapurāṇe ‘avidyo
vā savidyo vā gurureva janārdanaḥ | svamārgastho'pyamārgastho
gurureva sadā gatiḥ | harau ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana
tasmātsarvaprayatnena gurumeva prasādayedi’tyuktam | vārāhe prāgitihāse, rudragītāsu ca ‘yastvimaṃ sarahasyaṃ tu samantraṃ copapādayet | vidhānaṃ tasya vai dattaṃ koṭikoṭiguṇottaram | gurau vasati
yastvanyamāśrayetpūjayetkudhīḥ | sa durgatimavāpnoti dattamasya ca
niṣphalam | prayatnena gurau pūrvaṃ paścādanyatra dāpayet | avidyo
vā savidyo vā gurureva janārdanaḥ | mārgastho vāpyamārgastho

3.1-14.24

gurureva parā gatiḥ | pratipadya guruṃ yastu mohādvipratipadyate | sa
kalpakoṭi narake pacyate puruṣādhama' iti | anyathā pūrvoktalakṣaṇake gurāvamārgasthatvādyabhāvādevaṃ na vadet | tasmānnaiṣa doṣaḥ | ata
eva dvārabhūtānāmapi gurutvenādaraṇamapyucitataram | ata eva, 'api
ghnantaḥ śapanto vā viruddhā api ye krudhā | guravaḥ pūjanīyāste gṛhaṃ gatvā''nayeta tāni'ti brahmavaivarte uktam | saptamaskandhe
ca 'yasya sākṣādbhagavati jñānadīpaprade gurau | bhaktirna syātkṛtaṃ
tasya manye kuñjaraśaucavat' ityuktam | ekādaśe ca 'ācāryaṃ māṃ
vijānīyānnāvamanyeta karhicit | na martyabuddhyā'sūyeta sarvadevamayo guruḥ' | nāradoktau ca 'gurau sannihite yastu pūjayedanyamagrataḥ | sa durgatimavāpnoti pūjanaṃ tasya niṣphalami'ti
agastyasaṃhitāyāṃ ca 'yaiḥ śiṣyaiḥ śaśvadārādhyā guravo hyavamānitāḥ | putramitrakalatrādisampadmyaḥ pracyutā hi te | ye gurvājñāṃ
na kurvanti pāpiṣṭhāḥ puruṣādhamāḥ | na teṣāṃ kleśanistāro vartate
munisattame'tyuktam | manau ca 'anyo bhavati vai bālaḥ pitāntyo
maṃtradāyaka' iti | vāmanakalpe ca 'yo maṃtraḥ sa guruḥ sākṣādyo
guruḥ sa hariḥ smṛtaḥ | gururyasya bhavettuṣṭastasya tuṣṭo hariḥ svayami'ti | viṣṇutarahasye ca 'tasmātsarvaprayatnena gurumeva prasādayet
abhaidenārcayedyastu sa bhaktiphalamāpnuyādi'tyuktam | pañcarātre ca
'yatra yatra parīvādo mātsaryācchrūyate guroḥ | tatra tatra na
vastavyaṃ niryāyātsaṃsraranharim | yaiḥ kṛtā ca gurornindā vibhoḥ
śāstrasya nārada | nāpi taiḥ saha vastavyaṃ vaktavyaṃ vā kathaṃcana'

3.1-14.25

īdṛśeṣu ca guruṣu sarvadānuvṛttireva vidheyā | 'iyadeva hi sacchiṣyaiḥ
kartavyaṃ guruniṣkṛtam | yadvai viśuddhabhāvena sarvadātmārpaṇaṃ
gurāvi'ti tṛtīyaskandhāt | 'ime videhā' ityādibṛhadāraṇyakīyā''tmasamarpaṇaśruteśca
dvāratvaṃ ca sāmpradāyikasyaiva jñeyam | 'yo vakti nyāyarahitaṃ vinā
nyāyaṃ śṛṇoti yaḥ | tāvubhau narakaṃ ghoraṃ vrajataḥ kālamakṣayami'ti
'mahākulaprasūto'pi sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | sahasraśāstrādhyāyī ca
na guruḥ syādavaiṣṇavaḥ' iti | 'avaiṣṇavopadiṣṭena mantreṇa narakaṃ
vrajet | puṃnaśca vidhinā samyagvaiṣṇavādagrāhayedgurori'ti ca pañcarātrāt | avaiṣṇavopadiṣṭaṃ tu pūrvamantravaradvayam | punaśca vidhinā
samyagvaiṣṇavādagrāhayedgurori'ti pādmottarakhaṇḍadvātriṃśādhyāyācca
evaṃ sati 'pratipadya guruṃ yastu mohādvipratipadyate | sa kalpakoṭi narake pacyate puruṣādhama' iti jātīyākāḥ pūrvoktadoṣā
api tantrapurāṇādiṣūpalabhyamānāḥ sāmpradāyikagurutyāgaviṣayā eva
bodhyāḥ | ata eva brahmavaivarte brahmakhaṇḍīyacaturviṃśādhyāye 'dehi
me kṛṣṇamantraṃ ca yanmanovāñchitaṃ mama | tatsambandhi ca yajjñānaṃ
yatra tadguṇavarṇanami'ti nāradena vijñāpito brahmā, 'patyurmantraṃ piturmantraṃ na gṛhṇīyādvicakṣaṇaḥ | viraktāśramiraṇāṃ caiva na putrasukhadāyaka' ityādikaṃ hetupūrvakamukatvā, 'maheśvarastava guruḥ prāktavītaḥ(?)purātanaḥ | gaccha vatsa śivaṃ śāntaṃ śivadaṃ jñānināṃ
gurum | tatraiva bhagavanmantraṃ jñānaṃ labdhvā purātanāt | nārāyaṇakathāṃ śrutvā śīghramāgaccha madgṛhami'tyuktvā brahmā śivaṃ prati
nāradaṃ preṣayāmāsetyuktirapi saṅgacchate

3.1-14.26

tasmādguruḥ sarvathā nātikramaṇīyaḥ | sa ca sāmpradāyika evaika
eva kartavya iti niścayaḥ | evaṃ ca 'guruvaktrādviṣṇumantro yasya
karṇe praviśati | taṃ vaiṣṇavaṃ mahāpūtaṃ jīvanmuktaṃ vadedvidhiri'ti
brahmavaivartādyakhaṇḍaikādaśādhyāyavākye mantraśravaṇamātreṇā'pi vaiṣṇavatāyāḥ
stutatvāttādṛśenāpi bhāvyam | tena cādyasopānenāgre satsaṅgādinā
śrībhāgavatasevanena bhaktimārgīyasādhaneṣu śraddhāyāṃ tatkaraṇe svatantrabhaktirbhavati | tayā ca bhagavatpriyatvamiti paramasādhanakakṣeti dik
kecittu vaiṣṇavapadaṃ yogena viṣṇusambandhiparaṃ satsarvasya viṣṇusambandhitvena sarvaṃ saṃgṛhṇadapi smṛtipurāṇādiṣu śaivasmārttādiśabdānāmapi darśanādvyāvṛttyarthaṃ svārthasiddhaye ca śāstre kiñcidviśeṣamapekṣate | sa ca dīkṣāviśeṣajanita eva bhavitumarhati | nāradapañcarātrapādmādiṣu dīkṣāyāḥ stutatvādadīkṣitasya ninditatvācca | dīkṣā
dvividhā | ekā, āgamoktā gopālādimantradīkṣā | dvitīyā
pādmottarakhaṇḍoktā śrīvaiṣṇavī dīkṣā | tayormadhye dvitīyaiva mukhyā
bhagavadantaraṅgatvasādhakatvāt | 'vinā śrīvaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ prasādaṃ
sadgurorvinā | vinā śrīvaiṣṇavaṃ dharmaṃ kathaṃ bhāgavato bhavedi'ti
pādmottarakhaṇḍokteḥ | tatra ca nyāso nārāyaṇāṣṭākṣaradīkṣā ceti dvayaṃ
mukhyam | anyacca tadaṅgam | evaṃ sati tāpapuṇḍranāmamantrayāgākhyapañcasaṃskāravattvameva mukhyaṃ vaiṣṇavatvam | tatra tāpo nāma taptamudrādhāraṇam | puṇḍraṃ prasiddhameva | nāma kṛṣṇadāsagovindadāsādi | maṃtrāḥ
pūrvoktāḥ | yāgaḥ pūjā | evaṃ pañcasaṃskārā jñeyāḥ | pūrvoktapādmena

3.1-14.27

tatratyasandarbhāntareṇa ca tathaiva siddheḥ | anyeṣu tvaupacārikam
‘sadīkṣāvidhi sanyāsaṃ samaṃtraṃ dvādaśākṣaram | aṣṭākṣaramathānyaṃ
vā ye maṃtraṃ samupāsate | jñeyāste vaiṣṇavā loke viṣṇvarcanahite
ratā’ ityādau viṣṇvarcanādyupādhinā tadukteḥ | etadabhāve bhāgavatatvābhāvakathanācca | aupacārikāśca vaiṣṇavā dvidhā | upāsakaśuddhabhaktabhedāt | tatra maṃtraśāstroktaśrīrāmādimantrajapapuraścaraṇādinā taddhiṣṭhātṛbhajanakartāpāsakaḥ | tadanapekṣaḥ śuddhaśravaṇādinā bhajanakartā
śuddhabhakta iti | ebhyaḥ sarvebhyaḥ śrīvaiṣṇavā eva mukhyā ityāhuḥ
tanna | śuddhabhaktasyaiva mukhyatvāt | ‘yo madbhaktaḥ sa me priya’
ityādi ‘ahaṃ bhaktaparādhīna’ ityādibhagavadvākyāt | ‘tvaṃ tu sarvaṃ
parityajye’ti, ‘kevalena hi bhāvene’tyādibhagavadvākyeṣu bhāvamātreṇā'kutobhayaprāptisvaprāptyoḥ kathanācca | ‘kathaṃ bhāgavato bhavedi’ti tu sādhanadaśāyāṃ bhagavatsambandhamātrabodhakaṃ nā'ntaraṅgatābodhakam | tathaiva tadvacanavyakteḥ | ekādaśe saptaviṃśe ‘kriyāyogaṃ
samācakṣva bhavadārādhanaṃ prabhorti’tyupakramya, ‘etadvadanti munaya’
ityādinā ‘devyai ca bhagavānbhava’ ityantena nāradapañcarātrādyuktasya
pādmādau devyai śivenoktasya ca kriyāyogatvakathanena bhaktimārgato
jaghanyatābodhanācca | etaduttaragranthe bhagavatā pūjātvakathanādapi tathā
bhaktyatiriktasya bhagavadantaraṅgatāsādhakatvā'bhāvāt | ‘na tathā me
priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ | na ca saṃkarṣaṇo na śrīrnaivātmā
iti śrīvallabhācāryadāsadāsena nirmitaḥ
upadeśādiviṣayo vādo'yaṃ prāpa pūrṇatām

3.1-14.p1

harioṃtat

Linked texts (3)